AZƏRTAC xəbər verir ki, bunu Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Çernobıl faciəsinin 40-cı ildönümü ilə bağlı etdiyi müraciətində bildirib.

“Radiasiyanı cilovlamaq üçün dağıdılmış reaktorun üzərində bir sarkofaq tikildi. Daha sonra 40-dan çox ölkə gələcək fəlakətlərin qarşısını almaq üçün onu təhlükəsiz şəkildə bağladı. Bu iki tikili radiasiyanın yayılmasından və çirklənmədən qoruyur. Onların saxlanması və qorunması hər kəsin maraqlarına uyğundur. Lakin Rusiya müharibə ilə dünyanı bir daha texnogen fəlakətin astanasına gətirir. Rusiya-İran "Şahed”ləri daim stansiyanın üzərindən uçur və onlardan biri keçən il zərbə vurdu”, - deyə Zelenski əlavə edib.

Ukrayna Prezidenti deyib ki, dünya bu nüvə terrorizminin davam etməsinə icazə verməməlidir və ən yaxşı yol Rusiyanı hücumları dayandırmağa məcbur etməkdir.

“Bu faciənin nəticələri ilə mübarizə aparan hər kəsi xatırlayırıq. Çernobıl fəlakətinin bütün qurbanlarının xatirəsi anılır”, - deyə Zelenski vurğulayıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev X sosial media hesabındakı paylaşımında bildirib.

“Belə zorakılıq halları qəbuledilməzdir və qəti şəkildə pislənməlidir. Prezident Trampın, birinci xanımın və bütün iştirakçıların təhlükəsiz olması sevindiricidir. Onlara davamlı təhlükəsizlik və rifah arzulayıram”, - deyə dövlətimizin başçısı vurğulayıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, Beynəlxalq Əqli Mülkiyyət Günü münasibətilə hər il Əqli Mülkiyyət Agentliyi tərəfindən tədbirlər təşkil edilir.

Ölkəmizdə patent və ixtira fəallığı artıb. Əqli Mülkiyyət Agentliyinə 2025-ci ildə ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsinin patentləşdirilməsi üçün 481 iddia sənədi (2024-cü ildə 349 iddia sənədi), o cümlədən ixtiraya aid 282 (2024-cü ildə 204), faydalı modelə aid 77 (2024-cü ildə 69), sənaye nümunəsinə aid 65 (2024-cü ildə 37) və Avrasiya patentinin alınması üçün 57 (2024-cü ildə 39) iddia sənədi daxil olub. Beləliklə, patentlərin alınması ilə bağlı daxil olmuş iddia sənədlərinin sayı 2024-cü illə müqayisədə 2025-ci ildə ixtira üzrə - 38.2 faiz, faydalı model üzrə - 11.6 faiz, sənaye nümunəsi üzrə 76 faiz, Avrasiya patenti üzrə - 46 artıb ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 37.8 faiz çoxdur.

2025-ci ildə 214 patent (2024-cü ildə 185), o cümlədən ixtiraya dair 137 (2024-cü ildə 128), faydalı modelə aid 57 (2024-cü ildə 43) və sənaye nümunələrinə aid 20 (2024-cü ildə 14) patent verilib ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 15.7 faiz çoxdur.

Beləliklə, 2025-ci ildə ixtira fəallığı 2024-cü illə müqayisədə 37,8 faiz, patent fəallığı isə 15,7 faiz artıb. Əmtəə nişanlarının qeydiyyatı ilə bağlı daxil olan iddia sənədlərinin sayı isə 4196 (2024-cü ildə 3880) olub.

İxtira fəallığı 2026-cı ilin birinci rübündə də yüksək olub. Rüb ərzində yalnız ixtiralara dair Agentliyə 109 iddia sənədi daxil olub. Bu da keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə iki dəfə çoxdur. Ümumilikdə isə ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsinə dair iddia sənədlərinin sayı 149 olub. 2026-cı ilin birinci rübündə patent fəallığı daha yüksək olub. Bu ilin birinci rübündə 539 əmtəə nişanı qeydiyyata alınıb.

Xatırladaq ki, infrastrukturun təkmilləşdirilməsi və institusional dəyişikliklər sahəsində Əqli Mülkiyyət Agentliyində sənaye mülkiyyəti obyektlərinin qeydiyyatı ilə bağlı iddia sənədlərinin qəbulunun həyata keçirildiyi “Patentlərə, Əmtəə Nişanlarına Açıq Hədəf” (PƏNAH) rəqəmli informasiya sistemi fəaliyyət göstərir.

Bu il “Patent haqqında” Qanuna edilmiş dəyişikliklər patentlərə əlçatanlığı daha da asanlaşdıracaq.

Azərbaycanda əqli mülkiyyət üzrə mütəxəssis hazırlığına böyük diqqət yetirilir. 2019-cu il dekabrın 16-da Əqli Mülkiyyət Agentliyinin dəstəyi ilə respublikada ilk dəfə olaraq Bakı Dövlət Universitetində (BDU) Əqli mülkiyyət hüququ kafedrası yaradılıb. Həmçinin 2021-ci ildə beynəlxalq ikili diplom proqramı üzrə imzalanmış müqavilə əsasında BDU ilə Fransanın Lyon 2 Universiteti arasında “Əqli mülkiyyət hüququ” ixtisaslaşmasında kadr hazırlığı həyata keçirilir.

2023-cü ildə isə Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetində (AzMİU) Əqli Mülkiyyət kafedrası fəaliyyətə başlayıb. Fənlər həm bakalavriat, həm də magistratura pilləsində Azərbaycan, rus və ingilis dillərində tədris olunur. Agentliyin əməkdaşları tədris işinə cəlb olunublar. Bu da tələbələrin biliklərin birbaşa əqli mülkiyyət sahəsində işləyən peşəkarlardan almaları üçün əlverişli imkan yaradır.

AZƏRTAC bu faciənin ağır fəsadlarını xatırladır. Həmin gecə hələ heç kim fəlakətin əsl miqyasını anlamırdı. Partlayış atmosferə tonlarla radioaktiv material buraxmışdı. Stansiya üzərində ölümcül radiasiya buludu yüksəlir və külək onu Ukraynanın hüdudlarında çox uzaqlara aparırdı. Radioaktiv bulud Belarusu, Rusiyanı və Avropanın bəzi hissələrini bürümüşdü. Minlərlə insan isə gözəgörünməz bir təhlükənin artıq havaya, suya və quruya yayıldığından xəbərsizdi və normal həyatlarını davam etdirirdi.

Faciənin miqyası üzə çıxdıqca Moskva qəzanın nəticələrini aradan qaldırmaq üçün böyük qüvvələr səfərbər etdi. Yüz minlərlə insan - hərbçilər, mühəndislər, inşaat işçiləri, həkimlər, sürücülər, kimyaçılar və ehtiyatda olanlar radiasiya ilə çirklənmiş zonaya göndərildi. Onlara “ləğvedicilər” deyilirdi. Bu insanlar məhv olmuş reaktorun yaxınlığında keçirilən hər dəqiqənin onlara həyatları bahasına başa gələ biləcəyini bilərək, ölümcül radiasiya şəraitində işləyirdilər.

Çernobıla göndərilənlər arasında minlərlə Azərbaycan vətəndaşı da var idi. Stansiyadakı dördüncü enerji blokunu təhlükəsiz vəziyyətə gətirmək üçün yeddi min azərbaycanlı cəlb edilmişdi. Onlardan iki mini sonradan radiasiyadan dünyasını dəyişdi. Qalanları isə ömürlük əlil qaldılar.

Azərbaycanda “Çernobıl qəzasının ləğvində iştirak etmiş və həmin qəza nəticəsində zərər çəkmiş vətəndaşların statusu və sosial müdafiəsi haqqında” Qanun var. Bu sənəd ləğvedicilər üçün müxtəlif sosial təminatlar, müavinətlər, pensiyalar və tibbi yardımı nəzərdə tutur. Qanun müasir sosial ehtiyacları əks etdirmək üçün müntəzəm olaraq yenilənir. Keçən il bu kateqoriyadan olan vətəndaşlar üçün sosial müdafiə tədbirlərini gücləndirmək məqsədilə əlavə düzəlişlər edilib.

Xatırladaq ki, BMT aprelin 26-sı tarixini Radiasiya Qəzaları və Fəlakətləri Qurbanlarının Beynəlxalq Anım Günü elan edib. Baş Assambleya 2003-cü ildə bu qərarı təsdiqləyib və bütün üzv dövlətləri onu qeyd etməyə çağırıb.

Bu gün, fəlakətdən 40 il sonra Çernobılın xatirəsi yaşayır. Bu, təkcə dağılmış reaktor və çirklənmiş torpaqların deyil, həm də öz sağlamlıqları və həyatları bahasına görünməz ölümü dayandıra bilən insanların xatirəsidir. Onların qəhrəmanlıq hekayəsi unudulmayan ortaq igidlik tarixinin bir hissəsidir. Çernobılın ləğvedicilərinin xatirəsi yaşadıqca bəşəriyyət həmin faciənin əsas dərsini xatırlayacaq: nüvə elektrik stansiyası işçilərinin səhvinin nəticələri çox böyük ola bilər, lakin insan fədakarlığının gücü hətta ən dəhşətli fəlakətə belə tab gətirməyə qadirdir.

AZƏRTAC “Associated Press” agentliyinə istinadla xəbər verir ki, bu, Kaliforniyanın Torrans şəhərindən olan 31 yaşlı Kol Tomas Allendir.

06:22

Ağ Ev Müxbirləri Assosiasiyasının Vaşinqtonda Hilton Otelində təşkil olunan şam yeməyində baş verən insidenti törədən şəxs həbs edilib.

AZƏRTAC-ın məlumatına görə, bu barədə ABŞ Federal Təhqiqatlar Bürosu (FBI) məlumat yayıb.

Bildirilib ki, təşkil olunan şam yeməyində güllə keçirməyən jilet geyinmiş zabit güllələnib. Onun vəziyyətinin yaxşı olduğu deyilir.

05:37

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ağ Ev Müxbirləri Assosiasiyası tərəfindən Vaşinqtondakı hotellərdən birində təşkil olunan tədbirdə iştirak edib.

AZƏRTAC CNN-ə istinadla xəbər verir ki, birdən zalda yüksək səslər eşidilib, bundan sonra çaxnaşma baş verib. ABŞ Məxfi Xidmətinin əməkdaşları Prezidenti, birinci xanım Melaniya Trampı, Vitse-prezident Cey Di Vensi və Ağ Evin Mətbuat katibini zaldan çıxarıblar.

DİM-dən AZƏRTAC-a bildirilib ki, bugünkü imtahanda 55 min 282 şagirdin iştirakı nəzərdə tutulur.

İmtahanda sağlamlıq imkanları məhdud (gözdən əlil, serebral iflic, eşitmə əngəlli və digər) 79 şagird də iştirak edəcək. Onların rahat şəkildə imtahan verməsi üçün xüsusi zallar ayrılıb, orqanizmin funksiyalarının 81-100 faiz pozulmasına görə gözdən əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə isə fərdi nəzarətçilər təyin edilib. Hərəkət məhdudiyyətli şagirdlərin bina və zala daxil olması və hərəkəti üçün də şərait yaradılıb. Bundan əlavə, sağlamlıq imkanları məhdud iştirakçılar üçün ayrılan nəzarətçilərlə xüsusi təlim keçirilib.

İmtahan saat 11:00-da başlanacaq. Saat 10:45-də buraxılış rejimi başa çatacaq və bundan sonra gələn iştirakçılar imtahan binasına buraxılmayacaq.

İştirakçıların imtahan binasına rahat şəkildə daxil olması üçün binaya müxtəlif gəlmə vaxtları müəyyən edilib və buraxılış vərəqəsində həmin vaxt göstərilib. Ona görə də imtahan binasına buraxılış vərəqəsində qeyd olunan vaxtda gəlmək tövsiyə olunur.

İmtahan binasına, zalına mobil telefon, ağıllı saat və digər rabitə vasitələri, kalkulyator və digər elektron cihazlar, konspekt, lüğət, cədvəl, çanta, məlumat kitabçası, xarici yaddaş qurğuları və başqa yardımçı vasitələr gətirmək qadağandır.

Şagirdlər imtahana aşağıda qeyd olunan sənədləri gətirməlidirlər:

- İmtahana buraxılış vərəqəsi;

- Şəxsiyyəti təsdiq edən sənədin əsli:

a) Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları (16 yaşı tamam olmayan iştirakçılar da daxil olmaqla) şəxsiyyət vəsiqəsini;

b) Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər Dövlət Miqrasiya Xidməti tərəfindən verilmiş icazə vəsiqələrini, qaçqın statusu almış xarici vətəndaşlar və onların ailə üzvləri isə qaçqın vəsiqələrini;

- Şəxsiyyət vəsiqəsində şəkli olmayan iştirakçılar digər sənədlərlə yanaşı, təhsil müəssisəsi tərəfindən verilmiş və fotoşəkilləri yapışdırılmış arayışı (arayışa iştirakçının 3x4sm ölçülü şəkli yapışdırılır və şəkil möhürlə təsdiqlənir).

Şəxsiyyəti təsdiq edən sənədində şəkli olmayan şagirdlər buraxılış imtahanı üçün təhsil müəssisəsi tərəfindən verilməli olan arayışı DİM-in saytından yükləyə bilərlər.

İmtahan keçirilən şəhər və rayonlarda ümumilikdə 240 imtahan binası, 4171 imtahan zalı ayrılıb. İmtahanların idarə olunmasına 926 imtahan rəhbəri və ümumi rəhbər, 5197 nəzarətçi, 731 buraxılış rejimi əməkdaşı (mühafizə) və 240 bina nümayəndəsi ayrılıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə Sevastopol qubernatoru Mixail Razvojayev özünün “Telegram” kanalında yazıb.

"Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Sevastopola hücumu nəticəsində 1983-cü il təvəllüdlü bir kişi həlak olub. Hücum zamanı o, avtomobildə olub. Hadisə yerinə gələn təcili yardım briqadası təəssüf ki, onu xilas edə bilməyib. İlkin məlumata görə, üç nəfər də yaralanıb", - deyə o bildirib.

Bu barədə AZƏRTAC-a Avropa Azərbaycan Mərkəzinin sədri, Almaniya Azərbaycanlıları Alyansının İdarə Heyətinin üzvü Zaur Əliyev məlumat verib.

Bəyanatda Z.Mamdaninin açıqlamasının təkcə siyasi qərəz nümunəsi deyil, həm də beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinin kobud şəkildə təhrif edilməsi olduğu vurğulanaraq, dövlətlərin suveren bərabərliyinin, ərazi bütövlüyünün, daxili işlərə qarışmamaq və işğal nəticəsində yaradılmış qanunsuz vəziyyətlərin tanınmaması prinsiplərinin müasir beynəlxalq hüquq sisteminin əsas sütunları olduğu vurğulanıb. Bildirilib ki, bu hüquqi reallıq fonunda Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərində suverenliyini və konstitusiya quruluşunu bərpa etməsini “hücum”, “qovulma” və ya “soyqırımı kampaniyası” kimi təqdim etmək hüquqi savadsızlıq, siyasi manipulyasiya və beynəlxalq hüquq terminologiyasından sui-istifadədir. Azərbaycan dövləti 2020-ci ildə və 2023-cü ildə başqa bir dövlətin ərazisində deyil, məhz öz suveren ərazisində hərəkət etmişdir. Həmçinin Azərbaycan dövlətinin bu addımlarının BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələrinə də uyğun olduğu qeyd edilib.

Bəyanatda, həmçinin vurğulanıb ki, Qarabağ bölgəsində yaşayan erməniəsilli əhaliyə reinteqrasiya və bərabər hüquqlar təklif edilib, mülki şəxslərə qarşı etnik əsaslı hər hansı zorakılıq faktı qeydə alınmayıb. Bununla yanaşı, Xocalı faciəsi, Ermənistanın işğalı nəticəsində azərbaycanlıların məcburi köçkün düşməsi və bölgədə törədilmiş dağıntılar xatırladılaraq, bu faktlara selektiv yanaşmanın yolverilməz olduğu qeyd edilib. Z.Mamdaninin açıqlamasının regionda sülh prosesinə mənfi təsir göstərdiyini, revanşist meylləri gücləndirdiyini bildirilib və onun geri götürülməsini tələb edilib.

“Zohran Kvame Mamdaninin açıqlaması beynəlxalq hüquqa zidd məzmun daşıyan, siyasi baxımdan təhlükəli, diplomatik baxımdan məsuliyyətsiz və mənəvi baxımdan ədalətsiz bir bəyanatdır. Biz bu bəyanatın dərhal geri götürülməsini, Azərbaycan xalqına qarşı səsləndirilmiş əsassız ittihamlara görə üzr istənilməsini və gələcəkdə bu kimi məsələlərdə BMT Nizamnaməsinə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinə, beynəlxalq hüququn ümumi prinsiplərinə və tarixi faktlara əsaslanan mövqe sərgilənməsini tələb edirik. Cənubi Qafqazda davamlı sülh yalnız dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü, sərhədlərin toxunulmazlığı, beynəlxalq öhdəliklərə vicdanla əməl edilməsi və xalqlar arasında barışıq prinsipləri əsasında mümkündür. Bu prinsipləri təhrif edən hər bir bəyanat sülhə deyil, qarşıdurmaya xidmət edir”, - deyə Avropa Azərbaycan Mərkəzinin bəyanatında bildirilib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə İran dövlət televiziyası məlumat yayıb.

Mərkəzi Qərargahın məlumatında deyilir: “Əgər təcavüzkar Amerika ordusu bölgədə mühasirəni və piratçılığı davam etdirərsə, onlar güclü İran Silahlı Qüvvələrinin cavab zərbələri ilə qarşılaşacaqlarına əmin olmalıdırlar. İran Silahlı Qüvvələri ölkənin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü təmin etmək üçün əvvəlki dövrlərə nisbətən daha güclü və daha hazırlıqlıdır”.

Digər tərəfdən, məlumatda İran Silahlı Qüvvələrinin bölgədəki bütün "düşmən hərəkətlərini" yaxından izlədiyi vurğulanıb və Hörmüz boğazını nəzarətdə saxlamaq və İrana qarşı hər hansı potensial yeni hücuma sərt cavab vermək əzmi bir daha qeyd edilib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirləri Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Çanaqqala döyüşlərinin 111-ci ildönümü ilə əlaqədar paylaşımında bildirib.

Xatırladaq ki, Azərbaycan ilə Türkiyə arasındakı qardaşlığın və tarixi bağların rəmzlərindən olan Çanaqqala döyüşlərində şəhid olanların 3 mindən çoxu azərbaycanlıdır.

AZƏRTAC xəbər verir ki, yarışın altıncı günündə 2 sərbəst güləşçi fəxri kürsüyə qalxıb.

İslam Bazarqanov (57 kiloqram) finalda rusiyalı Musa Mextixanovla qarşılaşıb. Təmsilçimiz ötən il dünya çempionatındakı məğlubiyyətin revanşını alıb. Görüşə yaxşı başlayan Bazarqanov ilk hissəni 8:0 hesablı üstünlüklə başa vurub. İkinci hissədə rəqib fərqi azaltsa da, yekunda qələbə qazanan İslam olub – 8:6. Beləliklə, Tiranada himnimizi səsləndirən İslam ilk dəfə böyüklər arasında Avropa çempionu olub.

Cəbrayıl Hacıyev (79 kiloqram) də karyerasının ən böyük uğuruna imza atıb. Şimali Makedoniyanı təmsil edən Rasul Şapiyevə şans tanımayan (8:0) Cəbrayıl Avropa çempionatının bürünc medalını boynundan asıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə İsrail Baş nazirinin Ofisi məlumat yayıb.

Məlumatda deyilir: "Baş nazir Netanyahu İsrail Müdafiə Qüvvələrinə Livandakı “Hizbullah” hədəflərinə güclü zərbələr endirməyi əmr edib".

AZƏRTAC xəbər verir ki, günün ikinci matçında “Qəbələ” “Araz-Naxçıvan”la qarşılaşıb. Görüş 1:1 hesablı heç-heçə ilə yekunlaşıb.

Naxçıvan klubu 40 xalla 6-cı, meydan sahibləri isə 20 xalla 11-ci yerdədir.

Günün ilk oyununda “İmişli” “Sumqayıt”ı qəbul edib. Quba Olimpiya İdman Kompleksində təşkil olunan görüş qonaqların 2:0 hesablı qələbəsi ilə yekunlaşıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə Donald Tramp “Truth” sosial mediasında yazıb. O bildirib ki, səyahətə çox vaxt və iş sərf olunur.

“Bundan əlavə, onların rəhbərliyi daxilində böyük daxili çəkişmələr və qarışıqlıq var. Onlar da daxil olmaqla, heç kim kimin məsul olduğu bilmir. Həmçinin bütün kartlar bizdədir, onların isə heç nəyi yoxdur. Danışmaq istəsələr, sadəcə zəng etməlidirlər”, - deyə Tramp əlavə edib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə Gürcüstan DTX məlumat yayıb.

Məlumatda deyilir ki, DTX-nin keçmiş əməkdaşı və hazırda Daxili İşlər Nazirliyində çalışan şəxs Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətindən məxfi məlumatların sızdırılmasında ittiham olunaraq həbs edilib.

“Dövlət Təhlükəsizlik Xidməti hər hansı bir, hətta kiçikmiqyaslı daxili məlumat sızmasına qarşı həmişə xüsusilə sərt və barışmaz olacaq və belə bir hərəkəti edən hər kəs ciddi şəkildə cəzalandırılacaq”, - deyə məlumatda bildirilir.

Xatırladaq ki, bir neçə gün əvvəl Gürcüstan DTX xarici kəşfiyyat orqanları ilə əməkdaşlıq edən bir nəfəri həbs edib, daha iki nəfərin barəsində isə beynəlxalq axtarış elan olunub.

AZƏRTAC xəbər verir ki, Ukrayna tərəfi bu addımı ölkələrimiz arasında dostluq və həmrəyliyin təcəssümü kimi qiymətləndirib.

AZƏRTAC Rusiya mediasına istinadla xəbər verir ki, RF Federasiya Şurasının Beynəlxalq məsələlər komitəsinin sədr müavini Vladimir Cabarovun sözlərinə görə, Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin hazırkı vəziyyəti nəzərə alınmaqla, Azərbaycan üçtərəfli danışıqlar üçün məqbul məkandır.

Senator əlavə edib ki, əsas şərt ev sahibi ölkədə danışıqlar prosesinin bütün iştirakçılarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsidir.

Daha əvvəl, aprelin 25-də Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Rusiya və ABŞ ilə Azərbaycan ərazisində danışıqlar aparmağa hazır olduğunu bəyan etmişdi.

