Dünya iqtisadiyyatının strateji nöqtələrindən biri olan Yaxın Şərq regionu yenidən qlobal gündəmin diqqət mərkəzindədir. Son günlər burada hərbi və siyasi gərginliyin kəskin şəkildə artması dünya birjalarında neft qiymətlərinin kəskin dalğalanmasına səbəb olub. Beynəlxalq bazarlar hər zaman siyasi sabitliyə və təhlükəsiz logistikaya ehtiyac duyur. Lakin strateji dəniz yollarında və qlobal neft nəqliyyatının keçid məntəqələrində baş verən hərbi qarşıdurmalar təchizat axınını iflic etmək təhlükəsi yaradır. Neftin qiyməti son iki ayın ən aşağı səviyyəsinə düşmüşdü. Lakin son günlərdə alovlanan hərbi böhran qiymətləri yenidən artırdı.
Körfəzdə baş verən hər bir hadisə dünya enerji bazarına birbaşa təsir edir. Burada baş verən hadisələrin ən qorxulu tərəfi dünyanın ən mühüm dəniz keçidlərindən olan Hörmüz boğazının tamamilə bağlanması oldu. Regiondakı hərbi qüvvələr vəziyyətin kritik olduğunu və boğazdan keçmək istəyən hər bir gəmiyə atəş açılacağını elan etdilər. Çox keçmədən iki böyük ticarət gəmisinin vurulması bu xəbərdarlığın nə qədər ciddi və təhlükəli olduğunu göstərdi. Hörmüz boğazı qlobal neft istehlakının və daşınmasının təxminən beşdəbirini təmin edir. Bu qapının bağlanması regional problem olmaqdan çıxıb, qlobal bir böhrana çevrilib. Çünki bu tıxanma Asiyadan Amerikaya qədər hər bir zavodun işinə, yanacaqdoldurma məntəqələrindən tutmuş nəhəng aviasiya şirkətlərinə qədər hər kəsin cibinə təsir göstərir.
Gərginliyin yenidən artması fonunda beynəlxalq neft birjaları buna dərhal reaksiya verdi. Əvvəlki seanslarda təxminən 3 faiz ucuzlaşaraq nisbi sakitlik nümayiş etdirən qiymətlər hərbi əməliyyatların aktivləşməsi ilə yenidən sıçrayış etdi. "Brent" nefti 90-96 ABŞ dolları arasında sürətlə bahalaşaraq 94,64 ABŞ dollarına çatdı. Amerika nefti "WTI" də bənzər şəkildə 2 faizə yaxın dəyər qazanaraq 90,03 ABŞ dollarını keçdi. "OPEC" səbəti isə artıq 102 ABŞ dollarına yaxınlaşır. Dünyada gündəlik 100 milyon barel neft işləndiyini nəzərə alsaq, qiymətin hər 1 dollar artması qlobal iqtisadiyyata milyardlarla dollar əlavə yük deməkdir. Əgər bölgədəki gərginlik davam edərsə və dəniz yolları açılmazsa, neftin qiyməti tarixi rekorda yüksələ bilər.
Qlobal birjalardakı bu kəskin gərginlik dalğası təbii olaraq Azərbaycanın əsas ixrac məhsulu olan neftin qiymətində də dərhal özünü büruzə verib. Dünya bazarlarında yüksələn tendensiya səbəbindən "Azeri Light" markalı Azərbaycan neftinin də qiyməti artıb.
Builki dövlət büdcəsində "Azeri Light" neftinin 1 barelinin orta qiyməti 65 ABŞ dollarından hesablanıb. Hazırkı real qiymətlər büdcə proqnozundan təxminən 30 dollar bahadır. Tarixi keçmişə nəzər saldıqda, "Azeri Light" markalı neftin çox böyük bir qiymət trayektoriyasından keçdiyini görmək olar. Bu marka üçün tarixi ən aşağı qiymət qlobal pandemiyanın pik nöqtəsində, 2020-ci il aprelin 21-də 15,81 ABŞ dolları kimi qeydə alınmışdı. Maksimal qiymət isə qlobal iqtisadi bum dövrünə, 2008-ci ilin iyuluna təsadüf edir ki, həmin vaxt Azərbaycan nefti 149,66 ABŞ dolları həddində tarixi rekorda imza atmışdı. Hazırkı 96 dollarlıq hədd isə bazarda regional risklərin yaratdığı yüksək tələbin bariz nümunəsidir.
Qiymət artımına təsir göstərən digər mühüm faktor sənaye hesabatlarında öz əksini tapan kommersiya xam neft ehtiyatlarının kəskin şəkildə azalmasıdır. Amerika Neft İnstitutunun son hesabatlarına görə, neft ehtiyatları bazarın gözlədiyi 3,4 milyon barellik enişi xeyli üstələyərək gözlənilmədən 9,12 milyon barel azalıb. Hazırda bir çox ölkələrin strateji neft ehtiyatları son illərin ən aşağı səviyyəsinə enib. Dövlətlər yanacağın bahalaşmasının və inflyasiyanın qarşısını almaq üçün enerji şirkətlərinə milyonlarla barel borc neft verməyi planlaşdırırlar. Lakin bu müvəqqəti addım problemi kökündən həll etmir, sadəcə, zaman qazanmağa xidmət edir. Əsl çarə strateji dəniz yollarında təhlükəsizliyin tam bərpa olunması və hərbi gərginliyin dayandırılmasıdır. Əks halda, qlobal enerji bazarı daha böyük sarsıntılarla üz-üzə qalacaq.
Beynəlxalq maliyyə qurumları Körfəzdəki böhrandan sonra öz proqnozlarını dərhal dəyişdilər. Hazırkı vəziyyət qlobal bazarda qiymətlərin 80-103 ABŞ dolları aralığına yüksəlməsinə səbəb olub. Bu gərginlik səbəbindən aparıcı institutlar yeni rəqəmlərini açıqlayıblar. Belə ki, "Fitch Ratings" 2026-cı il üçün "Brent" neftinin orta qiymət proqnozunu 87 ABŞ dollarına qaldırdığı halda, "Goldman Sachs" yaxın dövrdə bu qiymətin orta hesabla 90 ABŞ dolları təşkil edəcəyini gözləyir.
Körfəzdə yaşananlar bir daha sübut edir ki, qlobal enerji bazarı coğrafi sərhədlərə sığmayan, hər bir hadisəyə dərhal reaksiya verən vahid və həssas bir sistemdir. Bir tərəfdən, dövlətlərin strateji ehtiyatlarının sürətlə tükənməsi, digər tərəfdən isə, neft tankerlərinin hədəf alınması qlobal iqtisadiyyatı böyük təhlükə altına qoyur. İndi bütün diqqət rəsmi enerji agentliklərinin hesabatlarındadır. Körfəzdə dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyi təmin edilməsə, bu, təkcə enerji sektorunu sarsıtmayacaq. Bu böhran neft ixrac edən ölkələrin gəlirlərindən tutmuş qlobal iqtisadi artıma qədər hər şeyə mənfi təsir edə bilər. Yanacağın qiymətinin yüksək olması dünyada yeni bir inflyasiya dalğası yaradaraq gündəlik tələbat mallarının da kəskin bahalaşmasına yol açacaq. Başqa sözlə, müasir dünya iqtisadiyyatının və sıravi istehlakçıların rifahı hazırda birbaşa Hörmüzdəki sabitlikdən asılı vəziyyətdədir.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
677jpg_1781134810.jpg)