AZƏRTAC xəbər verir ki, "İmişli" "Sumqayıt"ı qəbul edib. Quba Olimpiya İdman Kompleksində təşkil olunan görüş qonaqların 2:0 hesablı qələbəsi ilə yekunlaşıb.

Qonaqlar 38 xalla 7-ci, nominal meydan sahibləri isə 29 xalla 9-cu yerdədir.

AZƏRTAC müraciətin tam mətnini təqdim edir:

“Biz – Azərbaycandan olan bir qrup vətəndaş cəmiyyəti təmsilçiləri Sizin “X” platformasında 1915-ci il qondarma erməni soyqırımı, o cümlədən 2020-2023-cü illərdə Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etmək səyləri əleyhinə reallıqdan uzaq fikirlərinizi qəbulolunmaz hesab edirik. Təəssüf ki, Bayden-Blinken dövrünün ruhuna uyğun olaraq Nyu-York şəhər meri kimi mandatınızla uzlaşmayan bu siyasi açıqlama ilə milyonlarla insanın hisslərinə toxunmusunuz.

Erməni lobbi qruplarının, Nyu-Yorkdakı bir qrup erməni icmasının birtərəfli məlumatları əsasında Azərbaycan və Türkiyə əleyhinə səsləndirdiyiniz fikirləri biz 2025-ci il 8 avqust tarixli Vaşinqton Zirvəsində ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş sülh prosesinə zidd hesab edirik, bu, Ermənistanla normallaşma addımlarına qarşıdır. Regiondan, Ermənistan hüdudlarından xeyli kənarda yaşayan erməni diasporunun, o cümlədən ABŞ-dəki erməni diasporunun müəyyən hissəsi bu sülh səylərinə mane olmağa çalışır. Siz bu açıqlama ilə faktiki olaraq revanşist qüvvələrin destruktiv gündəliyini müdafiə etmisiniz.

Ola bilsin sizi yanlış məlumatlandırıblar. Bu gün Cənubi Qafqaz ağır, qanlı bir tarixi səhifəni çevirərək sülh, təhlükəsiz birgəyaşayış üçün imkanları, fürsətləri genişləndirir. Bu gün regionda sülh var, biz sizi sülhü dəstəkləməyə çağırırıq. Azərbaycan və Ermənistan xalqlarının tarixində yeni bir dövr açılır. Təəssüf edirik ki, bir qrup erməni diaspor dairələri sülhü deyil, müharibəni dəstəkləyir, ABŞ siyasətçilərini də yanlış istiqamətə doğru yönəldirlər.

İnsan hüquqlarının müdafiəsi və tarixi faciələrin anılması həqiqətən mühüm dəyərə malikdirsə, o zaman Ermənistan tərəfindən Azərbaycan xalqının başına gətirilən faciələr, 1992-ci il Xocalı soyqırımı, işğal dövründə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda məhv edilmiş tarixi, dini, mədəni abidələr, urbisid unudulmamalıdır. Bu gün hələ də dinc azərbaycanlılar vaxtilə Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən basdırılmış minalara düşərək həyatlarını itirir, əlil olurlar. Yüz minlərlə azərbaycanlı onilliklər boyunca fundamental hüquqlardan – təhlükəsizlik, mülkiyyət və doğma yurdlarına qayıtmaq hüququndan məhrum şəkildə yaşamalı olub.

Biz hesab edirik ki, sizin kimi nüfuzlu vəzifə sahibinin açıqlamaları yalnız bir tərəfin mövqeyinə əsaslanmamalı, əksinə, reallıqları əhatə etməlidir. Təəssüf ki, açıqlamanızda yüz minlərlə azərbaycanlı məcburi köçkünün taleyi və uzun illər davam edən əziyyətləri qeyd olunmamışdır. İnanırıq ki, məlumatların daha geniş və müstəqil şəkildə nəzərdən keçirilməsi regionda baş verən hadisələrin daha düzgün anlaşılmasına, işğalçı ilə işğala məruz qalanı fərqləndirməyə kömək edəcəkdir.

Biz sizə mövzu ilə bağlı daha geniş məlumat təqdim edə bilərik, sizinlə görüşməyə də hazırıq.

Çox istərdik ki, Nyu-York təkcə uydurma erməni soyqırımı abidələrinin, xatirə lövhələrinin olduğu şəhər kimi tanınmasın. Siz tarixi faciələrə xüsusi diqqət ayıran mer kimi Nyu-Yorkda 1992-ci il Xocalı soyqırımı barədə abidə və ya xatirə lövhəsi ucalda, hər il fevralın 26-da bu memorial üzərinə erməni və azərbaycanlı icmalarının tər güllər düzmələrini təşkil edə bilərsiniz.

Sizin açıqlamalarınızı diqqətlə izləməkdə davam edəcəyik.

İmzalar:

1. Xatirə Vəliyeva - Azərbaycan Milli Qeyri-Hökumət Təşkilatları Forumunun İdarə Heyətinin üzvü, Xankəndi Məcburi Köçkünlərə Dəstək İctimai Birliyinin sədri

2. Vladimir Timoşenko – istefada olan general-mayor, Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının Rəyasət Heyətinin üzvü

3. Novella Cəfəroğlu – Dilarə Əliyeva adına Azərbaycan Qadınlarının Hüquqlarının Müdafiə Cəmiyyətinin sədri

4. Səadət Bənənyarlı - Beynəlxalq İnsan Hüquqları Cəmiyyətinin Azərbaycan Milli Bölməsinin sədri

5. Səltənət Qocamanlı - İnsan Hüquqlarının və Qanunçuluğun Müdafiəsi İctimai Birliyinin sədri

6. Əmir Əliyev – İnsan Hüquqlarının Təşviqi Mərkəzinin sədri

7. Əliməmməd Nuriyev – “Konstitusiya” Araşdırmalar Fondunun rəhbəri

8. Umud Rəhimoğlu - Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun rəhbəri

9. Səadət Məmmədova - "Maarifçi Media Mərkəzi" İctimai Birliyinin sədri

10. Rey Qasımov - Azərbaycanda Minadan Zərərçəkənlər Assosiasiyasının sədri

11. Hafiz Səfixanov - Minalar Əleyhinə Azərbaycan Kampaniyasının rəhbəri

12. Könül Behbudova – "Qarabağ İtkin Ailələri" İctimai Birliyinin sədri

13. Fariz Xəlilli – “Miras” Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin sədri

14. Sevinc Alızadə – "Zəfər" Şəhid Ailələrinə Dəstək İctimai Birliyinin sədri

15. Tünzalə Abdüləlimova – "Vətən Naminə" Şəhid Ailələrinə Dəstək İctimai Birliyinin sədri

16. Ceyran Həsənova – "Şəhid Analarına Dəstək" İctimai Birliyinin sədri

17. Vüqar Qədirov – Qayıdış və Dirçəliş Naminə Gənclər Təşkilatı İctimai Birliyinin sədri

18. Xalid Kazımov - Regional İnsan Hüquqları və Media Mərkəzinin sədri

19. Şəlalə Hümbətova - "Məxəz" Milli İrs Araşdırmaları İctimai Birliyinin sədri

20. Dilqəm Əhməd – "Çapar” Milli İrsin Tədqiqi Mərkəzinin sədri”.

AZƏRTAC xəbər verir ki, hökumətin sözçüsü Mod Brejon mətbuat konfransında böhrana qarşı hədəflənmiş dəstək strategiyasını müdafiə edib. Bunu daha əvvəl Baş nazir Sebastyən Lökornü də açıqlamışdı.

İctimai maliyyə və fəaliyyət naziri David Amyel isə 2025-ci ilin büdcə hesabatlarının təsdiqi layihəsini təqdim edib. O, əsas diqqəti beynəlxalq böhranın təsirinə yönəldib: “Müharibənin dövlət maliyyəsinə təsiri bu gün təxminən 6 milyard avrodur”, – deyə o bildirib və 3,6 milyard avronun faiz dərəcələrinin və inflyasiyanın artması ilə bağlı olduğunu açıqlayıb.

“Faiz dərəcələri həm Fransada, həm də inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda artır”, – deyə o əlavə edib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, festivalın açılışı aprelin 28-də Bakı şəhərində baş tutacaq. Ardınca tədbirlər aprelin 29-da Sumqayıtda, 30-da Qubada, mayın 2-də Lənkəranda, 4-də Qəbələdə, 5-də Şəkidə, 6-da Mingəçevirdə, 8-də Gəncədə keçiriləcək və mayın 10-da Xankəndidə yekunlaşacaq.

Festival proqramı iki hissədən ibarət olacaq. Günün birinci yarısında tədbirin keçirildiyi şəhərlərdə fəaliyyət göstərən universitetlərdə WUF13 ilə bağlı məlumatlandırma sessiyaları təşkil ediləcək. Günün ikinci hissəsində isə açıq havada ictimai proqramlar keçiriləcək.

Axşam proqramı çərçivəsində interaktiv fəaliyyətlər, maarifləndirici oyunlar, təqdimatlar və ictimai müzakirələr vasitəsilə dayanıqlı şəhər inkişafı, inklüziv şəhər mühiti, innovativ şəhər həlləri və gələcəyin şəhərləri kimi mövzular geniş auditoriyaya çatdırılacaq. Eyni zamanda, WUF13-ün əsas mövzusu və ideyaları barədə ətraflı məlumat təqdim olunacaq.

Qeyd edək ki, keçiriləcək tədbirlərdə iştirak sərbəstdir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bəyanatda hər iki komandanın azarkeşlərinə müraciət ünvanlanıb.

“Futbol azarkeşlərinin səbirsizliklə gözlədiyi bu oyunlara bilet satışı davam edir. Azarkeşlər qarşılaşmalara böyük maraq göstərirlər və hər iki görüşdə tribunaların tam dolacağı ehtimal edilir.

Ölkənin iki ən titullu klubunun mübarizəsi həmişə ictimaiyyət, kütləvi informasiya vasitələri və futbolsevərlərin diqqət mərkəzində olub. Qarşıdakı iki oyunun da eyni marağa səbəb olacağına heç bir şübhə yoxdur.

Əzəli rəqiblərin təxminən 35 ildir davam edən rəqabəti ərzində azarkeşlər çoxsaylı parlaq oyunlara, gözəl qollara, meydanda barışmaz mübarizəyə şahidlik ediblər. Budəfəki qarşılaşmalar da bizə həyəcanlı anlar, bənzərsiz emosiyalar və əsl futbol şousu vəd edir.

Həmişə olduğu kimi, komandalar yenə qələbə qazanmaq üçün sona qədər mübarizə aparacaqlar. “Qarabağ” və “Neftçi” olaraq, azarkeşlərimizi təmkinli olmağa, rəqib komandaya və azarkeşlərə, oyunun iştirakçılarına hörmət nümayiş etdirərək, sevimli komandalarını yüksək mədəniyyət və ədalətli oyun prinsipləri çərçivəsində sonadək dəstəkləməyə çağırırıq.

Unutmayaq ki, futbol milyonlarla insanın mənəvi qidası olmaqla yanaşı, sadəcə bir oyundur. Meydana çıxan iki komandadan birinin o meydanı sevinc, digərinin isə kədərlə tərk etdiyi bir oyunda meydanda baş verənlər elə meydanda da qalmalıdır. Hər birimizə yaraşan isə Azərbaycanın ən maraqla gözlənilən qarşılaşmasında etik çərçivələri aşmamaq, yüksək peşəkarlıq və rəqiblərə ehtiram göstərməkdir.

Hər iki klub oyunun dostluq əhvali-ruhiyyəsində, gərgin idman mübarizəsi şəraitində keçəcəyinə əminliyini ifadə edir və azarkeşləri stadiona dəvət edir.

Azərbaycan futbolu qələbə qazansın!”, - deyə bəyanatda bildirilib.

     Son bir neçə ildə Ukraynanın  adı gələndə ilk növbədə bu ölkədə qanlı-qadalı müharibə getdiyi yada düşür. Xüsusilə bizim, Azərbaycan xalqının  fikrinə gələn birinci bu olur. Çünki biz  uzun illər müharibənin  gətirdiyi  fəlakətdən, itki və ağrılardan  çox əziyyət çəkmişik. Buna görə və həm də ümumiyyətlə, humanist xalq olduğumuz , dövlətimizin  humanist siyasət yeritdiyi üçün  müharibədən əziyyət çəkən xalqlara həmişə mənəvi və maddi kömək göstərmişik.

      Bu  gün  də  belədir. Uzaqlığından, yaxınlığından asılı olmayaraq müharibə  fəlakətləri ilə üz-üzü qalan insalara dəstək oluruq. Bu humanitar dəstək  bir neçə formada özünü göstərir. Ukraynalı  uşaqlar üçün  ölkəmizdə reabilitasiya proqramlarının həyata keçirilməsi buna bir misaldır.  Yaxın vaxtlarda ukraynalı tələbələrin də Azərbaycanda reabilitasiya proqramı həyata keçiriləcək.  

     Ukraynada insanlar   enerji sisteminin tez-tez sıradan çıxmasıdan  əziyyət çəkirlər. Ölkəmiz  Ukraynaya elektrik generatorları göndərərək  bu xüsusda  da ona kömək əlini uzadır.

       Təsadüfi deyil ki,  Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski  Azərbaycana  işgüzar səfəri çərçivəsində  bu gün Qəbələdə mətbuata verdiyi bəyanatda ölkəsinin enerji  təchizatı üçün belə çox ağır bir dövrdə  bizdən 11 yardım paketi aldıqlarını deyib . Azərbaycana bu yardıma görə öz təşəkkürünü bildirib.

     Həmçinin Ukraynadan olan uşaqlara köməyə görə Prezident İlham Əliyevə təşəkkürünü bildirən Volodimir Zelenski deyib: “Siz bizim uşaqlarımıza kömək edirsiniz. Uşaqlarımız, övladlarımız cəbhəyanı bölgələrdən gəlirlər. Onlar əzab-əziyyətlərlə üzləşiblər, müharibədən əziyyət çəkiblər. Beş yüzdən artıq ukraynalı uşaq buradadır və bu dəstəyə görə Sizə minnətdarıq”.

       İnsanların bir-birilə  əlaqələri   böyük önəm daşıyır. Məlumdur ki, həmin ölkədə böyük Azərbaycan diasporu fəaliyyət göstərir.

        Azərbaycanın  böyük təcrübəsi  də gələcəkdə  Ukraynaya çox lazım  olacaq.Məsələn, mina təmizlənməsi üçün avadanlığın verilməsi məsələsini deyək.

        Biz gələcəkdə bu məsələyə də öz töhvəsini verə bilərik.  Belə ki, Azərbaycan bərpa və quruculuq sahəsində dünyada unikal təcrübəyə malik ölkədir. Gələcəkdə bərpa və quruculuq layihələrinin reallaşdırılmasında Azərbaycan Ukrayna ilə öz təcrübəsini bölüşə bilər.

    Bu gün Qəbələdəki  tədbirlərdə  iki ölkə arasında  bir çox istiqamətlər üzrə  əməkdaşlıq edildiyi  vurğulanıb. Prezident İlham Əliyev mətbuata bəyanatında bildirib ki, həmin  əməkdaşlıq bu gün bir daha təsdiqləndi.

     Müzakirə edilən məsələlər arasında siyasi dialoqdan başqa, xüsusilə energetika sahəsində də əməkdaşlığı qeyd edən dövlətimizin başçısı deyib: “Burada həm əldə edilmiş nailiyyətlər var, - SOCAR Ukraynada uzun illərdir ki, uğurla fəaliyyət göstərir, - eyni zamanda, çox gözəl perspektivlər var, birgə layihələr var”.

      Azərbaycan-Ukrayna  iqtisadi əlaqələri sırasında enerji sahəsində əməkdaşlıq  ön yeri tutur  və həm təcrübəyə, həm də potensiala əsaslanır. Azərbaycanın enerji sahəsində əməkdaşlıq əlaqələrinin geniş coğrafiyanı əhatə etdiyi artıq bütün dünyaya bəllidir. SOCAR-ın  bir sıra ölkələrdə olduğu kimi, Ukraynada da yanacaqdoldurma məntəqələri fəaliyyət göstərir. Bu da ikitərəfli biznes əlaqələrinin inkişafına töhfədir.

      Qəbələdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə  geniş tərkibdə görüşündəki söhbət zamanı dövlətimizin başçısının Volodimir Zelenski ilə əvvəlki görüşləri məmnunluqla xatırlanıb, bu səfərinin ikitərəfli əməkdaşlıq məsələlərinin müzakirəsi üçün yaxşı imkan yaradacağına əminlik bildirilib. Əməkdaşlığın bir çox istiqamətdə, o cümlədən enerji sahəsində genişləndirilməsinə dair fikir mübadiləsi aparılıb, kənd təsərrüfatı ilə bağlı əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunub, Hökumətlərarası Komissiyanın fəaliyyətinə toxunulub.

     Qəbələ  görüşü  bir daha təsdiqləyir ki,Azərbaycanla Ukrayna arasında olan münasibətlər hər iki xalqın maraqlarına uyğun inkişaf etdirilir.

Flora SADIQLI,

Aprelin 25-də Qəbələdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski mətbuata bəyanatlarla çıxış ediblər.

AZƏRTAC xəbər verir ki, əvvəl Azərbaycan Prezidenti bəyanatla çıxış etdi.

-Hörmətli cənab Prezident, hörmətli qonaqlar.

Sizi bir daha Azərbaycanda səmimiyyətlə salamlayıram. Azərbaycana xoş gəlmisiniz.

Bizim Sizinlə görüşlərimiz müntəzəm xarakter daşıyır. Son dörd il ərzində bu, bizim yeddinci görüşümüzdür. Son görüşlər beynəlxalq təşkilatların toplantıları çərçivəsində baş vermişdir. Ancaq mən xatırlayıram ki, Siz Prezident kimi Azərbaycana ilk dəfə 2019-cu ildə gəlmisiniz. Bizim şəxsi münasibətlərimiz də o vaxtdan başlayır və bu gün də uğurla davam edir. Mən 2022-ci ilin yanvarında Kiyevə səfərimi də xatırlayıram. Sizinlə apardığımız fikir mübadiləsi və ondan sonrakı təmaslar Ukrayna-Azərbaycan əlaqələrini daha yüksək səviyyəyə qaldırmışdır.

Əməkdaşlığımızın çox güclü siyasi təməli vardır. 2008-ci ildə Kiyevdə, 2011-ci ildə Bakıda strateji tərəfdaşlığa dair iki sənəd imzalanmışdır və bunlar çox güclü siyasi sənədlərdir. O sənədlərdə ölkələrimizin qarşılıqlı olaraq ərazi bütövlüyü, suverenliyi, sərhədlərimizin toxunulmazlığı məsələləri öz əksini tapmışdır. Azərbaycan və Ukrayna bütün beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı olaraq ölkələrin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir və dəstəkləyəcəkdir.

Keçən il iki mühüm hadisə baş vermişdir. Bakıda Xarici İşlər nazirliklərinin məsləhətləşmələri və Hökumətlərarası Komissiyanın iclası keçirilmişdir. Bu gün söhbət əsnasında bu tədbirlərin Ukraynada növbəti dövrdə keçirilməsi haqqında da fikir mübadiləsi aparılmışdır. Bir sözlə, bu gün biz bir çox istiqamətlər üzrə uğurla əməkdaşlıq edirik. Bu əməkdaşlıq bu gün bir daha təsdiqləndi.

Müzakirə olunan məsələlər arasında siyasi dialoqdan başqa, xüsusilə energetika sahəsində əməkdaşlığı qeyd etmək istərdim. Burada həm əldə edilmiş nailiyyətlər var, - SOCAR Ukraynada uzun illərdir ki, uğurla fəaliyyət göstərir, - eyni zamanda, çox gözəl perspektivlər, birgə layihələr var. Birgə təşəbbüslər, o cümlədən sərmayə qoyuluşu ilə bağlı məsələlər bu gün ətraflı müzakirə edilmişdir. Təbii ki, ticarət dövriyyəsinin bundan sonra da artırılması məsələləri də gündəliyin mərkəzindədir. Bizim ticarət dövriyyəmiz yarım milyard dolları ötüb. Amma ümid edirəm ki, növbəti illərdə bu rəqəm daha da böyüyəcək. Çünki buna da böyük imkanlar var.

Hərbi-texniki əməkdaşlıqla bağlı fikir mübadiləsi aparıldı və burada da çox böyük perspektivlər var. Həm Azərbaycanda, həm Ukraynada hərbi sənaye kompleksi inkişaf edir və burada birgə istehsalla bağlı, ümumiyyətlə, sənaye sahəsində birgə istehsalla bağlı çox gözəl imkanlar var. Bu barədə də bu gün ətraflı danışıldı və biz bütün başqa sahələrdə əməkdaşlığımızı dərinləşdirmək istəyirik.

Qeyd etdiyim kimi, son dörd il ərzində prezidentlər səviyyəsində yeddi görüşün keçirilməsi, - sonuncu görüş iki ay bundan əvvəl Münxen şəhərində olmuşdur, - gözəl göstəricidir. Bu, əlaqələrimizin nə qədər dinamik olmasından xəbər verir. Biz bu gün qarşılıqlı hörmətdən, qarşılıqlı maraqların təmin edilməsindən danışırıq. Əminəm ki, bugünkü səfər Azərbaycan-Ukrayna dostluq əlaqələrinin inkişafına növbəti mühüm töhfə olacaqdır.

Bir daha Sizi və bütün ukraynalı qonaqlarımızı səmimiyyətlə salamlayıram.

x x x

Sonra Ukrayna Prezidenti bəyanatla çıxış etdi.

-Hörmətli cənab Prezident, çox sağ olun.

Mən Sizə təşəkkürümü bildirmək istəyirəm. O cümlədən nümayəndə heyətimizə göstərilən diqqətə görə minnətdaram.

Bizim müxtəlif beynəlxalq platformalarda görüşlərimiz olub. Ötən il görüşlərimizdə qeyd etmişik ki, biz hər zaman bir-birimizi dəstəkləmişik. Mən qeyd etmişəm ki, biz Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və müstəqilliyini hər zaman dəstəkləmişik, eyni zamanda, biz Ukraynaya eyni münasibəti görmüşük.

Əlbəttə ki, müharibə başladıqdan sonra bu, mənim Azərbaycana ilk səfərimdir və mən buraya nümayəndə heyətimlə gəlmişəm. Sizə təşəkkür edirəm.

Bu gün 6 sənəd imzaladıq. Heyətlərimiz birmənalı olaraq onların təfərrüatları ilə bağlı fikir mübadiləsi aparacaqlar. Bu gün sahələrə gəldikdə, bir nömrəli sahə təhlükəsizlikdir. Müdafiə sənayesi sahəsində artıma gəldikdə, Ukrayna müharibə şəraitindən irəli gələrək öz müqavimət gücünü göstərdi və biz ekspert biliklərimizi bölüşmək istərdik. Bu gün ekspertlərimiz Azərbaycandadır, onlar azərbaycanlı həmkarlarına dəstək verir. Biz bu tərəfdaşlığı bundan sonra da davam etdirərək birgə istehsala başlayacağıq.

Digər mühüm sahələr var. Əlbəttə ki, bunlar bizim xalqlarımızın, ölkələrimizin təhlükəsizliyinə töhfə verir və sözün əsl mənasında biz istərdik ki, ölkələrimiz arasında bu əlaqələr daha da artsın. Əlavə olaraq, mən cənab Prezidentə təşəkkürümü bildirmək istəyirəm ki, bizim tərəfdaşlığımız bu çox sərt qış şəraitində də davam etmişdir. Eyni zamanda, əlbəttə ki, biz hava hücumundan müdafiə tədbirlərini görmüşük. Lakin buna baxmayaraq, enerji sahəsində təchizata gəldikdə, belə çox ağır bir dövrdə biz Azərbaycandan 11 yardım paketini almışıq. Biz bu yardıma görə öz təşəkkürümüzü bildiririk. Biz bu haqda xeyli söhbət etdik. Biz, həmçinin, cənab Prezident, xüsusi olaraq Sizə təşəkkürümüzü bildiririk ki, bizim uşaqlarımıza kömək edirsiniz. O uşaqlar, övladlarımız cəbhəyanı bölgələrdən gəlirlər. Onlar əzab-əziyyətlərlə üzləşiblər, müharibədən əziyyət çəkiblər. Dəstəyinizə görə təşəkkür edirik. Beş yüzdən artıq ukraynalı uşaq buradadır və bu humanitar dəstəyə görə Sizə minnətdarıq.

Əvvəlcə biz energetika sahəsini müzakirə etdik, əməkdaşlığımıza nəzər saldıq. Bu gün, əslində, nəinki Ukrayna üçün, bütün dünya üçün, Avropa üçün bu, böyük bir çağırışdır. İranla müharibə aparılır. Bizə bu halda etibarlı tərəfdaşlarımız lazımdır. Buna görə Sizə təşəkkür edirik. Biz çox şadıq ki, azərbaycanlı tələbələr əksər hallarda məhz Ukraynanı öz təhsil ocağı kimi seçirlər. Biz buna görə də təşəkkür edirik.

Biz, eyni zamanda, sülh sahəsində səyləri müzakirə etdik. Bu, Ukrayna üçün olduqca vacibdir ki, yekun nəticədə müharibəyə son qoyulsun. Əlbəttə, biz bu prosesdə vasitəçilik edən tərəfdaşlara minnətdarıq. Biz Azərbaycan Prezidentinə minnətdarıq. Bizim üçtərəfli və digər formatda danışıqlarımız oldu. Onlardan bəziləri Türkiyədə baş tutdu, daha sonra isə amerikalı tərəfdaşlarımızla Cenevrədə görüşdük və həmçinin istərdik ki, danışıqlarımızı Azərbaycanda aparaq. Bir halda ki, əgər bu diplomatiyanı, həmçinin Rusiya tərəfi də seçərsə.

Cənab Prezident, düşünürəm, müdafiə sənayesinə gəldikdə, təhlükəsizlik elə bir sahədir ki, orada biz çox dərin əməkdaşlıq qura bilərik və çox çalışmalıyıq ki, bu məqsədə nail olaq.

Silahların istehsalına gəldikdə, bu, bizim xalqlarımız üçün sabitlik gətirə bilər. Bizim ölkələrimizin kifayət qədər imkanları var ki, bütün çağırışlarla üzləşərək tab gətirsin. İstənilən bir ölkəni götürsək, hətta nəzəri baxımdan əgər o, təcavüzlə üzləşərsə bilməlidir ki, öz hərbi əməliyyatlarını apararaq özünü müdafiə edə bilsin. Bu baxımdan biz sabitliyə, sülhə gedən yolda Azərbaycana uğurlar arzulayırıq. Eyni arzularımızı biz, həmçinin öz ünvanımıza bildiririk.

Bu gün biz ən çətin, ən ağır müharibə şəraitindəyik. Sizə səmimi deyim, cənab Prezident, mən bir hesabatı gördüm. Rusiya müxtəlif yerlərə yenidən aviazərbələr endirib. Dağıntılar göz qarşısındadır. Onlar dəmir yollarına, enerji infrastrukturuna, mülki təyinatlı obyektlərə hücum çəkirlər. Əfsuslar olsun ki, bu gün artıq bəzi şəxslər öz həyatını itirib və xəsarət alan da var.

Cənab Prezident, Sizə minnətdaram ki, başsağlığı verdiniz. Bütün bu səfəri təşkil etdiyinizə görə Sizə çox təşəkkür edirəm.

X X X

Daha sonra Azərbaycan və Ukrayna prezidentləri qısa söhbət etdilər.

AZƏRTAC xəbər verir ki, tədbirdə qəhrəmanın ailə üzvləri, cəbhə yoldaşları, veteran tankçılar, şəhid ailələri, qazilər və ictimaiyyət nümayəndələri iştirak ediblər.

Veteran Tankçılar İctimai Birliyinin üzvləri, Dağ Yəhudilər İcmasının və Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin nümayəndələri və digər iştirakçılar əvvəlcə Milli Qəhrəman Albert Aqarunovun Şəhidlər xiyabanındakı məzarını ziyarət ediblər.

Tədbirdə Bakı şəhəri Dağ Yəhudiləri dini icmasının sədri Milix Yevdayev çıxış edərək bildirib ki, Aqarunovun anım mərasiminin təntənəli qeyd edilməsi Azərbaycan və yəhudi xalqı arasında minilliklər boyu mövcud olan dostluq münasibətlərinin bariz nümunəsidir. Bildirib ki, Azərbaycan dünyada dini müxtəlifliyin harmoniyasını özündə əks etdirən dövlətdir.

Daha sonra anım tədbiri Nərimanov rayonunda Albert Aqarunovun şərəfinə ucaldılan heykəlin qarşısında davam edib.

Veteran Tankçılar İctimai Birliyinin sədri Hacı Əzimov Albert Aqarunovun anım tədbirlərinin hər il olduğu kimi, bu il də təntənəli şəkildə təşkil edildiyini vurğulayıb: “Allah bütün şəhidlərə rəhmət eləsin, onların qanı-canı bahasına torpaqlarımız işğaldan azad olundu. Albert Şuşa uğrunda həlak olmuşdu. 2020-ci ildə qəhrəman əsgərlərimiz Şuşanı azad etdi. Qüdrətli Ordumuz 44 günlük müharibədə torpaqlarımızı düşməndən təmizlədi".

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu sözləri Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ilə mətbuata bəyanatında söyləyib.

Rusiya ilə müharibəyə də toxunan Ukrayna Prezidenti vurğulayıb ki, bizim üçtərəfli və digər formatda danışıqlarımız oldu. Onlardan bəziləri Türkiyədə baş tutdu, daha sonra isə amerikalı tərəfdaşlarımızla Cenevrədə görüşdük. Əgər Rusiya tərəfi də bu diplomatiyanı seçərsə, danışıqlarımızı, həmçinin istərdik ki, Azərbaycanda aparaq.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu sözləri Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ilə mətbuata bəyanatında söyləyib.

Həmçinin Ukraynadan olan uşaqlara köməyə görə Prezident İlham Əliyevə təşəkkürünü bildirən Volodimir Zelenski deyib: “Siz bizim uşaqlarımıza kömək edirsiniz. Uşaqlarımız, övladlarımız cəbhəyanı bölgələrdən gəlirlər. Onlar əzab-əziyyətlərlə üzləşiblər, müharibədən əziyyət çəkiblər. Beş yüzdən artıq ukraynalı uşaq buradadır və bu dəstəyə görə Sizə minnətdarıq”, - deyə Ukrayna Prezidenti vurğulayıb”.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə Prezident İlham Əliyev Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə mətbuata bəyanatında bildirib.

“Həm Azərbaycanda, həm də Ukraynada hərbi sənaye kompleksi inkişaf edir və burada birgə istehsalla, ümumiyyətlə, sənaye sahəsində birgə istehsal ilə bağlı çox gözəl imkanlar var”, - deyə dövlətimizin başçısı vurğulayıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə Prezident İlham Əliyev Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə mətbuata bəyanatında bildirib.

Bu gün müzakirə edilən məsələlər arasında siyasi dialoqdan başqa, xüsusilə energetika sahəsində də əməkdaşlığı qeyd edən dövlətimizin başçısı deyib: “Burada həm əldə edilmiş nailiyyətlər var, - SOCAR Ukraynada uzun illərdir ki, uğurla fəaliyyət göstərir, - eyni zamanda, çox gözəl perspektivlər var, birgə layihələr var”.

AZƏRTAC xəbər verir ki, aprelin 25-də Qəbələdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə təkbətək və geniş tərkibdə görüşü olub.

Söhbət zamanı dövlətimizin başçısının Volodimir Zelenski ilə əvvəlki görüşləri məmnunluqla xatırlandı, Ukrayna Prezidentinin ölkəmizə bu səfərinin ikitərəfli əməkdaşlıq məsələlərinin müzakirəsi üçün yaxşı imkan yaradacağına əminlik bildirildi. Əməkdaşlığın bir çox istiqamətdə, o cümlədən enerji sahəsində genişləndirilməsinə dair fikir mübadiləsi aparıldı, kənd təsərrüfatı ilə bağlı əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olundu, Hökumətlərarası Komissiyanın fəaliyyətinə toxunuldu.

Ölkəmizin Ukraynaya humanitar dəstəyini, eyni zamanda, Azərbaycan dövləti tərəfindən ukraynalı uşaqlara olan diqqət və qayğını yüksək qiymətləndirən qonaq bütün bunlara görə Prezident İlham Əliyevə minnətdarlığını bildirdi. Tezliklə bir qrup ukraynalı tələbənin reabilitasiya məqsədilə, həmçinin Azərbaycanın mədəniyyəti və incəsənəti ilə tanış olması üçün ölkəmizə səfərinin nəzərdə tutulduğu vurğulandı.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu sözləri Prezident İlham Əliyev Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə mətbuata bəyanatında söyləyib.

Dövlətimizin başçısı qeyd edib: “Azərbaycan ilə Ukrayna bütün beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı olaraq ölkələrin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir və dəstəkləyəcək”.

Milli Hidrometeorologiya Xidmətindən AZƏRTAC-a verilən məlumata görə, Bakıda və Abşeron yarımadasında hava şəraitinin dəyişkən buludlu olacağı, arabir tutulacağı, əsasən yağmursuz keçəcəyi gözlənilir. Gecə və səhər bəzi yerlərdə duman olacaq. Şimal-qərb küləyi səhər mülayim cənub-şərq küləyi ilə əvəz olunacaq.

Havanın temperaturu gecə 8-11, gündüz 15-18 dərəcə isti olacaq. Atmosfer təzyiqi 768 millimetr civə sütunundan 762 millimetr civə sütununa enəcək. Nisbi rütubət 65-75 faiz təşkil edəcək.

Azərbaycanın rayonlarında havanın əsasən yağmursuz keçəcəyi, lakin gündüz bəzi dağlıq rayonlarda qısamüddətli yağıntılı olacağı, şimşək çaxacağı, dolu düşəcəyi ehtimalı var. Ayrı-ayrı yerlərdə arabir duman olacaq. Mülayim qərb küləyi əsəcək.

Havanın temperaturu gecə 7-11 isti, gündüz 19-24, dağlarda gecə 0-5, gündüz 8-13 dərəcə isti olacaq.

Daxili İşlər Nazirliyindən AZƏRTAC-a verilən məlumata görə, axtarışda olduğuna görə ümumilikdə 153, o cümlədən borclu şəxs qismində axtarışda olan 112 nəfər saxlanılaraq aidiyyəti üzrə təhvil verilib.

Narkotiklərlə əlaqəli 29, qanunsuz saxlanılan silah-sursatın götürülməsi və aşkarlanması ilə bağlı 7 fakt müəyyən edilib.

Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 54 nəfər saxlanılıb.

Müdafiə Nazirliyindən AZƏRTAC-a verilən məlumata görə, tədbirin başa çatması münasibətilə keçirilən bağlanış mərasimində Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin və Vətən uğrunda canlarından keçən şəhidlərimizin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib.

Bağlanış mərasimində çıxış edənlər bu cür yarışların hərbi qulluqçuların ştat silahlarından istifadəetmə vərdişlərinin və bacarıqlarının təkmilləşdirilməsində xüsusi rol oynadığını vurğulayıblar.

Bildirilib ki, yarışda hərbi qulluqçular atıcı silahlardan müxtəlif məsafələrdə yerləşən hədəflərin məhv edilməsi üzrə tapşırıqları müvəffəqiyyətlə yerinə yetiriblər.

Yarışın yekun nəticələrinə əsasən, praktiki atışlar zamanı fərdi və komanda hesabında ən yüksək nəticə göstərən hərbi qulluqçular Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi adından Fəxri fərmanlar, kubok və medallarla təltif olunublar.

Rusiya ordusu aprelin 25-nə keçən gecədən başlayaraq Ukraynanın Dnepr şəhərinə raket zərbələri endirib.

AZƏRTAC Ukrayna Fövqəladə Hallar üzrə Dövlət Xidmətinə istinadla xəbər verir ki, hava hücumu nəticəsində yaşayış binalarına, müəssisələrə və sənaye infrastrukturuna ziyan dəyib. Şəhərdə yanğınlar baş verib.

Dördmərtəbəli yaşayış binası qismən dağılıb. İlkin məlumatlara görə, biri uşaq olmaqla 14 nəfər yaralanıb. Beşi uşaq olmaqla 30 nəfər xilas edilib.

İnsanların dağıntılar altında qaldığı ehtimal olunur. Hazırda axtarış-xilasetmə əməliyyatları davam edir. Psixoloqlar da hadisə yerindədir və lazımi yardım göstərirlər.

Hava zərbələri nəticəsində Xarkov şəhərində də dağıntılar qeydə alınıb, 2 nəfər xəsarət alıb. Kiyev vilayətinə də endirilən hava zərbələri nəticəsində dağıntılar qeydə alınıb.

Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahının yaydığı məlumata görə, Rusiya ordusu kütləvi hava hücumu zamanı 47 müxtəlif tipli raketdən və 619 drondan istifadə edib. Raketlərdən 12-si ballistik raket olub. Ukrayna hava hücumundan müdafiə sistemi 30 raketi və 580 dronu zərərsizləşdirməyi bacarıb.

ABŞ Ədliyyə Nazirliyi federal ölüm hökmünün tətbiqinin bərpası üçün tədbirlər görüb. Bu tədbirlərə ölümcül inyeksiya protokolunun yenidən qüvvəyə minməsi və edam üsullarının sayının artırılması, o cümlədən güllələnmənin tətbiq edilməsi daxildir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə qurumun məlumatında bildirilir.

“Əvvəlki administrasiya terrorçular, uşaq qatilləri və polis əməkdaşlarını öldürənlər də daxil olmaqla ən təhlükəli cinayətkarların təqib olunmasından və onlara ən ağır cəzanın icrasından imtina etməklə Amerika xalqını müdafiə etmək yolunda borcunu yerinə yetirmədi. Prezident Donald Trampın dövründə Ədliyyə Nazirliyi yenidən qanuna riayət edməyi təmin edir və zərərçəkənləri dəstəkləyir”, – deyə baş prokuror vəzifəsini icra edən Todd Blanş bildirib.

Qurum baş prokuror Merrik Qarlendin dövründə tətbiq edilən federal edamlarla bağlı müddətsiz moratoriumu ləğv edib və artıq 44 təqsirləndirilən şəxs barəsində ölüm hökmü tələbi ilə vəsatətlərə icazə verib.

Bundan başqa, bəyanatda bildirilir ki, Trampın ilk prezidentlik dövründə qüvvədə olmuş pentobarbitaldan istifadə edilməklə edam protokolu bərpa olunur, əlavə edam üsulu kimi güllələnmə tətbiq edilir, həmçinin ölüm hökmü işlərinə baxılmasının sürətləndirilməsi üçün daxili prosedurlar sadələşdirilir.

Yaxın həftələrdə Ədliyyə Nazirliyi məhkumlara bütün məhkəmə prosedurları başa çatana qədər əfv olunmaları ilə bağlı müraciət təqdim etməyi də qadağan etməyi planlaşdırır.

İrana qarşı hərbi əməliyyat ABŞ-yə 61 milyard dollardan çox başa gəlib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə “Iran War Cost Tracker” portalı məlumat yayıb.

Məlumata görə, əməliyyatın 55-ci günündə ABŞ-nin büdcə xərcləri 61 milyard dolları keçib. Bildirilir ki, hazırda ABŞ xəzinəsindən hər saniyə 11,5 min dollardan çox vəsait xərclənir.

Portal qeyd edir ki, məlumatlar real vaxt rejimində yenilənir və hesablamalara şəxsi heyətin saxlanılması, bölgəyə göndərilən gəmilər və digər əlaqəli xərclər daxildir. Hesablama metodologiyası Pentaqonun Konqresə təqdim etdiyi hesabatlara əsaslanır. Həmin hesabatlarda əməliyyatın ilk altı günündə 11,3 milyard dollar xərcləndiyi, sonrakı dövrdə isə gündəlik xərclərin təxminən 1 milyard dollara çatdığı göstərilir.

BMT-nin Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı (BDT) ABŞ-nin İrana qarşı hərbi əməliyyatlarının başlanmasından sonra Körfəz və Hörmüz boğazında gəmilərə 29 hücumun baş verdiyini açıqlayıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə BDT-nin mətbuat xidməti məlumat yayıb.

Qurumun məlumatına görə, hücumlar nəticəsində azı 10 nəfər həlak olub, təxminən 20 min dənizçi və 1600 gəmi isə regionda blokadada qalıb.

BDT-nin Baş katibi Arsenio Dominqes vəziyyətin təhlükəli olaraq qaldığını bildirərək, saxlanılan dənizçilərin azad edilməsinə çağırıb və təxliyə planı üzərində iş aparıldığını qeyd edib.

- Müharibə veteranıyam, medallarım da var. Bu yaxınlarda işdən çıxanda mənə istifadə etmədiyim tam iş dövrünə görə 36 təqvim günü üçün pul əvəzi verildi. Amma işlədiyim zaman 46 təqvim günü məzuniyyət verilirdi. Eşitdiyimə görə, son haqq-hesab zamanı istifadə olunmamış məzuniyyət günlərinin hesablanması ilə bağlı yeni qərar var. Aydınlaşdırmaq istəyəndə "belə olmalıdır", - deyə cavab verdilər. Bu düzgündür? 

B.Füzulioğlu,

Masazır qəsəbəsi

- Sualınıza cavab olaraq bildiririk ki, statusunuzda olan şəxslər üçün bu məsələ həm Əmək Məcəlləsi, həm də Konstitusiya Məhkəməsinin son qərarları işığında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, Əmək Məcəlləsinin 120-ci maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün, müstəqilliyinin və konstitusiya quruluşunun müdafiəsi ilə, 1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri ilə, hərbi xidmət vəzifələrini (xidməti vəzifələri) yerinə yetirməklə və ya Çernobıl AES-də hərbi xidmət vəzifələrini (xidməti vəzifələri) yerinə yetirməklə əlaqədar səbəblərdən əlilliyi olan işçilərə, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarında iştirak etdiyinə görə müharibə veteranı adı almış işçilərə, döyüş əməliyyatı aparılan ölkədə hərbi xidmət borcunu yerinə yetirmiş hərbi qulluqçu olmuş işçilərə, Azərbaycan Respublikasının azadlığı, suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda xəsarət (yaralanma, travma, kontuziya) almış işçilərə, Azərbaycan Respublikasının Vətən Müharibəsi qəhrəmanlarına, Azərbaycanın Milli qəhrəmanlarına, Sovet İttifaqı qəhrəmanlarına, Azərbaycan Respublikasının ən yüksək təltifi ilə, "İstiqlal" ordeni ilə, habelə Azərbaycan Respublikasının suverenliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi ilə bağlı digər dövlət təltifləri ilə təltif olunmuş işçilərə məzuniyyət 46 təqvim günündən az olmayaraq verilir.

Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 2-ci hissəsinin tələbinə görə, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə kompensasiya ödənilməlidir.

Həmçinin Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 3-cü hissəsinin tələbinə görə, əmək münasibətlərinə xitam verilərkən Əmək Məcəlləsinin 115 - 117-ci və 118-1-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş əlavə məzuniyyətlərə, təhsil və yaradıcılıq məzuniyyətlərinə, habelə sosial məzuniyyətlərə görə kompensasiya verilmir.

"Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 2 və 3-cü hissələrinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 25-ci maddəsinin I və III hissələrinə, 71-ci maddəsinin II hissəsinə, 149-cu maddəsinin I və III hissələrinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair" Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 18 fevral 2026-cı il tarixli qərarına görə, Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 3-cü hissəsindəki "bu Məcəllənin 115-117 və 118-1-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş əlavə məzuniyyətlərə görə kompensasiyanın verilməməsi" müddəası bərabərlik və normativ-hüquqi aktların haqq-ədalətə əsaslanması prinsiplərinin tələbləri ilə uyğunsuzluq təşkil etdiyinə və ödənişli əmək məzuniyyəti hüququnu qeyri-mütənasib şəkildə məhdudlaşdırdığına görə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 25-ci maddəsinin I və III hissələrinə,  71-ci maddəsinin II hissəsinə və 149-cu maddəsinin I hissəsinə uyğun olmadığından tətbiqi dayandırılsın. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelərə əsasən işdən çıxan günədək işçinin istifadə etmədiyi Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 115-117 və 118-1-ci maddələrində göstərilən əlavə məzuniyyətlərə görə kompensasiya ödənilməsinin təmin edilməsi məqsədilə həmin Məcəllənin 144-cü maddəsinin 2 və 3-cü hissələri Azərbaycan Respublikası Konstitusiyanın 25-ci maddəsinin I və III, 71-ci maddəsinin II və 149-cu maddəsinin I hissələrinin tələblərinə uyğunlaşdırılsın. Məsələ qanunvericilik qaydasında həll edilənədək Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 25 və 149-cu maddələrinin tələbləri nəzərə alınmaqla, mövcud qeyri-bərabərliyin qarşısının alınması məqsədilə, əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçiyə bütün iş illərinin istifadə etmədiyi Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 115-117 və 118-1-ci maddələrində göstərilən əlavə məzuniyyətlərinə görə, istifadə olunmamış əsas əmək məzuniyyəti üçün müəyyən edilmiş qaydada və məbləğdə hesablanan kompensasiyanın verilməsi təmin edilsin.

Beləliklə, sizin 46 günlük məzuniyyət hüququnuz qanunla təsbit olunub və işdən çıxarkən həmin 46 günün hər biri üçün kompensasiya almalı idiniz. 

Odur ki, işəgötürənə bu barədə rəsmi ərizə ilə müraciət edərək, Əmək Məcəlləsinin 120-ci və 144-cü maddələrini xatırladın və  46 gün əvəzinə 36 gün hesablanmasının hüquqi əsasını yazılı şəkildə tələb edin. Əgər müraciətiniz nəticəsiz qalsa, Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə bu barədə müvafiq şikayət edə bilərsiniz.

Bundan əlavə, sizin ödənilməmiş kompensasiya fərqini məhkəmə qaydasında tələb etmək hüququnuz mövcuddur. 

Sualları cavablandırdı:

Paşa SƏFƏROV,

Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasının üzvü

WUF13-ün timsalında dünyanın yeni şəhərsalma fəlsəfəsi Bakıda formalaşacaq 

Azərbaycanın beynəlxalq arenadakı fəallığı qlobal tədbirlərdə iştirakla yanaşı, sistemli və həlledici xarakter daşıyan liderlik missiyasına çevrilib. Ölkəmiz müxtəlif coğrafiyaları, sivilizasiyaları və ideologiyaları ortaq bir məqsəd ətrafında birləşdirən diplomatik platforma kimi artıq özünü təsdiqləyib. COP29-un tarixi uğurlarından sonra Bakı indi daha bir nəhəng tədbirə - Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyasına (WUF13) evsahibliyi etməyə hazırlaşır.

Urbanizasiya məqsədlərinə mühüm töhfə 

Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun ən parlaq səhifələrindən biri COP29-a evsahibliyi və orada əldə edilən tarixi razılaşmalardır. İqlim maliyyəsi sahəsində ildə ən azı 300 milyard dollar vəsaitin səfərbər olunması öhdəliyinin təmin edilməsi Azərbaycanın bəşəri problemlərin həllində vacib aktor olduğunu sübut etdi. Respublikamızın növbəti evsahibliyi edəcəyi qlobal tədbir WUF13 öz miqyasına və strateji əhəmiyyətinə görə COP-dan sonra BMT-nin ikinci ən böyük platforması hesab olunur. May ayında Bakıda keçiriləcək bu forum, "Hər kəs üçün yaşayış yerləri: təhlükəsiz və dayanıqlı şəhərlər" mövzusunda qlobal mənzil çağırışlarını müzakirə edəcək. 

Azərbaycanın çox qısa zamanda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda dirçəliş dastanı yazması, müasir standartlara uyğun şəhərlər salması heç şübhəsiz ölkəmizin bu tədbirə evsaibliyinə layiq görülməsində mühüm rol oynayıb. 

Prezident İlham Əliyevin III Azərbaycan Milli Şəhərsalma Forumunun iştirakçılarına ünvanladığı müraciətdə deyilir ki, Azərbaycanın şəhərsalma sahəsində əldə etdiyi qabaqcıl təcrübə beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən böyük maraqla qarşılanır: "Ölkəmiz iqlim dəyişmələri və şəhərsalma sahəsində qlobal çağırışların həllində və innovativ yanaşmaların formalaşmasında etibarlı tərəfdaş kimi tanınır. Bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlıq, xüsusilə də BMT-nin Məskunlaşma Proqramı ilə birgə həyata keçirilən təşəbbüslər xüsusi önəm daşıyır".

Dövlətimizin başçısı əlavə edib ki, 2026-cı ildə dünyanın şəhərsalma sahəsində ən nüfuzlu tədbirlərindən olan Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyasının Bakı şəhərində keçirilməsi qərarı Azərbaycanın beynəlxalq urbanizasiya proseslərinə verdiyi töhfənin və etibarlı tərəfdaş kimi qazandığı yüksək etimadın göstəricisidir: "Bu mötəbər tədbir Azərbaycanın ümumdünya urbanizasiya proseslərində rolunu daha da gücləndirəcək, regionun dayanıqlı inkişafına və ümumilikdə qlobal urbanizasiya məqsədlərinə mühüm töhfə verəcək".

Mövcüd vəziyyətə uyğun çevik qərarlar 

Prezident İlham Əliyevin yürütdüyü məqsədyönlü və uzaqgörən siyasət sayəsində respublikamız nüfuzlu təşkilatlarda uğurla təmsil olunur, fəal şəkildə beynəlxalq çağırışlara qoşulur. Azərbaycanın Cənubi Qafqazda yaratdığı reallıqlar isə ölkəmizi həm də beynəlxalq aktor kimi ön plana çıxarıb. 

Azərbaycanın qlobal proseslərdə liderliyi təsadüfi deyil, uzunmüddətli və ardıcıl siyasətin nəticəsidir. 2024-2026-cı illər üzrə Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirəyə (AQEM) sədrlik, Türk Dövlətləri Təşkilatında aparıcı rol, Qoşulmama Hərəkatına rəhbərlik dövründə "peyvənd millətçiliyi"nə qarşı göstərilən qətiyyətli mövqe Azərbaycanın beynəlxalq məsələlərdə həlledici rolunu bir daha nümayiş etdirdi. O cümlədən BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü kimi terrorizmlə mübarizə və hüququn aliliyi sahəsindəki fəaliyyətimiz təqdir olundu. Ölkəmiz 2014-cü ildə Avropa Şurası Nazirlər Komitəsinə altıaylıq sədrlik dövründə də Avropanın hüquqi və humanitar məkanında mühüm gündəlik formalaşdırdı. Azərbaycanın qlobal nüfuzunun ən parlaq səhifələrindən biri COP29-a evsahibliyi və orada əldə edilən tarixi nəticələr oldu. Bütün bu sadalananlar Azərbaycanın dünya nüfuzlu ölkə olmasından xəbər verir. 

Bu gün dünyamiqyaslı tədbirlərin keçirildiyi, qlobal problemlərin dialoq yolu ilə həllinə mühüm töhfələrin verildiyi ünvan kimi adından söz etdirən Azərbaycan həm də evsahibliyi etdiyi toplantıları yüksək səviyyədə keçirməsi ilə beynəlxalq rəğbət qazanıb. Təkcə paytaxtımızda deyil, ölkəmizin Qarabağ və Şərqi Zəngəzur da daxil olmaqla hər bir bölgəsində yüksək təşkilatçılığı ilə fərqlənən qlobal miqyaslı tədbirlər, konfranslar keçirilir. Bütün bunlar respublikamızın hərtərəfli inkişafından, yaradılan zəngin infrastrukturdan xəbər verir.

O da vurğulanası vacib məqamdır ki, belə nəhəng tədbirlərin təşkili ölkə həyatının bütün sahələrində müvəqqəti və çevik adaptasiyanı zəruri edir. Qlobal forumlar zamanı təhsilin fasiləsizliyi prinsipini qorumaq məqsədilə dərslərin onlayn formata keçirilməsi də müasir rəqəmsal təcrübənin bir hissəsidir. WUF13-ün keçiriləcəyi tarixdə təhsil sistemimizdə atılacaq bu addım şagirdlərin proqramdan geri qalmasını önləməyə, təhsil sisteminin dayanıqlılığını və texnoloji bacarıqları artırmağa hədəflənib. Bu yolla həmçinin dünya praktikasına uyğun olaraq, paytaxtın logistik yükünün idarə olunması işi daha da asanlaşdırılacaq. 

Mövcud vəziyyətə uyğun çevik qərarlar Azərbaycanın istənilən şəraitdə qlobal öhdəliklərini yerinə yetirməsini göstərir. Ölkəmiz hələ illər öncədən qlobal tədbirlərə layiqli evsahibliyi etməsi ilə dünyada tanınır. Siyasi, iqtisadi, mədəni, idman sahələrində keçirilən çoxsaylı tədbirlər ideal formada həyata keçirilməsi ilə diqqət çəkib. Təşkilatçılığın yüksək səviyyədə olması, nümunəvi evsahibliyi, insanların mehribanlığı ölkəmizin qonaqlarında unudulmaz təəssüratlar yaratmışdı. Avropa Oyunları, İslam Həmrəyliyi Oyunları, "Eurovision", eləcə də Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi dövründə bu çərçivədə ölkəmizdə həyata keçirilən SPECA-nın Zirvə görüşü, Beynəlxalq Astronavtika Konqresi kimi mühüm tədbirlər yaddaşlara həkk olunub.

Bir sıra mühüm beynəlxalq miqyaslı tədbirlərin təşkilində Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın müstəsna xidmətləri olub. Birinci xanım Mehriban Əliyevanın Təşkilat Komitəsinə rəhbərliyi sayəsində həmin tədbirlər yüksək səviyyədə keçirilib. 

Avropa Oyunlarından COP29-a qədər bütün mötəbər tədbirlərdə nümayiş etdirilən yüksək təşkilatçılıq və qonaqpərvərlik nümunəsi, WUF13-ün də uğuruna tam zəmanət verir. WUF13 Azərbaycanın şəhərsalma sahəsindəki uğurlarının nümayişi olmaqla yanaşı, ölkəmizin bəşəriyyəti narahat edən problemlərin həllində "etibarlı tərəfdaş" imicinin növbəti təsdiqi, yüksək təşkilatçılıq qabiliyyətinin göstəricisi və xalqımızın qonaqpərvərliyinin təcəssümü olacaq. 

Yasəmən MUSAYEVA, 

"Azərbaycan"

Əl izlərinin naxışa çevrildiyi qədim binaların arası ilə keçmişə səyahət edib, İçərişəhərin dar küçələrindən, ecazkar Şirvanşahlar sarayından keçib əsrlərin yadigarı əfsanəvi Qız qalasının sehrindən çıxaraq günəş şüalarını əks etdirən şüşə fasadlı müasir memarlığın simfoniyası ilə üzləşirsən. Bunlar küləklər şəhəri Bakının əsrarəngiz məkanlarıdır. Klassikanın incə estetikası  ilə modernizmin sadəliyinin harmoniyasını özündə daşıyan şəhərin memarlığı Şərqin dəbdəbəsi ilə Qərbin estetik nizamını bir araya gətirir.

"Bakı qiymətli şəhərdir. Relyefi çox gözəldir və bu, hər şəhərə qismət olmur. Bakı amfiteatra bənzəyir, Xəzər dənizi isə onun səhnəsidir", - sözləri ilə söhbətə başlayan Elm və Təhsil Nazirliyinin Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Rizvan Qarabağlı ilə tarixi bu günə daşıyan Bakı memarlığından danışdıq. 

İlk olaraq şəhərin relyefindən söz açan Rizvan Qarabağlı qeyd edir ki,  belə relyefə malik  ərazidə şəhəri pilləvari salmaq lazımdır ki, hər kəs mavi Xəzərin gözəlliyini seyr edə, bol oksigenli dəniz havasını ciyərinə çəkə bilsin. "Ləpədöyəndə, dənizə yaxın hissələrdə azmərtəbəli binalar tikmək, yuxarıya qalxdıqca isə mərtəbələrin sayını artırmaq lazımdır. Amma bəzən dənizə yaxın ərazilərdə də çoxmərtəbəli binaların tikintisinə rast gəlirik. Bakı qədim şəhərdir, onun qədimliyinin hər mərhələsini saxlamaq lazımdır", - deyir memar. 

Müasir şəhərsalma memarlığının ən gözəl nümunəsi

"Bu baxımdan, Ağ Şəhər müasir dövrümüzün ən gözəl şəhərsalma memarlığıdır", - deyən müsahibimiz bildirir ki, burada pilləvari tikinti gözlənilir - dəniz sahilinə endikcə mərtəbələrin sayı  azalır. İkincisi, bu ərazidə su kanalizasiya sistemi çox  yaxşı qurulub. Yağış  suları başqa kollektora axıdılır. Tullantı suları isə təmizləyici qurğularla ötürülərək Hövsan Aerasiya stansiyasına gedir. Eləcə də Qarabağda salınan bütün şəhər və kəndlərimiz "ağıllı"dır. Orada da kanalizasiya sistemi yaxşı qurulub, binalar relyefə uyğundur və bütün normativ qaydalara əməl olunur. 

Həmsöhbətimiz, həmçinin dənizə yaxın ərazilərdə tikinti zamanı Xəzərdəki periodik dəyişmələrin də nəzərə alınmasının vacibliyini vurğulayır: "V yüzillikdə Xəzər o qədər çəkilmişdi ki, Bakı qalasından - indiki İçərişəhərdən Səbail qəsrinə (Bayıl qalası) dəvə karvanları ilə gedib gəlirmişlər. XIII əsrə kimi dənizin səviyyəsi o qədər qalxdı ki, Qız qalası suyun içində qaldı. Həmçinin Səbail qəsri. Xəzər sakit dəniz deyil. Dənizin geri qayıtması tikinti zamanı mütləq nəzərə alınmalı amillər sırasındadır. Bu baxımdan, qeyd etdiyimiz kimi, dəniz kənarındakı tikililər azmərtəbəli olmalıdır". 

Bakı memarlığı bir neçə hissədən ibarətdir. İçərişəhər maşınsız, qala şəhərdir. Onun forştatı isə kapitalist dövrünü əhatə edir. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində neft səltənəti zamanında eklektika, barokko, rokoko, klassik, modern, qotika - Qərb memarlıq üslublarında çöl şəhər tikilib, formalaşıb. Bu dövrə Avropa memarlığı xasdır. Növbəti mərhələdə isə sovet dövrü memarlığı üstünlük təşkil edir. "Bu dövrdə mikrorayonlar salındı. Hətta kapitalist dövrü memarlığı olan bayır şəhərdə də sovet dövrünə məxsus binalar tikildi. Bir növ burada pozuntu getdi. Müasir dövrdə memarlığımız yaxşı inkişaf edir, amma müəyyən tikinti norma qaydaları pozulur. Bu da ondan irəli gəlir ki, tikinti işləri bəzən səriştəsiz "mühəndis"lərə həvalə olunur", - deyə R.Qarabağlı bildirir.  

O qeyd edir ki, binaların tikintisi 25, 50, 100 ilə hesablanır və buna əsasən də təsnifatlara bölünür: "Bina tikilməmişdən öncə onun yer səthi öyrənilməli, qatlar müəyyən olunmalıdır. Bəzən daha aşağı qatlarda duru lay ola bilər ki, bu da çökməyə səbəb olur. Bundan başqa, yarı hissəsi qayalıq, daşlıq, digər hissəsi qumluğa düşə bilər. Belə halda binaya svay, yəni onu yerin daha möhkəm qatına ötürmək üçün dirək vurulmalıdır. Ümumiyyətlə, tikinti üçün ərazi ayrılanda onun 40 faizində bina tikilə bilər, qalan 60 faiz hissəsində isə sakinlərin asudə vaxt keçirmələri üçün yaşıllıq zonası, idman, uşaqlar üçün əyləncə sahəsi salınmalıdır. Bu qaydalar da bəzən pozulur. Binalar bir-birinə yaxın tikilir. Beləliklə, şəhərin mikroiqlimi pozulur. Bakı küləkli şəhərdir, ona görə də tikinti zamanı küləyin istiqaməti nəzərə alınmalı, iqlim öyrənilməlidir. Şəhərsalmada belə bir qanun var. Şəhər zonalara bölünür: sənaye, istirahət, idman, yaşayış zonaları. Küləyin çox əsdiyi istiqamətdə sənaye zonası salmaq olmaz, çünki orada atılan tullantılar, zavodun tüstüsü, qoxular şəhərə yayılır. 

Müsahibimiz bildirir ki, mövcud şəhərdə rekonstruksiya işlərinin aparılması boş sahədə şəhər salmaqdan daha çətindir. Çünki qonşuluqda tikilən göydələnlər tarixi binalara zərər verə bilir. Tarixi binalar ayaqda güclə dayanırlar, yaxınlıqda digər bina üçün özül qazmaq ona ciddi ziyan vura və çökmə səbəb ola bilər. 

Xalq memarlığından peşəkar memarlığa...

Rizvan Qarabağlı Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş memarlıq məktəblərindən də söz açdı. Həmsöhbətimiz deyir ki, Orta əsrlərdə Azərbaycanda 4 adda memarlıq məktəbləri formalaşıb: Şirvan, Aran, Marağa-Naxçıvan, Qəzvin-Həmədan. Bu regional memarlıq məktəbləri də özlüyündə yerli memarlıq məktəblərinə bölünüblər. Məsələn, Şirvanın Bakı və Abşeron memarlıq məktəbləri, Aranın Qarabağ memarlıq məktəbi, hətta Qarabağ memarlıq məktəbinin özü də 3 dövrə bölünüb. XII yüzillikdən XVI yüzilliyə qədər Əli Məcdəddin, XIX əsrə qədər Şeyx Bəhaəddin, XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəli isə Kərbalayi Səfixan Qarabağinin memarlıq məktəbi mövcud olub. Marağa-Naxçıvan memarlıq məktəbində Əcəmi Naxçivani, Əhməd ibn Əyyub əl Hafiz xüsusi xidmətləri ilə seçiliblər. Bu məktəblər bir-birindən həm tikinti materialları, həm də memarlıq üslubları ilə fərqlənirlər. Ümumilikdə isə yaradılan nümunələrin hər biri Azərbaycan memarlıq məktəbini xarakterizə edir. 

R.Qarabağlı ötən əsrlərdə Bakıda Avropa memarlıq üslubunun geniş yayılmasının səbəblərindən danışıb. O bildirir ki, həmin dövrlərdə xalqın içindən çıxan, xalq memarlığını yaşadan memarlardan başqa professional memarlıq da var idi: "Xalq memarlığı ənənə şəklində babadan, atadan övladlarına keçirdi. Məsələn, Kərbalayi Səfixan bu sənəti atasından öyrənmişdi. XII yüzillikdə professional məktəb yox idi. Sovet dövründə peşəkar memarlığın ilk nümayəndələri isə Mikayıl Hüseynov və Sadıq Dadaşov idi. Onlar sovet dövründə Bakı şəhərinin formalaşmasında böyük rol oynadılar. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının binası, "Elmlər Akademiyası", "Nizami Gəncəvi", "Nəriman Nərimanov" stansiyalarının, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi və digər bir çox layihələrin müəllifləri  Mikayıl Hüseynov və Sadıq Dadaşov idilər. Mikayıl Hüseynov layihələrinin tikilmə sayına görə dünyada üçüncü yerdə qərarlaşan memardır. O vaxt azərbaycanlı memarlar az olduğuna görə əcnəbi memarlar bura ayaq açdılar. Onlar bu sahə üzrə ali təhsil alan mütəxəssislər idi. O vaxt polyaklar, ruslar, digər əcnəbi tələbələr, eyni zamanda azərbaycanlılar da Sankt-Peterburq Mülki Mühəndislər İnstitutunda təhsil alırdılar. XIX əsrin sonlarında bu institutu yaxşı biliklə bitirənlər oldu. Həmin dövrdə 15 sovet respublikası içərisində ən çox tikinti harada aparılırdısa, məzunları həmin yerə göndərirdilər. Bakı tikinti tempinə görə Nyu Yorku ötüb keçmişdi, çünki burada neft mandatları var idi, milyonerlər xaricdə gördükləri binaların layihələrini alaraq, memarlara oxşar binalar tikdirirdilər. İosif Ploşko, Adolf Eyxler, Nikolay Bayev, İosif Qoslavski - onların hamısı təyinatla Bakıya gəlmişdilər. Həmin dövrdə avropalaşmanın səbəbi də bu idi. Çünki bu memarların hamısı Avropa memarlıq üslubunu mənimsəmişdilər və öz memarlıq ənənələrini Azərbaycana gətirmişdilər", - deyir mütəxəssis. 

Klassika ilə modernizmin vəhdəti

Qədim Bakı həmahəngliyi qoruyaraq həm də dünyanın müasir şəhərlərindən birinə çevrilir. Bu gözəl şəhəri görmək üçün uzaq-uzaq ölkələrdən Azərbaycana üz tutanların sayı az deyil. Təbii ki, paytaxtımızda ziyarətçiləri cəlb edən həm də müasir memarlıq nümunələridir. 

Müasirləşən Bakının modernizm üslubunun özünəməxsus olduğunu vurğulayan R.Qarabağlı deyir ki, bu gün Bakıda elə binalar var ki, onlar Avropa şəhərlərindəkilərdən daha gözəldir. Məsələn, Alov qüllələri Bakının simvoluna çevrilib. Heç yerdə bu binalar yoxdur. "Dünya sürətlə inkişaf edir. Memarlıq da inkişaf etməlidir, amma bu, o demək deyil ki, ünvansız bina tikilməlidir. Binanın harada tikilməsindən asılı olmayaraq, onun  ünvanını və Azərbaycan memarlığının nümunəsi olduğunu göstərməlidir. Ünvansız binalar dünyanın hansı yerində tikilsə də, onun Azərbaycana məxsusluğu bilinməz. Buna görə də memarlıq nümunələrində milliliyin qorunub saxlanmasına diqqət edilməlidir. "Memarlıq xalqın simasıdır. Hər hansı ölkəyə gedəndə ora çatan kimi xalq haqqında fikir formalaşdıran onun memarlığıdır. Müasir binalar tikmək olar, amma orada milliliyi göstərən müəyyən atributlardan istifadə etmək olar. Məsələn, şüşə fasadlar içərisində bir şəbəkə də istifadə edilə bilər. Tbilisi prospektində yerləşən Qafqaz Baku City Hotel and Residences hotelinin binasında oxvari tağlar yer alıb ki, bu, Azərbaycan memarlığına nümunədir. Modern üslubda olan gözəl memarlıq nümunələrindən biri də Heydər Əliyev Mərkəzidir. Zaha Hadidin bu əsəri müasir üslubda tikilsə də, orada oxvari tağlar yer alıb. Güman ki, Zaha Hadid bu layihədə Dənizkənarı Milli Parkda yerləşən "Mirvari" restoranından bəhrələnib. 

Memar söyləyir ki, yeni tikilən binaların çoxu həyat obrazlarını əks etdirirlər. Bəzən belə binalar inkişaf etmiş ölkələrdə çoxdan tikilmiş olur və biz ondan əxz eləyirik.  Əxz etmək memarlığa xas xüsusiyyətdir.

Müsahibimiz bu gün Bakı-Abşeron memarlığına xarakterik olan inşaat materialları, üslublar barədə sualımızı da cavablandırır. O deyir ki, Abşeron-Bakı memarlığında yerli inşaat materialı əhəng daşıdır. "Əhəng daşı təbəqəli yonulma xüsusiyyətinə malikdir. Hətta ondan büst, heykəl də yonmaq olur. Ona görə Bakıda təbəqəli yonma daş memarlığı özünü qabarıq göstərir. Bu binaları hansı ölkədə tiksən dərhal deyəcəklər ki, Bakı memarlığına məxsusdur. İsmailiyyə binası, Səadət sarayı, 28 Mayda yerləşən alman kirxası qotik üslubunda tikilmiş binalardır, amma onlar artıq Bakılaşıb, paytaxtın memarlıq siluetini özündə əks etdirir. Bakı memarlığı Gürcüstan, Qərbi Azərbaycan, İran, Orta Asiya memarlığından kəskin surətdə fərqlənir. Bakıda binaların fasadında qoyulmuş bəzək elementləri əllə yonulub, amma digər ölkələrdə binalara vurulan ornamentlər plastikdir, tökmədir. Bakıda binalardakı bəzəklər əl işi olduğundan onun üzərindən fasadı çıxarmaq təhlükəlidir. Onlar üzlük daşı deyil, yükdaşıyan divardır, hörülüb. Bu baxımdan, Bakının memarlığı olduqca qiymətlidir", - deyə o bildirir. 

Bakı dəyərli tarixə şahidlik etmiş şəhərdir. Keçmişlə bu günün qovuşduğu,  modernizmin ruhunu özündə yaşadan və gələcəyə daşıyan unikal memarlıq ünvanıdır.

Şair Əliağa Kürçaylının dediyi kimi:

Uzaq elli əziz dostum soruşdu:

Sizin Bakı söylə, necə şəhərdir?

Dedim: - Qardaş, mənim doğma şəhərim

Yazılmamış, oxunmamış əsərdir.

Çiçək desən - könül açan çiçəyi,

Külək desən - ev uçuran küləyi.

Qasırğada ağ dalğalar çiçəyi,

Sakit gündə gözü mavi Xəzərdir.

Əsmər QARDAŞXANOVA,

"Azərbaycan"

Bu günlər enerji dünyasının aparıcı oyunçuları Bakıda toplaşdılar. Məqsəd aydın idi: dəyişən qlobal bazarda Xəzər və Mərkəzi Asiyanın rolunu yenidən müəyyənləşdirmək.  

"Xəzər və Mərkəzi Asiya regionlarında neft ticarəti və logistika" adlanan  ikigünlük forum neft ticarəti və logistikanın ən aktual məsələlərini gündəmə gətirərək regionun strateji əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxardı. İştirakçılar enerji marşrutlarının şaxələndirilməsi, nəqliyyat infrastrukturunun modernləşdirilməsi və bazar risklərinin idarə olunması kimi mühüm istiqamətlər üzrə fikir mübadiləsi apardılar. 

Enerji və nəqliyyat bazarlarının iştirakçıları üçün əlamətdar hadisələrdən biri sayılan forum hazırkı geosiyasi reallıqlar fonunda keçirilib. Orta dəhlizin artan rolu isə ayrıca nəzərə alınıb. Bu marşrut artıq Şərqlə Qərb arasında xam neft, neft və neft-kimya məhsullarının daşınmasında böyük əhəmiyyətə malik əsas xətlərdən birinə çevrilib. Məhz bu səbəbdən tədbir sektorun aparıcı oyunçularını - iri enerji şirkətlərini, nəqliyyat qurumlarını və logistika operatorlarını eyni platformada birləşdirib.

Forumda əsas diqqət dayanıqlı logistika marşrutlarının inkişafına, Xəzər regionunda infrastrukturun genişləndirilməsinə, geosiyasi risklərin idarə olunmasına və vahid ticarət mexanizmlərinin formalaşdırılmasına yönəlib. Gündəlik isə dəyişən qlobal şəraitdə nəqliyyat və infrastruktur, maliyyə və əməliyyat məsələləri, eləcə də yeni ticarət strategiyalarını əhatə edən geniş mövzular spektrini əks etdirib.

Müzakirələrdə Heydər Əliyev adına Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) əsas ixrac neft  kəmərinin region üçün strateji əhəmiyyəti xüsusi vurğulanıb. Qeyd olunub ki, bu marşrut üzrə nəqlin genişləndirilməsi üçün əlavə həcmlərin cəlb edilməsi vacibdir. Marşrutun seçimi isə yalnız qiymət fərqləri ilə deyil, həm də çatdırılma müddəti, daşınma və sığorta xərcləri, həmçinin təhlükəsizlik amilləri ilə müəyyənləşib. Bu baxımdan, BTC xəttinin region üçün etibarlı və dəyərli ixrac istiqaməti olaraq mövqeyini qoruduğu bildirilib.

Tədbir çərçivəsində səsləndirilən fikirlərdə yaxın illərdə enerji axınlarının istiqamətində mümkün dəyişikliklərə  diqqət çəkilib. Bildirilib ki, Mərkəzi Asiya və Azərbaycanın enerji imkanları tədricən yeni bazarlara, xüsusilə cənub istiqamətinə yönələ bilər. Bu isə artıq indidən müvafiq nəqliyyat dəhlizlərinə və infrastruktura investisiya qoyuluşunu aktuallaşdırır. Bununla yanaşı, enerji qiymətlərinin artmasının bəzi regionlarda istehsalın rəqabət qabiliyyətinə mənfi təsir göstərdiyi, nəticədə investisiya axınlarının daha sərfəli bazarlara yönəldiyi vurğulanıb. Qlobal neft-kimya sənayesinin isə hazırda struktur dəyişikliklər mərhələsindən keçdiyi, xüsusilə Asiya regionunda istehsal güclərinin sürətlə artdığı diqqətə çatdırılıb.

Bütün bunların fonunda forum  göstərdi ki, regional neft ticarəti və logistikası sahəsində peşəkar dialoqun genişləndirilməsi, təcrübə mübadiləsinin dərinləşdirilməsi və yeni işgüzar əlaqələrin qurulması bu günün əsas prioritetlərindəndir.

Tədbir bu sahənin aparıcı nümayəndələrini, o cümlədən Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR), "Petronas", "KMG Kashagan" şirkətləri, "Pakistan Dəmir Yolları" və Qara dəniz Terminalının top-menecerlərini bir araya gətirərək,  geniş müzakirə mühiti yaradıb. Bu isə mövcud problemlərin dəyərləndirilməsi, çətinliklərin aradan qaldırılması və gələcək əməkdaşlıq imkanlarının müəyyənləşdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Müzakirələrin mərkəzində Şərqlə Qərb arasında dayanıqlı logistika marşrutlarının inkişafı, Xəzər regionunda infrastrukturun genişləndirilməsi, geosiyasi risklərin effektiv idarə olunması və vahid ticarət əməkdaşlığı mexanizmlərinin tətbiqi dayanıb. Yaxşı hal odur ki, bu istiqamətlər üzrə aparılan fikir mübadiləsi regionun tranzit potensialının daha səmərəli reallaşdırılmasına və qlobal enerji təchizat zəncirində mövqeyinin möhkəmlənməsinə xidmət edəcək.

Tədbirdə müzakirə olunan məsələlər kifayət qədər geniş və çoxşaxəli olub. Əsas diqqət regionun strateji enerji və nəqliyyat arteriyalarının mövcud vəziyyətinə yönəlib, o cümlədən CPC, BTC, Bakı-Supsa və digər marşrutların ötürmə gücü və real yüklənmə səviyyəsi təhlil edilib. Bununla yanaşı, Orta dəhlizin gələcək inkişaf perspektivləri, xüsusilə Zəngəzur dəhlizinin mümkün açılmasından sonra regionda formalaşa biləcək yeni logistika xəritəsi də diqqət mərkəzində olub.

Müzakirələrdə tranzit müddətinin azaldılması əsas prioritetlərdən biri kimi önə çıxıb. Bu istiqamətdə rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və uyğunlaşdırılması, dəmir yolu infrastrukturunun modernləşdirilməsi, eləcə də donanma və vaqon parkının yenilənməsi kimi addımların vacibliyi vurğulanıb.  Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun modernləşdirilməsi prosesi və onun regionun tranzit imkanlarına verəcəyi töhfə də ətraflı şəkildə nəzərdən keçirilib.

Forum çərçivəsində liman infrastrukturunun hazırkı vəziyyəti və inkişaf perspektivləri də geniş müzakirə olunub.  Xəzər və Qara dəniz hövzəsində yerləşən əsas limanların artan yük axınını qarşılamaq üçün hansı imkanlara malik olduğu, eləcə də bu istiqamətdə əlavə investisiya ehtiyacları diqqətə çatdırılıb. Ümumilikdə, regionun artan tranzit potensialına uyğun şəkildə logistika sisteminin çevik və dayanıqlı formada inkişaf etdirilməsinin vacibliyi xüsusi qeyd olunub.

Bununla yanaşı, Mərkəzi Asiyada yeni logistika mərkəzlərinin formalaşması prosesi də diqqətdən kənarda qalmayıb. Xüsusilə region ölkələrinin Çin və Cənubi Asiya bazarları ilə əlaqələrinin genişlənməsi fonunda yeni ticarət marşrutlarının əhəmiyyəti vurğulanıb. Bütün bu amillər fonunda forum bir daha göstərib ki, dəyişən qlobal iqtisadi mühitdə koordinasiyalı yanaşma və regional əməkdaşlıq həlledici rol oynayır.

Züleyxa ƏLİYEVA, 

"Azərbaycan"

73,5 milyard dollar aktivlərə malik fondun 3 ayda ümumi gəlirləri 3,2 milyard manat olub

Cari ilin birinci rübü Dövlət Neft Fondu (ARDNF) üçün həm sabitliyin qorunduğu, həm də qlobal risklərin təsirinin hiss olunduğu dövr kimi yadda qaldı. Qurum tərəfindən açıqlanan rəsmi məlumatlar göstərir ki, fond ilin ilk rübündə gəlir və xərclər arasında balansı qoruya bilib.

Hesabata əsasən, ARDNF-nin aktivləri 2026-cı ilin əvvəlinə 73,54 milyard, mart ayının sonuna 73,51 milyard dollar (125 milyard manat) olub. Bu dinamika maliyyə bazarlarında baş verən dalğalanmalara baxmayaraq, fondun aktivlərinin ümumilikdə sabit saxlanıldığını göstərir. 

Cari ilin yanvar-mart aylarında ARDNF-nin ümumi gəlirləri 3,18 milyard, xərcləri 3,22 milyard manat təşkil edib. Gəlirlərin 1,8 milyard manatı neft-qaz sektorundan formalaşıb. Hesabat dövründə "Azəri-Çıraq-Günəşli" (AÇG) yatağı 1,4 milyard, "Şahdəniz" yatağı 359,6 milyon manat gəlir gətirib. Fondun gəlirlərində ikinci böyük mənbə vəsaitlərin idarə olunmasından əldə olunan qazancdır. Ötən dövr ərzində bu sahədən 1,37 milyard manat gəlir əldə edilib. 

Xərclərə gəldikdə, hesabat dövründə fonddan dövlət büdcəsinə 3,21 milyard manat vəsait köçürülüb. Eyni zamanda sosial və insan kapitalına yönəlmiş xərclər də az olmayıb. Xaricdə təhsil proqramları və ali təhsilin rəqabətliyinin artırılması layihələrinə ümumilikdə 7,1 milyon manat vəsait ayrılıb. İdarəetmə xərcləri isə cəmi 6,4 milyon manat olmaqla ümumi büdcə fonunda minimal paya malik olub.

2026-cı ilin ilk rübü qlobal maliyyə bazarları üçün asan keçməyib. Artan geosiyasi gərginliklər, Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr və inflyasiya gözləntilərinin güclənməsi investor davranışına ciddi təsir edib, xüsusilə mart ayında istiqraz gəlirlərinin artması qiymətlərə mənfi təsir göstərib. Həmin proseslər ARDNF-nin investisiya portfelində də hiss olunub. Bununla belə, fondun diversifikasiya olunmuş portfeli  - özəl səhmlər, daşınmaz əmlak və infrastruktur investisiyaları ümumi gəlirliyin qorunmasına kömək edib. Ümumiyyətlə, ARDNF-nin bu ilin ilk rübü üzrə nəticələri göstərir ki, fond qısa müddətli bazar dalğalanmalarına baxmayaraq, maliyyə sabitliyini qoruyub. Bunu gəlir və xərclərin balanslaşdırılması, aktivlərin sabit qalması və investisiya portfelinin çevikliyi də təsdiqləyir.

Rüstəm KAMAL,

"Azərbaycan"

Bununla stansiyanın tikintisi növbəti mərhələyə qədəm qoyub

Cəbrayıl rayonunda inşa edilən "Şəfəq" Çünəş Elektrik Stansiyasında günəş panellərinin quraşdırılmasına başlanmaqla layihə növbəti mərhələyə qədəm qoyub. Bu barədə  layihənin investorları olan BP, SOCAR Green, Azərbaycan Biznesinin İnkişafı Fondu (ABİF) və MVM məlumat verib.

İlk günəş paneli  cari ayın əvvəlində quraşdırılıb və  bu da göstərir ki, layihə üzrə tikinti işləri plana uyğun irəliləyir. BP-nin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə regionu üçün maliyyə məsələləri üzrə vitse-prezidenti Nadir İmanov bununla bağlı deyib: "Layihə üzrə aparılan tikinti işlərində bu mühüm mərhələnin başlanmasından çox məmnunuq. Tərəfdaşlarımızla birlikdə əsas diqqətimizi layihənin təhlükəsiz və səmərəli şəkildə həyata keçirilməsinə yönəltməklə tikinti işlərini əminliklə irəli aparırıq. İnanırıq ki, bu mühüm layihə bərpaolunan elektrik enerjisinin istehsalı sahəsini və regiondakı əməliyyatlarımızın karbonsuzlaşdırılmasını dəstəkləməklə Azərbaycanın enerji keçidi səylərinə töhfə verəcək".

Xatırladaq ki, keçən ilin iyun ayında təsdiqlənmiş 200 milyon dollar dəyərində "Şəfəq" layihəsi çərçivəsində  işğaldan azad olunmuş Cəbrayıl rayonunda yeni 240 MVt  gücündə günəş-elektrik stansiyasının tikintisi nəzərdə tutulur. Stansiyanın təməli 2024-cü ilin noyabrında COP29-un davam etdiyi günlərdə qoyulub. Layihə 2021-ci ilin iyununda Energetika Nazirliyi ilə BP arasında imzalanmış İcra Müqaviləsi əsasında həyata keçirilir.

"Şəfəq" layihəsi Səngəçal terminalının elektrikləşdirilməsi (STEL) layihəsi ilə "virtual enerji ötürmə mexanizmi" adlanan yeni kommersiya modeli vasitəsilə sıx əlaqəlidir. Bu mexanizmə əsasən, Səngəçal terminalı "AzərEnerji" ASC-nin idarə etdiyi dövlət elektrik şəbəkəsinə qoşulacaq. Bunun üçün terminal ərazisinin həm daxilində, həm də ondan kənarda yeni obyektlər, o cümlədən 220/110 kV-luq elektrik yarımstansiyası inşa edilir.

Gözlənilir ki, "Şəfəq" və STEL layihələri birlikdə Səngəçal terminalının gələcək istismar dövründə terminal əməliyyatlarından yaranan emissiyaların yarıya qədər azaldılmasına imkan yaradacaq.

Hazırda terminal öz enerji ehtiyacını qarşılamaq üçün yeddi qaz turbinindən istifadə edir. Elektrikləşdirilmədən sonra turbinlər mərhələli şəkildə söküləcək  və bu da istifadə olunmayan yanacaq qaz həcmlərinin ixraca yönəldilməsinə imkan verəcək.

STEL layihəsi də irəliləyir. 2028-ci ilin sonunadək terminalın tam elektrikləşdirilməsini təmin etmək üçün indiyədək layihə üzrə bir neçə  əsas müqavilə imzalanıb.

Bunlardan biri Mühəndis-layihələndirmə, təchizat və tikinti (EPC) müqaviləsidir. Təxminən 43 milyon dollar dəyərində olan bu müqavilə "AzərEnerji"yə verilib. Müqavilənin iş həcminə üç əsas fəaliyyət istiqaməti daxildir: yeni yarımstansiyanın tikintisi, yeraltı kabellərin quraşdırılması və hava elektrik ötürücü xətlərinin çəkilməsi və quraşdırılması. Tikinti və quraşdırma müqaviləsinin dəyəri isə 19 milyon  dollardır. Bu müqavilə "Azfen" MMC-yə verilib. Müqavilə üzrə iş həcmi transformatorların, sinxron kompensatorların, cərəyan məhdudlaşdırıcı reaktorların və yeni 110 kV-luq açıq paylayıcı qurğunun quraşdırılması da daxil olmaqla, Səngəçal terminalında əsas elektrik infrastruktur işlərini əhatə edir. Müqavilə çərçivəsində terminalda tikinti işləri keçən  ilin avqust ayında başlanıb və əsas avadanlıqların quraşdırılması üçün bünövrə işləri daxil olmaqla bir neçə istiqamət üzrə irəliləməkdədir.

7 milyon funt sterlinq dəyərində olan Mühəndis-layihələndirmə və təchizat müqaviləsi SOCAR KBR-ə verilib. Bu şirkət müqavilə üzrə müfəssəl layihələndirmə, avadanlıqların tədarükü və təchizat prosesinin idarə edilməsi xidmətləri göstərir. İş həcminə həmçinin tikinti, istismar sınaqları və əməliyyatlara hazırlıq fəaliyyətlərinin planlaşdırılması üzrə dəstək də daxildir. 

"Şəfəq"in  tikinti işləri ötən il yekun investisiya qərarının qəbul edildiyi vaxtdan əhəmiyyətli dərəcədə irəliləyib. Fotovoltaik modullar, payalar və struktur komponentləri daxil olmaqla əsas avadanlıqların təchizatı və çatdırılması uğurla tamamlanıb. Payaların və izləyici sistemlərin quraşdırılması üzrə işlərdə də ciddi irəliləyiş əldə olunub və bu avadanlıqların təxminən 30  faizi   artıq quraşdırılıb.

Qeyd edək ki, "Şəfəq" layihəsi üzrə  SÆSL  -  Shafag (Æebrayil) Solar Limited birgə müəssisəsi yaradılıb. SÆSL şirkətindəki iştirak payları belədir: BP 40,01faiz, SOCAR Green 39,99 faiz, ABİF 10 faiz və MVM 10 faiz.

Layihə üzrə aparılan tikinti işlərində yerli resurslardan maksimum istifadə etmək əsas öhdəliklərdən biridir. Burada işlərin pik dövründə 400-ə yaxın iş yerinin yaradılacağı gözlənilir. Hazırda layihəyə təxminən 350 nəfər yerli işçi cəlb olunub ki, bunlardan 123-ü işğaldan azad edilmiş ərazilərdə məskunlaşan sakinlərdir.

Bəs stansiya nə vaxt hazır olacaq? Tikinti işlərinin 2027-ci ildə başa çatması planlaşdırılır. Stansiyanın ildə təxminən 500 QVt/saat bərpaolunan enerji istehsal edəcəyi gözlənilir.

 Flora SADIQLI,

"Azərbaycan"

2001-ci ildən başlayaraq, ölkəmizdə hər il qeyd edilən Beynəlxalq Əqli Mülkiyyət Günü münasibətilə Əqli Mülkiyyət Agentliyi tərəfindən "İnnovativ potensial: Əqli Mülkiyyət + Süni İntellekt" mövzusunda "dəyirmi masa" keçirilmişdir. 

"Dəyirmi masa"da agentliyin idarə heyətinin sədri Kamran İmanov yeni ekosistemin qurulmasında əqli mülkiyyətin rolunu vurğulamış, onun iqtisadiyyat, mədəniyyət, elm, texnologiya və innovasiyaların inkişafına verdiyi töhfələrdən danışmış, habelə müasir dövrdə əqli mülkiyyət institutunun qarşısında duran hədəfləri diqqətə çatdırmışdır.

Milli əqli mülkiyyət institutunun fəaliyyət istiqamətlərindən irəli gələn vəzifələri təhlil edərək bir neçə mühüm məqama diqqət yetirilməsini vacib sayırıq: əvvəla qeyd etməliyik ki, Azərbaycanın milli əqli mülkiyyət sistemi zəngin tarixə malikdir və unikal idarəetmə strukturu ilə seçilir. Əqli Mülkiyyət Agentliyi 2018-ci ildə Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən və müdrik strateji siyasətindən irəli gələn institusional islahatlar çərçivəsində əqli mülkiyyətin daim yeniləşən mahiyyətinə uyğun olaraq şəffaflığı, səmərəliyi və hesabatlığı təmin etmək məqsədilə çevik, daha kompakt və daha məqsədyönlü unikal idarəetmə qurumu kimi təsis edilmişdir. Bununla da əqli mülkiyyətin hər iki qolu (müəllif-hüquq sahəsi və sənaye mülkiyyəti) bir "çətir" altında birləşərək onların bir-birindən faydalanmasına şərait yaradılmışdır. 

İkincisi, Azərbaycanda "əqli mülkiyyət yalnız hüquqlar deyil, hüquqlar ilə təmin edilmiş əqli mülkiyyət obyektləridir" prinsipi əsas yanaşma kimi götürülür. Bu xətt artıq beynəlxalq əqli mülkiyyət sistemində də "vətəndaşlıq hüququ" qazanmışdır. Odur ki, sahə üzrə tətbiq olunan informasiya-kommunikasiya texnologiyaları modelləri və strukturu məhz bu yanaşma nəzərə alınmaqla qurulur və inkişaf etdirilir.

Üçüncüsü, Əqli Mülkiyyət Agentliyi yalnız əqli mülkiyyət obyektlərinin qeydiyyatını həyata keçirən, yəni hüquqları rəsmiləşdirən qurum kimi deyil, eyni zamanda əqli mülkiyyətin təsirini ölçən və sosial-mədəni nəticələrini müəyyən edən bir institut kimi fəaliyyət göstərir. Onun strukturu formalaşdırılarkən minimum transaksiya xərcləri əsas götürülür. 

Beləliklə, Azərbaycanda əqli mülkiyyətin idarəçilik sistemi digər ölkələrdə, o cümlədən MDB məkanında ən optimal və çevik idarəetmə strukturu kimi qəbul olunur. 2025-ci ilin noyabr ayında Moskvada Rusiya Federasiyasının Prezidenti yanında Xalq Təsərrüfatı və Dövlət İdarəçiliyi Akademiyasında keçirilmiş II Beynəlxalq konfransda da Azərbaycanın əqli mülkiyyət sahəsində idarəçilik forması nümunə kimi göstərilib və digər ölkələrin əqli mülkiyyət ofislərinə Azərbaycan təcrübəsindən yararlanmaq tövsiyə olunub. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycanın Əqli Mülkiyyət Agentliyinin strukturu və fəaliyyəti dünyanın 204 əqli mülkiyyət təşkilatları siyahısında seçilmiş 15-lərin sırasındadır. Bu mövqe ÜƏMT tərəfindən 2025-ci ildə nəşr olunmuş "Vizioner - gələcəyə baxan innovativ liderlərin Hesabatı"nda öz əksini tapıb. 

ÜƏMT-nin hesabatında Cənubi Qafqaz və MDB regionlarından yalnız Azərbaycan nümayəndəsi təmsil olunmuşdur. Hesabatın "Hüquqi amillər" bölməsində Azərbaycan Əqli Mülkiyyət Agentliyi İdarə Heyətinin sədri Kamran İmanovun əqli mülkiyyətə və informasiya texnologiyalarına dair "Texnologiya və əqli mülkiyyət hüququ daim bir-birini stimullaşdırır, onlar zamanla bir-birinin istiqamətini və inkişafını qarşılıqlı şəkildə formalaşdırır" fikri sitat kimi verilərək, bu yanaşma hüquqi çərçivələrin yeni texnologiyalara uyğunlaşdırılmasının vacibliyini göstərən əsas tezislər sırasında təqdim olunmuşdur. Bunu da xüsusi olaraq vurğulamalıyıq ki, Azərbaycan MDB məkanında əsərlərin könüllü qeydiyyat sisteminin tətbiq edildiyi ilk ölkədir. Şərqi Avropa və MDB dövlətləri arasında folklorun və ənənəvi-mədəni nümunələrin hüquqi qorunması ilə bağlı ilk qanun da Azərbaycanda qəbil edilmişdir. 

Ölkəmiz ÜƏMT üzv dövlətlərinin Assambleyalarının 66-cı iclasında Bern İttifaqı İcraiyyə Komitəsinin daimi üzvü seçilmiş 40 ölkə sırasında yer almışdır. Azərbaycan həmçinin 2027-ci ildə keçiriləcək Baş Assambleyanın növbəti sessiyasının bağlanışınadək olan dövr üçün ÜƏMT-nin ən vacib rəhbər orqanlarından olan Koordinasiya Komitəsinə 194 ölkə arasından daimi üzv seçilmiş 83 dövlətdən biridir. Həmin dövrədək Azərbaycan Proqram və Büdcə Komitəsində təmsil olunacaq 53 dövlət sırasında da yer almışdır. ÜƏMT-nin assambleyalarının vəzifəli şəxslərinin seçkilərində isə Azərbaycanın Əqli Mülkiyyət Agentliyinin rəhbəri 118 üzv dövlətin təmsil olunduğu ÜƏMT-nin Müəllif hüquqları Müqaviləsi Assambleyasının sədri seçilib. 

Göründüyü kimi, Azərbaycan BMT-nin ən böyük qurumlarından biri olan ÜƏMT-nin 3 böyük komitəsində təmsil olunur və onun ən vacib assambleyasından birinə rəhbərlik edir.

Əqli Mülkiyyət Agentliyi ilbəil müasirləşir və peşəkar qurum olaraq beynəlxalq əqli mülkiyyət ofisləri arasında mövqeyini daha da gücləndirir. Bir neçə ildir ki, həm sənaye mülkiyyəti obyektlərinin (ixtira, faydalı model, sənaye nümunəsi, əmtəə nişanı, coğrafi göstərici) patentləşdirilməsi və qeydiyyatı ilə bağlı iddia sənədlərinin, həm də Əqli mülkiyyət mübahisələri üzrə Apellyasiya Şurasına müraciətlərin qəbulu 24/7 rejimində fəaliyyət göstərən və Elektron Hökumət İnformasiya ssisteminə inteqrasiya olunmuş "Patentlərə, Əmtəə Nişanlarına Açıq Hədəf" (PƏNAH) rəqəmli informasiya sistemi vasitəsilə həyata keçirilir. 

PƏNAH elektron sisteminin köməyi ilə tətbiq edilən "vahid pəncərə" və "istənilən yerdən xidmətə əlçatanlıq" prinsipi açıqlığı, operativliyi və şəffaflığı təmin edir, əqli mülkiyyət sahəsində göstərilən dövlət xidmətlərinin səmərəsini və səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bu sistem mobil platformalarda da əlçatandır, həmçinin MDB məkanında ilk olaraq ixtira, faydalı model və sənaye nümunələri üzrə iddia sənədlərinin 3D formatda qəbul olunması kimi innovativ funksiyanı dəstəkləyir. Həyata keçirilən rəqəmsallaşma isə yalnız sənaye obyektləri ilə məhdudlaşmır, bu proses həm də müəllif hüquqlarının qorunmasını əhatə edir. MyGov kimi rəqəmsal platformalarla inteqrasiya və SİMA bulud elektron imzasının tətbiqi ilə Əqli Mülkiyyət Agentliyi tərəfindən məlumatların təhlükəsizliyi təmin edilmişdir. Bundan əlavə, 52300-dən çox patentləşdirilən və qeydiyyata alınan sənaye mülkiyyəti obyektlərinə dair məlumatlara əlçatanlığı təmin edən Sənaye Mülkiyyəti Obyektlərinin Reyestri ("Açıq reyestrlər") yaradılmışdır.

İnformasiya ehtiyatlarından istifadəni daha da asanlaşdırmaq məqsədilə agentliyin internet saytına xüsusi müyəssərlik (əlçatanlıq) "menyusu" inteqrasiya olunub. "Menyu" vasitəsilə istifadəçilər müxtəlif vizual və funksional tənzimləmələrdən sərbəst istifadə edə bilirlər. Bu imkan xüsusilə görmə qabiliyyəti zəif olan istifadəçilərin sayta daha rahat çıxış əldə etməsi baxımından əlverişlidir. Belə ki, "menyu" şriftlərin ölçüsünün böyüdülməsini, kontrast rejiminin dəyişdirilməsini, rəng və vizual görünüşün yaxşılaşdırılmasını və mətnlərin oxunaqlığının vizual tənzimlənməsini təmin edir. Bu yeni modul agentliyin daxili resursları hesabına hazırlanıb. 

Əqli mülkiyyət sahəsində Azərbaycan MDB məkanında daha bir ilkə də imza atmışdır: Azərbaycanda yaşayan və fəaliyyət göstərən iddiaçılar Avrasiya patentinin alınması üçün iddia sənədlərini Əqli Mülkiyyət Agentliyinin PƏNAH milli elektron sistemi vasitəsilə birbaşa Avrasiya Patent İdarəsinə (APİ) göndərə bilirlər. Yeni yaradılan elektron xidmət vasitəsilə APİ bu il martın 5-də Azərbaycandan milli prioritetə malik ixtiraya dair ilk iddia sənədini qəbul edib. 

Agentlik və APİ-nin informasiya sistemləri arasında onlayn əlaqənin yaradılması nəticəsində operatorun nəzarəti altında məlumat və elektron sənədlərin mübadiləsi təmin olunur, iddia sənədlərinin materiallarının ötürülməsinə tələb olunan vaxt minimuma enir və prosesin icrası zamanı yarana biləcək texniki səhvlərin qarşısı dərhal alınır.

Müraciətlərə daha operativ şəkildə baxılması, əqli mülkiyyət sahəsində göstərilən dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinin artırılması məqsədilə agentlikdə süni intellekt əsasında məlumatlandırma imkanlarını təqdim edən "süni intellekt bot"un yaradılması üzərində iş aparılır. Tezliklə istifadəyə veriləcək "süni intellekt bot"u əqli mülkiyyət sahəsində sualları cavablandıran "məsləhətçi" rolunda çıxış edəcəkdir. 

APİ ilə əməkdaşlıq çərçivəsində, patentləşdirmə proseslərinin avtomatlaşdırılması və intellektual dəstəklənməsi üçün süni intellekt həllərinin hazırlanması işlərinə də başlanılıb. Bu həllər agentliyin daxili informasiya sistemlərinə inteqrasiya nəzərə alınmaqla qurulur. 

Agentlikdə yeni rəqəmsal modellərin formalaşdırılması ilə əlaqədar qeyd edilməlidir ki, süni intellekt texnologiyalarına əsaslanan bir sıra xidmətlərdən istifadə etməyə imkan verən vahid platformaya çıxış təmin olunmuşdur. Yeni platforma WIPO Translate xidməti və PROMT sistemi vasitəsilə maşın tərcüməsi, dərc məqsədləri üçün üçölçülü rəqəmsal modellərin (3D-modellərin) çevrilməsi, sənaye nümunələrinin təsvirləri üzrə axtarışın həyata keçirilməsi, sənaye mülkiyyəti hüququ obyektlərinin ümumi reyestrinə çıxış, patent sənədlərinin Beynəlxalq Patent Təsnifatına (BPT) uyğun təsnifləşdirilməsi, milli patentlər haqqında məlumatların Avrasiya əczaçılıq reyestrinə daxil edilməsi və patent sənədlərinin mətni əsasında patent axtarışının aparılması ilə bağlı geniş imkanlar yaradır. 

İddiaçılar arasında "yaşıl patent"lərin alınmasına, bu sahədə ixtira və faydalı modellərin yaradılmasına maraq əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli artmışdır. "Yaşıl" texnologiyaların ixtira və faydalı model kimi patentləşdirilməsi prosedurları sadələşdirilmiş və sürətləndirilmişdir. Bunun nəticəsidir ki, ötən il "yaşıl patent"lərin alınması ilə bağlı Əqli Mülkiyyət Agentliyinə ixtiraya aid 6 və faydalı modelə aid 2 iddia sənədi daxil olmuşdur. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, ixtira, faydalı model, sənaye nümunəsi, əmtəə nişanı, coğrafi göstəriciyə dair iddia sənədlərinin ekspertizasının müddəti orta hesabla 30-50 faiz azaldılmışdır.

Beynəlxalq reytinqlərdə ölkəmizin əqli mülkiyyət sahəsində göstəriciləri ilbəil yaxşılaşır. 139 ölkənin iqtisadiyyatını əhatə edən və innovasiya fəaliyyətinin potensialı, səmərəliyi və çərçivə şərtlərinə dair təxminən 80 indikator-göstərici əsasında tərtib olunmuş "Qlobal İnnovasiya İndeksi - 2025"-də "mənşəyinə görə patent müraciətləri" indikator-göstəricisi üzrə Azərbaycan 57-ci yeri tutaraq Moldovanı (64-cü yer), Tacikistanı (77-ci yer) və Ermənistanı (79-cu yer) qabaqlamışdır. "Mənşəyinə görə faydalı modellər" və ya "kiçik patentlər" indikator-göstəricisi üzrə isə ölkəmiz 38-ci pillədədir. 

Sənaye mülkiyyəti sahəsində göstərilən dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmışdır və patentlərin alınması ilə bağlı iddia sənədlərinin sayı ilbəil artır. 2025-ci ildə ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsinin patentləşdirilməsinə dair agentliyə 481 iddia sənədi, o cümlədən ixtiraya aid 282, faydalı modelə aid 77, sənaye nümunəsinə aid 65 və Avrasiya patentinin alınması üçün 57 iddia sənədi daxil olmuşdur. Patentlərin sayında da əhəmiyyətli artım müşahidə olunur: 2025-ci ildə 214 patent verilmişdir. Beləliklə, 2025-ci ildə ixtira fəallığı 2024-cü illə müqayisədə 37,8 faiz, patent fəallığı isə 15,7 faiz artmışdır. Bundan əlavə, PCT beynəlxalq sistemi vasitəsilə patent alınması üçün ÜƏMT-nin Beynəlxalq Bürosuna ixtiraya və faydalı modelə aid 20 (2024-cü ildə 8) iddia sənədi göndərilmişdir. 

İxtira fəallığı 2026-cı ilin birinci rübündə də yüksək olmuşdur: 3 ayda yalnız ixtiralara dair agentliyə 109 iddia sənədi daxil olmuşdur ki, bu da keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə iki dəfə çoxdur. Ümumilikdə isə ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsinə dair iddia sənədlərinin sayı 149-dur (PCT və Avrasiya patentlərinin alınması ilə bağlı iddia sənədləri daxil olmaqla). Bu dövrdə patent fəallığı da yüksək olmuşdur: ixtira, faydalı model və sənaye nümunələrinə 53 patent verilmişdir. Halbuki 2025-ci ilin müvafiq dövründə verilən patentlərin sayı 38 olmuşdur.

Keçən il Əmtəə nişanlarının Dövlət reyestrində 3100 nişan qeydiyyata alınmışdır ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 256 ədəd çoxdur. Bu ilin birinci rübündə isə 539 əmtəə nişanı qeydiyyta alınıb (2025-ci ilin müvafiq dövründə 464 nişan qeydiyyatdan keçirilib). Əmtəə nişanlarının qeydiyyatı ilə bağlı cari ilin birnci rübündə PƏNAH elektron sistemi vasitəsilə agentliyə 1012 iddia sənədi (2025-ci ilin müvafiq dövründə 894 iddia sənədi) daxil olub. Ötən il 512 müəllif-hüquq sahibinə məxsus 900 əsər və əlaqəli hüquqların obyekti olan ifa qeydiyyatdan keçirilib. 2026-cı ilin birinci rübündə 115 müəllifə (hüquq sahibinə) məxsus 210 əsər (2025-ci ilin müvafiq dövründə 167 əsər) qeydiyyata alınıb.

Əsərlərin rəsmi qeydiyyatının tətbiq edildiyi 1996-cı ildən 2026-cı il aprel ayının 1-i tarixinədək agentlik tərəfindən 17300-dən çox əsər və əlaqəli hüquqların obyektləri qeydiyyata alınmışdır ki, bunların 2800-dən çoxu elektron qaydada qeydiyyatdan keçirilib.

Texnologiyaların kommersiyalaşdırılmasına və transferinə xüsusi diqqət yetirilir. Bu istiqamətdə aparılan işlər çərçivəsində kommersiyalaşma potensialı olan 500 ixtira, 173 faydalı model, 130 sənaye nümunəsi və 501 startap layihəsi barədə məlumatlar sistemləşdirilərək agentliyin vahid məlumat bazasına daxil edilib. Sənaye və aidiyyəti dövlət qurumları, tədqiqat mərkəzləri, biznes inkubatorları ilə əməkdaşlığın real nəticələr verməsi məqsədilə altı qurumda görüşlər keçirilib və dəyərləndirilməsi üçün onlara təkliflər verilib, 6 kommersiya yüklü patentlərin pasportları hazırlanıb. 

Əqli mülkiyyət mədəniyyətinin formalaşdırılması digər ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da bir sıra hallarda problemlərlə "müşayiət" olunur. Bunun səbəblərindən biri peşəkar kadrlara olan ehtiyacdan irəli gəlir. Bu sahədə boşluqların aradan qaldırılması üçün 2019-cu ildə Bakı Dövlət Universitetində Əqli mülkiyyət hüququ, 2023-cü ildə isə Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetində Əqli Mülkiyyət kafedraları yaradılıb. Hər iki kafedranın Əqli Mülkiyyət Agentliyində filialları fəaliyyət göstərir. Bu addımlar ölkədə innovasiya mühitinin gücləndirilməsi, elmi-tədqiqat fəaliyyətinin inkişafı və yaradıcı potensialın qorunmasına dəstək verməklə yanaşı, əqli mülkiyyət sahəsində ixtisaslı kadrların, o cümlədən əqli mülkiyyət üzrə hüquqşünasların hazırlanmasında əhəmiyyətli rol oynayır.

Yeni yaradılan kafedralarda müəllif hüquqları, patent hüququ, əmtəə nişanları və əqli mülkiyyətin digər növlərinə olan hüquqlara dair fənlər tədris olunur. Tədris planına insan hüquqları, antiinhisar hüququ, əlaqəli hüquqlar, dizayn hüququna aid fənlər də daxil edilmişdir.

Əqli mülkiyyət sahəsində normativ hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi agentliyin diqqət yetirdiyi prioritet məsələlər sırasındadır. Bu sahədə həyata keçirilən tədbirlər çərçivəsində iddia sənədlərinin ekspertizasının sürətli və keyfiyyətli aparılmasını, ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsi yaradan müəllifin ədalətli qonorar almaq hüququnu təmin etmək məqsədilə Əqli Mülkiyyət Agentliyinin təklifləri əsasında "Patent haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa bir sıra fundamental dəyişiklik edilmişdir. Dəyişikliklər əsasında ixtira və patent fəallığının artacağı proqnozlaşdırılır. Patent alınması ilə bağlı iddia sənədlərinin ekspertiza müddəti əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq. 

Qanuna edilmiş dəyişiklik nəticəsində indiyədək pərakəndə şəkildə tənzimlənən, bir sıra hallarda isə, ümumiyyətlə, tənzimlənməsi böyük problem olan bir məsələnin də həlli təmin olunacaq: xidməti tapşırıq əsasında yaradılan ixtiranın müəllifi patentin alınmasına və onun qüvvədə saxlanılmasına görə patentdən gəlirin əldə edildiyi tarixədək işəgötürənin çəkdiyi xərclər çıxıldıqdan sonra qalan vəsaitin azı 50 faizini qonorar kimi ala biləcək.

İxtira, faydalı model və sənaye nümunəsinə patent almaq istəyən xarici iddiaçılar isə bir sıra prosedurları birbaşa Azərbaycanın Əqli Mülkiyyət Agentliyinə müraciət etməklə həyata keçirə biləcəklər. Halbuki əvvəlllər Azərbaycan patenti almaq istəyən xarici hüquqi və fiziki şəxs iddia sənədlərinin verilməsindən patentin alınmasınadək olan mərhələdə bütün hüquqi hərəkətləri, yazışmaları və digər prosedurları yalnız patent müvəkkilləri vasitəsilə həyata keçirə bilərdi. Bu da əlavə vaxt və vəsait itkisinə səbəb olurdu.

Əqli mülkiyyət sahəsində qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı görülən işlər çərçivəsində "Əqli mülkiyyət hüquqlarının təminatı və piraçılığa qarşı mübarizə haqqında" qanuna dəyişiklik edilməsi barədə agentliyin təklifləri isə aidiyyəti orqanlarla razılaşdırılır. "Əmtəə nişanları və coğrafi göstəricilər haqqında" qanuna dəyişiklik edilməsi barədə də qanun layihəsi üzərində iş başa çatdırılıb və hazırda bəzi texniki dəqiqləşdirmələr aparılır.

2025-ci ildə və cari ilin ötən dövründə agentlik tərəfindən K.İmanovun müəllifliyi ilə Azərbaycan, ingilis və rus dillərində 30 adda kitab və broşür nəşr olunaraq ixtiraçılar, patent sahibləri, müəlliflər, hüquqşünaslar, tədqiqaçılar, tələbələr və əqli mülkiyyətlə maraqlanan digər şəxslər arasında pulsuz paylanılmışdır. Əqli mülkiyyətə dair yeni kitabların, broşürların və əvvəllər çap olunmuş bir sıra kitabların təkrar nəşri davam etdirilir.

Xüsusi olaraq onu da vurğulamalıyıq ki, Azərbaycanda 26-cı dəfə qeyd edilən Beynəlxalq Əqli Mülkiyyət Gününə həsr edilən tədbirlər mövzularından asılı olmayaraq, həm milli əqli mülkiyyət sisteminin uğurlarının təşviqi, həm də sahənin üzləşdiyi çətinliklər barədə geniş müzakirələrin və maraqlı fikir mübadiləsinin aparılması baxımından əhəmiyyətli platforma rolunu oynayır.

İradə ƏLİYEVA,

"Azərbaycan"

Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onlar təkcə yazdıqları kitablarla deyil, həm də yetişdirdikləri nəsillərlə, qoyub getdikləri mənəvi irslə yaşayırlar. Bu uca zirvələrdən biri, adı çəkiləndə hər kəsin simasında doğma bir təbəssüm yaradan, "müəllimlər müəllimi" professor Mir Cəlal Paşayevdir. Ədibin irsi iki böyük sütun üzərində dayanır: ustad nasirlik və dərin alimlik. 

Yazıçı əsərlərində cəmiyyətin ən alt qatlarında yaşayan, zəhməti ilə çörək qazanan sadə insanların daxili aləmini böyük bir sevgi ilə oxucuya təqdim edir. Mir Cəlal müəllimin yaradıcılığında satira və yumor heç vaxt öldürücü, alçaldıcı olmamışdır. O, insanın qüsuruna gülərkən belə ona bir qapı saxlayırdı - islah olmaq qapısı. Onun gülüşü, əslində, cəmiyyəti mənəvi təmizliyə çağıran bir güzgü idi. 

Mir Cəlal müəllimi xatırlayan hər bir tələbəsi onun Bakı Dövlət Universitetinin auditoriyasına daxil olmasını xüsusi bir ehtiramla qeyd edir. O, kürsüyə sadəcə mühazirə oxumaq üçün deyil, bir mənəviyyat dərsi keçmək üçün qalxardı. Onun səsi alçaqdan gəlsə də, auditoriyada hamı nəfəsini dərib onu dinləyərdi. Çünki, o ədəbiyyatı rəqəmlər və tarixlərlə deyil, ruhla, sevgi ilə izah edirdi.

Yazıçının xatirələrdə bu qədər dərin iz qoymasının əsas səbəbi sahib olduğu misilsiz təvazökarlıq idi. Böyük bir alim, onlarla kitabın müəllifi olmasına baxmayaraq, hər kəslə öz dilində danışmağı bacarırdı. Mir Cəlal müəllim üçün insan faktoru hər şeydən uca idi. O, tələbələrinin həm elmi rəhbəri, həm də çətin anlarında pənah apardıqları böyük dostu idi.

"Yaxşı yazıçı olmazdan əvvəl, yaxşı insan olmaq lazımdır" prinsipi onun bütün yaradıcılığının və müəllimlik fəaliyyətinin manifesti idi. Mir Cəlal Paşayevin xatirəsi həm də bir ailə başçısı kimi ucadır. Ədibin "Mənim ən böyük əsərim ailəmdir" kəlamı bu gün də dillər əzbəridir. Bu işıq onun övladlarının, nəvələrinin simasında bu gün də Azərbaycanın dövlətçilik, elm və mədəniyyət tarixində parlaq şəkildə davam edir. Onun qoyduğu tərbiyə və mənəviyyat işığı nəsilləri birləşdirən bir körpüdür.

Mir Cəlal Paşayevin pedoqoji fəaliyyəti onun həm elmi, həm də bədii yaradıcılığı qədər möhtəşəmdir. O sadəcə bir yazıçı deyil, həm də Azərbaycanın ali təhsil sistemində silinməz izlər qoymuş bir alim-pedaqoq olmuşdur.

Mir Cəlal Paşayev Azərbaycan ədəbiyyatının nəhəng simalarından biri olmaqla yanaşı, onun yaradıcılıq ruhunun formalaşmasında Gəncə mühiti xüsusi və əvəzedilməz bir rol oynamışdır. O, əslən Cənubi Azərbaycandan olsa da, uşaqlıq və gənclik illərinin ən mühüm dövrü məhz bu qədim şəhərlə bağlıdır. Ədibin şəxsiyyət və ziyalı kimi yetişməsində Gəncənin akademik və mədəni ab-havası təməl daşı olmuşdur. Ədibin "Açıq kitab" və "Dirilən adam" romanlarında Gəncənin 20-30-cu illər mənzərəsi, insanların məişəti, psixologiyası və dövrün ictimai-siyasi ziddiyyətləri ustalıqla təsvir olunub. Qəhrəmanları çox vaxt Gəncə mühitinə xas olan səmimiyyəti, zarafatcıllığı, eyni zamanda mərdliyi daşıyırlar. Yazıçı sonralar Bakıda yaşayıb yaratsa da, Gəncənin ədəbi irsinə (xüsusilə Nizami Gəncəvi) münasibəti elmi səviyyədə davam etmişdir. O, Nizami yaradıcılığının tədqiqində və təbliğində fəal iştirak etmiş, Gəncənin yetişdirdiyi dühalara həmişə böyük ehtiramla yanaşmışdır. Mir Cəlal müəllim üçün Gəncə - Nizami yurdu idi və o, öz yaradıcılığında bu uca irsin mənəvi varisi olmağa çalışırdı. 

Mir Cəlal Paşayevin oğlu akademik Arif Paşayev də həmişə xatirələrində atasının Gəncəyə olan bağlılığını belə ifadə edir: "Atam Gəncəni çox sevirdi. Onun üçün bu şəhər təkcə gənclik illərinin xatirəsi deyil, həm də mənəvi saflıq və ilham mənbəyi idi". 

Ədib yazdığı "Bir gəncin manifesti" romanında da hər nə qədər Bakıdakı inqilabi proseslərdən və sosial ədalətsizlikdən bəhs etsə də, əsərin ruhunda və personajların xarakterologiyasında Gəncə mühitinin silinməz izlərini əks etdirmişdir. Yazıçı yaratdığı Bahar obrazında da Azərbaycan gəncinin mərdliyi, sözü bütövlüyü və haqsızlığa qarşı barışmazlığını əks etdirmişdir. Bu romanda sübut edir ki, insan harada yaşayırsa yaşasın, onun "manifesti" (yəni həyat amalı) uşaqlıq və gənclik illərində nəfəs aldığı mühit tərəfindən yazılır. "Bir gəncin manifesti" Mir Cəlalın Bakıdakı qələmi ilə Gəncədəki qəlbinin ortaq məhsuludur. Əsərdəki saflıq, əslində, ədibin öz ömrünün manifesti idi. 

Bu gün Mir Cəlal müəllim fiziki olaraq aramızda olmasa da, onun ruhu yazdığı əsərlərdə, araşdırdığı Füzuli qəzəllərində və Azərbaycan elmini idarə edən şagirdlərin yaddaşlarında yaşayır. O, Azərbaycan ədəbi-elmi mühitində təkcə böyük yazıçı və alim kimi deyil, həm də əfsanəvi "Mir Cəlal müəllim" kimi qalıb. 

Xatirələrin işığında baxanda görürük ki, o sadəcə bir yazıçı və ya alim deyilmiş, Azərbaycanın mənəvi simasını formalaşdıran nadir şəxsiyyətlərdən biri imiş. Unudulmaz Mir Cəlal müəllim hər zaman ehtiramla anılacaq bir insanlıq dərsi qoyub getdi. Onun işığı hələ çox nəsillərin yolunu aydınlaşdıracaq.

Ellada TAĞIYEVA, 

Gəncədəki Mir Cəlal Paşayev Ev-Muzeyinin elmi işçisi

Görkəmli yazıçı, tanınmış ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor Mir Cəlal Paşayev çoxumuzun müəllimi olub. Amma onun müəllimliyi yalnız universitet auditoriyalarında dərs dediyi tələbələrlə məhdudlaşmırdı. O, eyni zamanda əsərləri vasitəsilə milyonların düşüncə tərzinə təsir edən bir həyat müəllimi idi. Onun qələmindən çıxan hər əsər insanın mənəvi paklığına, ictimai davranış mədəniyyətinə, cəmiyyət üçün faydalı və məsuliyyətli şəxsiyyət kimi formalaşmasına xidmət edirdi.

Yazıçı dövrün sosial-mənəvi problemlərini incə bədii vasitələrlə üzə çıxarıb oxucunun diqqətinə çatdırır, həll yolları üzərində düşünməyə sövq edirdi. Bu cür dərin və çoxşaxəli yaradıcılığın arxasında isə zəngin həyat təcrübəsi dururdu. Mir Cəlal Paşayev həm alim, həm də yazıçı kimi formalaşmaq üçün gərəkli olan bütün mərhələlərdən keçmişdi və ədəbiyyat tarixində zirvəyə yüksəlmişdi.

Zamanın axarında

Mir Cəlalın yeniyetməlik və gənclik illəri tarixin ən təlatümlü mərhələlərindən keçmişdi. Cəmiyyət köklü dəyişikliklər yaşayırdı, yeni ictimai-siyasi reallıqlar formalaşırdı. Bu dəyişikliklər onun taleyində də mühüm rol oynayırdı. Gəncə Türk Pedaqoji Texnikumunu başa vurduqdan sonra Mir Cəlal Paşayev üçün həyatın yeni mərhələsi başlandı. O, müəllim kimi ilk dərslərini keçdi, əvvəlcə Gəncə şəhərində çalışan gənc pedaqoq daha sonra Gədəbəy rayonundakı yeddiillik məktəbə rəhbər vəzifəyə göndərildi. Qısa müddət ərzində qazandığı təcrübə və etimad nəticəsində 1929-1930-cu illərdə 1 saylı Gəncə şəhər məktəbinin direktoru təyin olundu. Bu illərdə o, təkcə müəllim kimi deyil, ədəbi mühitdə ilk qələm təcrübələri görünən gənc yazıçı və tərcüməçi kimi də diqqət çəkməyə başlamışdı.

Mir Cəlalın qələmindən çıxan yazılar və tərcümələr dövri mətbuatda mütəmadi dərc olunurdu. 1926-1930-cu illər ərzində "Yeni fikir" qəzeti, "Qızıl Gəncə", "İlk addımlar", "Hücum" kimi nəşrlərdə onun həm tərcümə etdiyi şeirlər və hekayələr, həm də ilk bədii nümunələri oxuculara təqdim edilirdi.

Müəllim kimi fəaliyyəti dərinləşdikcə təhsilin insan və cəmiyyət üçün həlledici rolunu daha aydın dərk edən Mir Cəlal Paşayev 1930-cu ildə Kazan Şərq Pedaqoji İnstitutunun Dil və ədəbiyyat fakültəsinə qəbul olunur. İki il sonra institutu uğurla bitirərək 1932-1935-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunun aspiranturasında oxuyur. Bu dövrdə o, həm də "Kommunist" qəzetində şöbə müdiri, "Gənc işçi" qəzetində isə məsul katib kimi çalışaraq jurnalistika sahəsində də təcrübəsini genişləndirirdi.

Elmi-pedaqoji fəaliyyəti ilə yanaşı, Mir Cəlal bədii yaradıcılığa da ara vermirdi. Qəzet və jurnallarda mütəmadi olaraq bədii-publisistik yazıları dərc olunurdu. 1932-ci ildə ədibin "Sağlam yollarda" adlı oçerklər kitabı çapdan çıxır. 1933-cü ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında İctimai elmlər bölməsində kiçik elmi işçi kimi fəaliyyətə başlayır, eyni zamanda EA-nın Ədəbiyyat İnstitutunun yaradılmasında fəallıq göstərir, sonradan isə bu qurumun XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinə rəhbərlik edir.

1936-1941-ci illər ərzində Mir Cəlal Paşayev elmi fəaliyyətini davam etdirməklə yanaşı, həm Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda, həm də Azərbaycan Dövlət Universitetində mühazirələr oxuyur. 1940-cı ildə o, "Füzulinin poetik xüsusiyyətləri" mövzusunda dissertasiya işini uğurla müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi dərəcəsi alır. Filologiya elmləri doktoru Vaqif Yusifli yazır ki, füzulişünaslıqda yeni mərhələ 1939-1940-cı illərdən başlayır, böyük şair haqqında, onun yaradıcılığı barədə məqalələri ilk elmi monoqrafiyalar əvəz edir: "Burada Həmid Araslının "Füzuli" və Mir Cəlalın "Füzulinin poetik xüsusiyyətləri" (sonrakı təkmilləşdirilmiş adı "Füzuli sənətkarlığı") kitablarının adlarını çəkə bilərik. Deməli, bu iki alim Azərbaycan füzulişünaslığında yeni bir mərhələnin əsasını qoymuşdur".

Mir Cəlal füzulişünaslıqda ilk dəfə olaraq dahi şairin yaradıcılığını müəyyən mövzular üzrə qruplaşdırır və o, sanki gələcək tədqiqatçılar üçün sistemli bir kompozisiya yaradır. Müəllif bu tədqiqatla Füzulini sadəcə bir orta əsr şairi kimi deyil, dünya səviyyəli mütəfəkkir kimi elmi dövriyyəyə daxil edir. Alim Füzulini "qəm şairi" olmaqla yanaşı, həm də insan mənəviyyatının ən incə məqamlarını tərənnüm edən böyük humanist sənətkar kumi təqdim edir. Əsərdə şairin qəzəllərinin strukturu, rədif və qafiyə sisteminin mükəmməlliyi, eləcə də Azərbaycan dilinin inkişafındakı rolu geniş şəkildə araşdırılır. Tədqiqatçı Füzuli poeziyasına Şərq ədəbiyyatı kontekstində yanaşaraq onun özünəməxsusluğunu və digər klassiklərdən fərqlənən cəhətlərini üzə çıxarır. Mir Cəlal bu əsərində onu da sübut edir ki, Füzuli ərəb və fars sözlərindən istifadə etsə də, şeirinin ruhu, ifadə tərzi və sintaksisi doğma Azərbaycan dili üzərində qurulub.

Həyatdan doğan əsərlər

Mir Cəlal Paşayevin bədii yaradıcılığının ən məhsuldar, dinamik dövrü 1935-1939-cu illəri əhatə edir. Onun "Boy" novellalar silsiləsi, "Bostan oğrusu" hekayələr toplusu, "Gözün aydın" adlı hekayə və oçerkləri, həmçinin "Dirilən adam" romanı geniş tirajlarla nəşr olunaraq böyük oxucu marağı ilə qarşılanır. Bu əsərlər sayəsində Mir Cəlal artıq təkcə ədəbi çevrələrdə deyil, bütün ölkə miqyasında yetkin və sevilən bir yazıçı kimi qəbul edilir.

İkinci Dünya müharibəsi illəri isə onun yaradıcılığında xüsusi bir istiqamət formalaşdırır. Onun nəsrində yeni bir keyfiyyət - publisistik çalarlar diqqəti cəlb edir. 1941-ci ilin dekabrında bir qrup Azərbaycan yazıçı və şairi ilə birlikdə o, Novorossiysk cəbhəsində olur. 1942-ci ildə Uzaq Şərqdəki döyüşçülərlə mütəmadi görüşlər keçirir, onların həyatı haqqında bol təəssüratlar toplayır. Bu təəssüratlar ədibin əsərlərində öz əksini tapır. 1941-ci ildə nəşr olunan "Xalqın ürək sözü", 1942-ci ildə çapdan çıxan "Vətən hekayələri", "İlyas", "İsrafil", 1943-cü ildə işıq üzü görmüş "Vətən yaraları" və 1944-cü ildə nəşr edilən "Vətən" kitablarında, eləcə də dövrün mətbuatında yayımlanan hekayələrində xalqın həm ön cəbhədə, həm də arxa cəbhədə faşizmə qarşı apardığı mübarizə təsirli şəkildə təsvir olunurdu. Ədibin müharibə illərində yazdığı "Həzi Aslanov" adlı silsilə oçerklər janrına görə oçerk sayılsa da, yazıçı Həzi Aslanovun keçdiyi şanlı həyat və mübarizə yolunu bədii lövhələrlə elə təqdim edir ki, bunların hekayə, yaxud oçerk olduğunun fərqinə varmırsan.

Müharibə mövzusu sonrakı illərdə də Mir Cəlal yaradıcılığının aparıcı xətti kimi davam etmişdi. Zaman keçdikcə bu mövzu yeni məzmun və çalarlar qazanırdı. 1945-ci ildə işıq üzü görmüş "Od içindən çıxanlar" hekayələr toplusu cəbhədən qayıdan insanların sülh şəraitində quruculuq arzularını və onların yeni həyata uyğunlaşması prosesini əks etdirirdi. Sonrakı illərdə qələmə aldığı "Çin qızı" (1950), "Sülh istəyənlərə" (1951), "Badam ağacları" (1953), "Ərəb qızı" (1962) kimi əsərlərdə isə yazıçı insanlığın ən böyük arzusunu - sabitlik, əmin-amanlıq, humanizm və dinc həyat ideyasını bədii şəkildə dilə gətirirdi.

Mir Cəlal Paşayev yaradıcılığı yalnız hekayə janrı ilə məhdudlaşmır, o, Azərbaycan ədəbiyyatında roman məktəbinin ən parlaq nümayəndələrindən biri kimi qəbul edilir. Ümumiyyətlə, dünya ədəbiyyatı tarixində roman yazmaq həmişə böyük yaradıcılıq cəsarəti tələb edən addım kimi qiymətləndirilir. Bu mənada, Mir Cəlal Paşayev öz qətiyyəti və geniş yaradıcı təfəkkürü ilə milli ədəbiyyatımıza bir-birindən dəyərli əsərlər bəxş edir və onun ədəbi irsində roman janrı xüsusi çəkisi ilə seçilir. O, Azərbaycan sovet romanının yaradıcılarından biridir. Mir Cəlal həm də mükəmməl xarakterlər ustası idi. Onun ustalığı xüsusilə romanlarında daha güclü şəkildə əks olunur. 

Yazıçının bu janrda ilk mühüm addımı 1934-1935-ci illərdə qələmə aldığı "Dirilən adam" əsəridir. Əsər XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda baş verən ictimai-siyasi hadisələri, xalq azadlıq hərəkatını və o dövrün məişətini realist boyalarla əks etdirir. Romanda Qədirin başına gələn faciə bütöv məmləkətdə hökm sürən acınacaqlı vəziyyəti göstərir. Öz haqqını tələb etmək məqsədilə şəhər və kəndləri dolaşan Qədirə deyirlər ki, "sən ölmüsən. Özünün də dirilməyin məqsədəuyğun deyildir". Çünki varlı və sözükeçən adamlara onun diriliyi yox, məhz ölülüyü lazımdır. Nəticədə Qədir diriliyini sübut edə bilmir. Bunun ardınca gələn "Bir gəncin manifesti" (1939), "Açıq kitab" (1941-1944), "Yaşıdlarım" (1946-1952), "Təzə şəhər" (1948-1950), "Yolumuz hayanadır?" (1952-1957) romanları müəllifə böyük oxucu sevgisi qazandırır. 

"Bir gəncin manifesti" romanında yazıçı mübarizə ruhunun, insanlıq ideallarının və vətən sevgisinin ən saf şəkildə təcəssümünü göstərmişdir. Bu əsər hansı mövzuda yazılmasından, hansı ideaları təbliğ etməsindən asılı olmayaraq, neçə-neçə nəslin mənəvi tərbiyəsində mühüm rol oynamışdır. 

Mir Cəlalın "Yolumuz hayanadır?" romanı böyük şairimiz Mirzə Ələkbər Sabirin keşməkeşli ömür yoluna həsr olunmuşdur. Sabir yaradıcılığını böyük məhəbbətlə öz elmi əsərlərində tədqiq hədəfinə çevirən, onu mənəvi ustadı sanan Mir Cəlal romanda şairin mükəmməl bədii obrazını yaratmışdır. 

"Yaşıdlarım" romanı isə hərbi vətənpərvərlik mövzusunda qələmə alınmışdır. Romanda üç dövr - müharibədən əvvəlki, müharibə dövrü və müharibədən sonrakı dövrlər təsvir olunmuşdur. Bir sözlə, bu əsərlərdəki geniş epik panoram, canlı obrazlar, zamanın sosial mənzərəsi oxucuların yaddaşında dərin iz buraxır.

Mir Cəlal elmi məktəbi

Mir Cəlalın yazıçı kimi güclü cəhətlərindən biri onun yüksək elmi hazırlığı idi. Ədəbiyyat nəzəriyyəsinə dərindən bələd olması, ali məktəblərdə tələbələrə bu sahənin incəliklərini öyrətməsi onun bədii yaradıcılığına da birbaşa təsir göstərirdi. 

Ayrı-ayrılıqda bədii yaradıcılıq sahəsində, yaxud elmi fəaliyyətdə uğur qazanan şəxsiyyətlər tarix boyu çox olub. Mir Cəlal Paşayev isə bu iki istiqaməti öz həyat və yaradıcılığında birləşdirərək irəli aparan çox nadir simalardan idi. Onun fəaliyyətinə nəzər saldıqda yazıçı və alim tərəflərindən hansının üstün olduğunu müəyyənləşdirmək xeyli çətin gəlir. Çünki Mir Cəlal həm ədəbiyyatımızın bədii xəzinəsini zənginləşdirmiş, həm də tədqiqatları ilə ədəbiyyatşünaslıq elmimizə mühüm töhfələr vermişdir.

Mir Cəlal Paşayevin namizədlik dissertasiyası ilə doktorluq dissertasiyası arasında yeddiillik zaman məsafəsi var. Onun 1947-ci ildə müdafiə etdiyi "Azərbaycanda ədəbi məktəblər" mövzusunda doktorluq dissertasiyası bu gün də aktual elmi mənbə kimi dəyərini qoruyur. Klassik irsimizin yorulmaz araşdırıcısı olan Mir Cəlal Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, Əbülqasım Nəbati, Mirzə Fətəli Axundzadə, Nəriman Nərimanov, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir kimi dahilərin yaradıcılığını dərindən təhlil etmiş, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin sistemli şəkildə öyrənilməsində müstəsna xidmətlər göstərmişdir. 

Görkəmli yazıçı 1944-1960-cı illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Ədəbiyyat və Dil İnstitutunda sovet ədəbiyyatı şöbəsinə rəhbərlik etmiş, eyni zamanda Azərbaycan Dövlət Universitetində (indi BDU) Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasında dosent kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1948-ci ildə professor adına layiq görülən alim 1961-ci ildən etibarən həmin universitetdə Azərbaycan Ədəbiyyatı kafedrasına rəhbərlik etmişdir.

Universitet auditoriyalarında o, əsasən, estetikanın nəzəri problemləri və poetika məsələləri üzərində dayanır, ədəbiyyat nəzəriyyəsi üzrə mühazirələri ilə tələbələrə dərin biliklər aşılayırdı. Bununla yanaşı, elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasına xüsusi önəm verir, gənc tədqiqatçıların formalaşmasına yaxından dəstək olurdu. Məhz bu fəaliyyətinin nəticəsi kimi Mir Cəlal Paşayev öz elmi ənənələrini, məktəbini yaradan görkəmli ədəbiyyatşünas kimi tarixdə iz qoymuşdur.

Əbədiyaşarlıq 

Mir Cəlal Paşayev həm bədii, həm də elmi yaradıcılığı ilə daim layiq olduğu dəyəri qazanmış sənətkar idi. Onun ədəbiyyat tariximizdə yeni mərhələ kimi qəbul edilən "Bir gəncin manifesti" əsərinin 1968-ci ildə dövrün ən nüfuzlu mükafatlarından sayılan Respublika Komsomolu mükafatına layiq görülməsi, eləcə də ədibə 1969-cu ildə Əməkdar elm xadimi fəxri adının verilməsi bu qiymətin bariz ifadəsi idi. Ümumilikdə, ədibin elmi-pedaqoji və ədəbi fəaliyyəti müxtəlif orden, medal və fəxri fərmanlarla yüksək səviyyədə təqdir olunmuşdur.

Görkəmli yazıçının yubileyləri də dövlət səviyyəsində qeyd edilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamları əsasında onun 90 və 100 illik yubileyləri geniş miqyasda keçirilmiş, bu münasibətlə elmi konfranslar, yubiley tədbirləri təşkil olunmuşdur. 2007-ci il oktyabrın 16-da isə UNESCO baş konfransının 34-cü sessiyasında Mir Cəlal Paşayevin 100 illik yubileyinin beynəlxalq səviyyədə qeyd olunması barədə qərar qəbul edilmişdir. Bakıda "Ədibin evi" muzeyinin, Gəncə və Gədəbəydə xatirə muzeylərinin yaradılması, paytaxt küçələrindən birinə onun adının verilməsi də bu böyük şəxsiyyətə göstərilən ehtiramın ifadəsidir.

1978-ci il sentyabrın 28-də vəfat edən Mir Cəlal Paşayev yalnız zəngin ədəbi və elmi irsi ilə deyil, yetirdiyi davamçıları, ailə ocağında tərbiyələndirdiyi dəyərli şəxsiyyətlərlə də əbədiyyət qazandı. Onun əsərlərinin formalaşdırdığı mənəvi mühitdə yetişən oxucuların sayı yüz minlərlədir. İnsan yetişdirmək, cəmiyyət üçün kamil şəxsiyyət formalaşdırmaq ideyası görkəmli yazıçının yaradıcılığının ana xəttini təşkil edirdi. Kiçik hekayələrindən tutmuş irihəcmli romanlarına qədər bütün əsərlərində bu məqsəd açıq şəkildə hiss olunur. İndi onun Azərbaycan ədəbiyyatındakı mövqeyi və oxucu sevgisi göstərir ki, Mir Cəlal Paşayev öz ideyasını - insan tərbiyəsi missiyasını uğurla həyata keçirə bilmiş nadir sənətkarlardandır.

Bu gün Mir Cəlal Paşayevin adı təkcə ədəbiyyat tarixində deyil, insanların düşüncəsində və həyat baxışında yaşayır. Onun yaratdığı əsərlər və formalaşdırdığı mənəvi dəyərlər zamanın sınağından çıxaraq hazırda öz aktuallığını qoruyur. Ən əsası isə Mir Cəlalın irsi bizə bir həqiqəti xatırladır: sözün gücü ilə insanı dəyişmək, cəmiyyəti formalaşdırmaq mümkündür. Məhz buna görə də onun qələmi hələ uzun illər boyu əmin-amanlığa, maarifə və insanlığa xidmət edəcək.

İradə ƏLİYEVA,

"Azərbaycan"

Respublikamızdakı biznes imkanları beynəlxalq səviyyədə yüksək qiymətləndirilir

Dünyanın hər yerində sərmayədarları ilk növbədə cəlb edən sabitlik, təhlükəsizlik və əlverişli biznes mühitidir. Azərbaycan da təhlükəsizlik və biznes imkanlarına görə xüsusilə fərqlənən ölkədir. Xarici sərmayədarlar üçün ölkəmiz əlverişli investisiya məkanıdır. 

Bu cəlbediciliyin nəticəsidir ki, son iyirmi il ərzində Azərbaycan iqtisadiyyatına 350 milyard ABŞ dollarından çox investisiya qoyulub. Bunun da təqribən 170 milyard dolları xarici mənbələrdən gələn investisiyalardır. Statistika da göstərir ki, Azərbaycan yerli investorlarla bərabər, xarici sərmayədarları da özünə cəlb edir. 

"Rayonlarda biznes imkanları var. Əlbəttə ki, onlar paytaxtda olan biznes imkanlarından fərqlidir. Buna görə də kənd təsərrüfatı, turizm, su ehtiyatlarının idarəedilməsi - bütün bu sahələrdə dövlət və özəl şirkətlər Azərbaycanda layihələr həyata keçirirlər. Hesab edirəm ki, Latviya investorları üçün bu fürsətləri nəzərdən keçirmək də maraqlı olardı". Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan-Latviya biznes-forumunda səsləndirdiyi bu fikirlər də respublikamızın müxtəlif bölgələrində, müxtəlif sahələrdə sərmayə imkanlarının olmasından xəbər verir. 

Sabitlik və gəlir potensialı baxımından seçilən ölkə

Mövzu ilə əlaqədar Milli Məclisin deputatı Müşfiq Cəfərov qəzetimizə açıqlamasında deyib ki, hər bir ölkənin iqtisadi inkişafının təmini üçün ən vacib faktorlardan biri investisiya axınlarıdır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda da son dövrlər biznes mühitinin yaxşılaşdırılması, investisiya cəlb edilməsi imkanlarının stimullaşdırılması dövlət səviyyəsində mövcud investisiya mühitinin daha da yaxşılaşdırılması üçün  mühüm addımlar atılıb: "Prezident İlham Əliyev Birinci Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda iştirakı zamanı qeyd etdiyi kimi, ölkəmizdə investisiya üçün əlverişli mühitin yaradılması qarşıda duran hədəflərdən biri idi və buna böyük mənada nail olunub. Düşünürəm ki, sözügedən forum beynəlxalq əməkdaşlıq sahəsində yeni mərhələnin başlanğıcı olacaq".

Deputat qeyd edib ki, Azərbaycanda artıq neft sektoruna kifayət qədər xarici investisiya yatırılıb, indi isə əsas məqsəd investisiya axınını qeyri-neft sektoruna yönəltməkdir. Hazırda ölkəyə yatırılan qeyri-neft sərmayələr isə daha çox birbaşa dövlət investisiyaları və yerli sahibkarların maliyyə vəsaitləri hesabına edilən yatırımlardır. 

M.Cəfərov bildirib ki, Azərbaycan regional iqtisadi xəritədə həm sabitlik, həm də gəlir potensialı baxımından seçilən ölkələrdən biridir: "Buna görə də həm yerli, həm də xarici investorlar üçün Azərbaycana investisiya qoyuluşu həm təhlükəsiz, həm də sərfəli hesab olunur. Azərbaycanda enerji resursları - neft və qaz ölkənin maliyyə dayanıqlığının əsas baza mənbəyidir. Eyni zamanda dövlətimiz bu gün Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm tərəfdaş kimi çıxış edir. Bunun fonunda bərpaolunan enerji layihələri üzrə irihəcmli sazişlər imzalanır və bu sahə yeni investisiya dalğası üçün imkanlar yaradır.

Sabitlik güclü enerji bazası, strateji coğrafi mövqe, azad iqtisadi zonalar və sənaye parkları, eləcə də rəsmi investisiya təşviqi mexanizmi və vergi-gömrük güzəştləri Azərbaycana investisiya yaratmağı həm risk baxımından idarəolunan, həm də gəlir baxımından sərfəli edir".

İnvestisiya mövqeyimiz yüksəlib

İqtisadçı Pünhan Musayev qeyd edib ki, iyirmi il ərzində 20 milyard dollardan 76 milyard dollara qədər böyüyən iqtisadiyyat üçün xaricdən cəlb olunan 170 milyard dollar xarici sərmayə olduqca xüsusi göstərici kimi çıxış edir. Bu, həm də orta hesabla hər il 8-10 milyard dollar həcmində xarici investisiya axını deməkdir. Bu illərin heç də hər birində qlobal konyunktur və investisiya şərtlərinin eyni olmadığını nəzərə alsaq, bu məqamın özü Prezident İlham Əliyevin də vurğuladığı kimi, həyata keçirilən iqtisadi siyasətin əhatə və sistemliyini ifadə etməyə imkan yaradır. "Cəlb olunan xarici sərmayənin strukturuna diqqət yetirdikdə görünür ki, xaricdən gələn investisiyaların mühüm hissəsi iqtisadiyyatın neft sektoruna istiqamətlənib. Bu sahə müstəqillik illərində iqtisadiyyatın aparıcı sahəsi olduğundan, ilk baxışdan belə bir təsəvvür yarana bilər ki, xarici investisiyaların gəlmə səbəbi sırf bu sektorun mövcudluğu ilə bağlı olub. Reallıqda isə təsvir bundan daha genişdir. Çünki neft ehtiyatları ilə zəngin olan bir çox ölkənin təcrübəsi göstərib ki, sabit ictimai-siyasi, habelə investisiya mühiti və etibarlı tərəfdaşlıq münasibətləri formalaşmadığı təqdirdə, resurs potensialı özlüyündə həlledici amilə çevrilə bilmir", - deyə o əlavə edib.

İqtisadçı vurğulayıb ki, bilavasitə dövlət başçısının rəhbərliyi ilə müxtəlif forum, beynəlxalq tədbirlər çərçivəsində bərpaolunan enerji, nəqliyyat infrastrukturu, turizm, kənd təsərrüfatı, su idarəçiliyi kimi iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə xarici investisiyaların cəlb olunması üzrə əcnəbi investorlarla birbaşa əməkdaşlıq platformalarının təşviqi və iqtisadi modernləşmə kursunun ardıcıl davam etdirilməsi investisiya məsələlərinin dövlət siyasətinin prioritet istiqaməti olaraq gündəmdə saxlanmasına xidmət göstərir: "Bunun nəticəsidir ki, son illərdə dünyanın üç aparıcı beynəlxalq reytinq agentliyindən ikisi - "Fitch Ratings" və "Moody's Ratings" tərəfindən Azərbaycanın investisiya mövqeyi yüksəldilib, hətta xarici investisiya cəlb edən ölkədən xarici ölkələrin enerji aktivlərinə investisiya qoyan ölkəyə çevrilib. Bütün bunlar işğaldan azad olunmuş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının bərpasını da əhatə edən yeni inkişaf mərhələsində ölkənin iqtisadi potensialından faydalanmaq və biznes imkanlarını yaxşılaşdırmaqla, nəticə etibarilə maliyyə sabitliyinə, ərzaq və enerji təhlükəsizliyinin davamlılığına, həmçinin yoxsulluq və işsizlik kimi sosial rifah məsələlərinin nəzarətdə saxlanmasına, beləliklə, müstəqil iqtisadi kursun uğur qazanmasına mühüm töhfə verir".

Beləliklə, Azərbaycanda investisiya mühiti həyata keçirilən islahatlar və iqtisadi sabitlik fonunda son illərdə daha da cəlbedici xarakter daşıyır. Bununla belə, dayanıqlı və sağlam biznes mühitinin daha da inkişafı üçün ardıcıl tədbirlər davam edir. Bu tendensiya isə, həmçinin qeyri-neft sektorunun inkişafına təkan verməklə, iqtisadi potensialı yüksəldəcək və Azərbaycanı xarici investorlar üçün daha etibarlı investisiya məkanına çevirəcək.  

Əsmər QARDAŞXANOVA,

"Azərbaycan"

Azərbaycan Prezidentinin Çin-Mərkəzi Asiya-Cənubi Qafqaz-Yaxın Şərq miqyasında əməkdaşlıqla təhlükəsizliyin təminini vahid məntiqi müstəviyə gətirməsinin bünövrəsində, zərgər dəqiqliyi ilə işlənib hazırlanmış sistemli siyasi xətt dayanır. Burada hər bir geosiyasi faktorun yeri və rolu dəqiq nəzərə alınmışdır. Belə balanslı və dəyişən şərtləri nəzərə alan yanaşma sayəsində Azərbaycan geniş geosiyasi məkanda "orta güc" kimi sistemyaradıcı funksiyasını uğurla həyata keçirir. Bəs rəsmi Bakının Mərkəzi Asiya siyasəti fonunda bu qənaət necə təsir bağışlayır?

Böyük rəqabətin fonunda

Öncə onu vurğulayaq ki, ekspertlər hazırkı mərhələdə Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanın bir-biri ilə qarşılıqlı geosiyasi əlaqədə olmasını müsbət anlamda "tarixi məhkumluq" kimi qiymətləndirirlər. Bu barədə konkret mövqe ifadə edən politoloq Gela Vasadze vurğulayır: "...indi formalaşan institusional çərçivələrin - Türk Dövlətləri Təşkilatının və Azərbaycanın Mərkəzi Asiya "beşliyi"nə qoşulmasının əhəmiyyəti çox yüksəkdir". Yəni Mərkəzi Asiyanın 5 dövləti ilə Azərbaycan arasında dialoq mexanizmi kimi fəaliyyət göstərən C6 platforması, əslində, müasir tarixi mərhələdə bir zərurətdir ki, bütövlükdə geniş coğrafiyada ciddi rol oynaya bilər. Bu baxımdan, ekspertlərin Azərbaycan-Mərkəzi Asiya əməkdaşlıq və təhlükəsizlik platformasını qlobal geosiyasətin aktual gündəmi kontekstində qiymətləndirməsi tamamilə əsaslıdır. Bununla yanaşı, Azərbaycanın xarici siyasətinin Mərkəzi Asiya istiqaməti ilə digər prioritet istiqamətlər arasındakı geosiyasi və siyasi əlaqələri araşdırmaq əhəmiyyətlidir.

Qlobal rəqabət kontekstində burada bir sıra vacib xüsusiyyətləri vurğulamaq lazımdır. Ümumilikdə məsələ müasir dünya düzəninin hansı istiqamətdə transformasiya etdiyini və bu prosesdə regionallaşmanın oynadığı rolu əhatə edir. Analitiklər vurğulayırlar ki, 2026-cı ilin başlanğıcı postmüharibə arxitekturasının, sadəcə, "sistemdaxili qüsurlar"ı ilə xarakterizə olunmur. Proseslər "beynəlxalq münasibətlərin yeni modelinə keyfiyyət keçidini ifadə edir". Bu zaman "universal normaların yerini alətləşmiş hüquqa və güclərin regionallaşmış iyerarxiyasına verdiyi" hiss edilir.

"Güclərin regionallaşmış iyerarxiyası" prizmasından C6 aktual format kimi çıxış edir. Onu aşağıdakı iki istiqamətdə qiymətləndirmək olar: birincisi, böyük geosiyasi aktorların Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya kontekstində yaratmağa çalışdıqları "regionallaşmış iyerarxiya" fonunda Azərbaycanın xarici siyasətinin perspektivləri; ikincisi, Bakının C6 çərçivəsində təşəbbüskarı olduğu müxtəlif layihələrin özəllikləri.

Birinci istiqamət Qafqaz-Mərkəzi Asiya kontekstində Azərbaycanın regional lider kimi xarici siyasətinin uğurları ilə bağlıdır. Çox maraqlı və əhəmiyyətlidir ki, məhz Azərbaycanın xarici siyasəti böyük güclərin C6 məkanında formalaşdırmaq istədikləri "regionallaşmış iyerarxiya"ya ciddi təsir edir - rəsmi Bakının maraqları nəzərə alınmadan burada heç bir əməli addım atmaq mümkün deyil. Bu, Azərbaycanın geniş bir coğrafiyada sistemyaradıcı rolunun təməl şərtlərindən biridir. Onun üzərində bir qədər geniş dayanmaq lazımdır.

Mütəxəssislər əmindirlər ki, artıq Mərkəzi Asiya Çin, Rusiya, ABŞ və Avropa İttifaqı (Aİ) arasında rəqabətli mübarizə meydanı kimi tam formalaşmışdır. Bu o deməkdir ki, Mərkəzi Asiya dünyanın böyük geosiyasi gücləri üçün konkret geosiyasi obraza və statusa malikdir. Onlar bu region uğrunda mübarizələrini davamlı olaraq aparmaq niyyətindədirlər. Məqsəd isə aydındır - hər güc öz maraqlarına uyğun nizam formalaşdırmağa çalışacaq. Digər tərəfdən, Mərkəzi Asiyanın başqa regionlarla münasibəti də diqqət mərkəzinə gəlir. Bu baxımdan, böyük aktorlar üçün Qafqazın yeri və rolu ayrıcadır. Deməli, Qafqaz-Mərkəzi Asiya coğrafiyası bir neçə aspektdə dünyanın böyük geosiyasi güclərinin planlarının toqquşduğu məkana çevrilmişdir!

Bu yeniliyin əsas əlamətlərindən biri kimi Rusiyanın Qafqaz və Mərkəzi Asiyada əvvəlki təsir imkanlarını artıq itirməsi, bunun fonunda isə ABŞ-nin nüfuzunun artması qeyd olunur. "Eurasia Review" jurnalında Mərkəzi Asiyanın hazırda "qlobal qeyri-sabitliyin mərkəzində qaldığı" vurğulanır. Belə vəziyyətdə region dövlətlərinin məharətli balanslaşdırma siyasəti yeritməyə çalışdıqları hiss olunur. Həm də Rusiya və Çinin hər birinin özünəməxsus ziddiyyətlər əmələ gətirdikləri görünür.

Maraqlıdır ki, ekspertlər son illərdə Çinlə birlikdə Mərkəzi Asiya və Qafqazın "dünya resurs gücünün yeni oxu" halına gəldiyi müddəasını irəli sürür, bunu obrazlı şəkildə "nadir metallar uğrunda yarış" adlandırırlar. Misli görünməmiş geosiyasi gərginlik fonunda bu özəllik enerji və təbii resursların çatdırılması prosesinin arxitekturasının transformasiyasını ifadə edir. Analitiklər bu gedişatı təbii ehtiyatların istifadəsi və ekosistemin qorunmasına yanaşmaların "tədrici sistem transformasiyası" kimi xarakterizə edirlər.

Sonuncu tezis Azərbaycan-Mərkəzi Asiya münasibətlərinin inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Belə ki, burada Qafqazla Mərkəzi Asiya əlaqələrinin qlobal geosiyasi kontekstinin yeni çalarları öz əksini tapmışdır. Nadir tapılan metallar uğrunda dörd böyük gücün mübarizəsinin daha da kəskinləşməsi özlüyündə geosiyasi müstəvidə qüvvələr balansına ciddi təsir göstərir. Bu məqamda Azərbaycanın C6-ya üzv olmasının bir sıra müsbət cəhətləri ön sıraya çıxır, çünki vurğulanan geosiyasi məkanda məhz Azərbaycan sistemyaradıcı rol oynayır. Həmin tezis kontekstində yuxarıda vurğulanan ikinci istiqamətin - "rəsmi Bakının C6 çərçivəsində həyata keçirdiyi təşəbbüslərin özəllikləri" məsələsinin aktuallığı aydın görünür. Ekspertlər həmin kontekstdə maraqlı bir tezis irəli sürürlər.

Azərbaycan-Türkiyə tandemi

Azərbaycan Xəzər-Anadolu geosiyasi xəttinin əhəmiyyətli iştirakçısı kimi tədqim olunur. Bu keyfiyyətdə Azərbaycan enerji infrastrukturunun təhlükəsizliyinin və regional sabitliyin təminində mühüm güc olaraq qəbul olunur.

Təbii ki, burada nəqliyyat-logistika faktorlarını nəzərə almamaq olmaz. Deməli, C6-nın üzvü olaraq Azərbaycan Mərkəzi Asiya regionunda daha geniş geosiyasi təsir imkanlarına malik olmaqda əsas rol oynayır. Analitiklər həmin kontekstdə İranda yaşayan azərbaycanlıların da artıq ciddi geosiyasi faktora çevrildiyini və ona Azərbaycanın geosiyasi potensialı müstəvisində baxılmasının vacibliyini qeyd edirlər.

Əlbəttə, bu məqam Azərbaycanın xarici siyasətinin geosiyasi xarakteristikası baxımından prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Son 100 ildə ilk dəfədir ki, Azərbaycanın siyasi-coğrafi hüdudlarından daha geniş geosiyasi mühitdə dövlətimizin xarici siyasətində azərbaycanlılıq konkret siyasi faktor kimi gündəmə gətirilir. Burada transsərhəd mahiyyətli layihələr başqa regional kontekstlə yanaşı, Mərkəzi Asiya ilə sıx bağlılıqda da xüsusi aktuallıq kəsb edir. Çünki uzunmüddətli sabitlik üçün problemə daha geniş aspektdə yanaşmaq zəruridir.

Bütün bunlar Azərbaycanın xarici siyasəti kontekstində analitiklərə maraqlı nəticə əldə etməyə imkan verir: Birincisi, vurğulanan özəlliklər Azərbaycan üçün praktiki nəticəsi ola biləcək "strateji imkanı" ifadə edirlər. Çünki Azərbaycanın C6-nın üzvü kimi regionlararası miqyasda sabitləşdirici və təhlükəsizliyi təmin edən sistemli fəaliyyət göstərməsi tələbatı ortaya çıxır. "Orta güc" olaraq Bakının xüsusi layihələri mütləq olmalıdır. Azərbaycan-Türkiyə tandemi məsələsini unutmaq olmaz. İki dost və qardaş ölkə geosiyasi, siyasi, hərbi və iqtisadi-enerji istiqamətlərində konkret proqramları davamlı həyata keçirməklə regionlararası miqyasda sistemyaradıcı funksiyanı yerinə yetirə bilirlər.

İkincisi, Ankara-Bakı tandemi gələcək regional arxitekturanın qurulması prinsiplərini ciddi surətdə dəyişir. Azərbaycanla Türkiyə regional arxitekturanı "dayanıqlı dövlət və infrastruktur əlaqələri" üzrə formalaşdırırlar.

Dayanıqlı infrastruktur əlaqələri Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətində başqa bir mühüm geosiyasi özəlliyi ortaya çıxarır.

İnfrastruktur şəbəkəsi

Bu bir fakdır ki, Azərbaycanın infrastruktur şəbəkə yaratmaq qabiliyyəti bütün dünya tərəfindən etiraf olunur. Çünki rəsmi Bakı davamlı olaraq Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya, Türkiyə, Avropa istiqamətlərində bir-biri ilə sıx bağlı olan çoxsaylı proqramları uğurla həyata keçirir. Bu proses həm sistemli, həm də vahid şəbəkəyaradıcı xarakter daşıyır. Burada vahid şəbəkəyaradıcılığı sistemyaradıcı funksiyaya xidmət edir. Müasir mərhələ üçün infrastruktur şəbəkəsi son dərəcə aktualdır.

Məsələ onunla bağlıdır ki, infrastruktur şəbəkəsi iqtisadi inteqrasiya və ərazilərin bir-birinə bağlanması baxımından prinsipial rol oynayır. Geosiyasət elmində "infrastruktur şəbəkəsi" anlayışına da məhz bu kontekstdə yanaşılır. İnfrastruktur şəbəkəsi nəqliyyat, enerji və rəqəmsal kommunikasiyaları birləşdirir, bununla güc, iqtisadi inteqrasiya və ərazilərin bir-birinə bağlanmasını təmin edir, onları vahid şəbəkə halında geosiyasi aspektdə proyeksiyalayır.

Güc, iqtisadi inteqrasiya və ərazilərin bir-birinə bağlanması məsələsi müasir mərhələdə sərhədyanı ərazilərin infrastruktur təşkili, bağlılıq, nüfuzetmə və dərinlik istiqamətlərində yeni aktuallıq kəsb edir. İnfrastrukturun inkişaf dərəcəsi geostrateji nəzarət baxımından "təşkiledilmiş xaos strategiyası"nın gündəmə gəlməsi ilə daha da aktuallaşmışdır.

Beləliklə, müasir mərhələdə geosiyasətdə infrastrukturun əsas aspektləri nəqliyyat dəhlizlərini, enerji təhlükəsizliyini, rəqəmsal infrastrukturu və geosiyasi nəzarəti əhatə edir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya istiqamətində yeritdiyi siyasətdə infrastruktur şəbəkəsinin hansı səbəblərdən prinsipial yer tutduğu yuxarıda vurğulanan məqamlardan aydın görünür.

Ümumilikdə infrastruktur diplomatiyası nəqliyyat dəhlizləri, enerji şəbəkələri və limanların xarici siyasətin alətləri kimi əməkdaşlıq, nüfuz və geosiyasi mövqe müəyyənləşdirməkdə istifadə edilməsini nəzərdə tutur. Bunun mühüm şərtlərindən biri də "infrastruktura kollektiv sərmayələrin qoyulması"dır.

Statistik məlumatlara görə, 2025-ci ildə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 1,8 milyard ABŞ dolları həcmində olmuşdur. 2025-ci ilin yanvar-sentyabr aylarında isə Mərkəzi Asiya ölkələrindən Azərbaycana birbaşa sərmayə qoyuluşu artmışdır. Həmin müddətdə Azərbaycanın region ölkələrinə sərmayə yatırımı 41,7 milyon ABŞ dolları həcmində olmuşdur. Deməli, qarşılıqlı sərmayə qoyuluşu getdikcə artır.

Bütün bunları ümumiləşdirsək, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələrinin infrastruktur diplomatiyasından geniş istifadə etdiyi qənaətinə gələ bilərik. Bu keyfiyyət C6 çərçivəsində getdikcə daha geniş yer tutmağa başlayır. Azərbaycanın infrastruktur diplomatiyasını "yumşaq güc" adlandırmaq olar. Digər faktor kimi isə Orta dəhliz məsələsini vurğulaya bilərik.

Orta dəhliz infrastruktur şəbəkəsinin mühüm elementi kimi

Orta dəhliz məsələsi, faktiki olaraq, Azərbaycanın xarici siyasətində "yumşaq güc" funksiyasını yerinə yetirməyə başlamışdır. Bu layihə Çinə aiddir. Ancaq Azərbaycan davamlı olaraq onun reallaşmasında və regionlararası məkanda birləşdirici rol oynamasında xüsusi yer tutmuşdur. Hazırda Azərbaycanın təşəbbüsləri sayəsində Orta dəhliz Uzaq Şərq, Mərkəzi Asiya, Qafqaz, Türkiyə, Yaxın Şərq və Avropa kimi geniş bir coğrafiyada kommunikativ aspektdə "yumşaq güc" rolunu oynayır. Bu "güc" faktoru həmin coğrafiyada yerləşən ölkələri geosiyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat, informasiya, rəqəmsallıq və başqa sferalar üzrə bir-birinə bağlayır.

Bu kontekstdə Zəngəzur dəhlizi daha aktual geosiyasi mövqeyə yüksəlmişdir. "Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp marşrutu" (TRIPP) adlandırılan həmin layihə Mərkəzi Asiyanı, Qafqazı, Türkiyəni Avropaya quru yolla birləşdirir. Bu bağlılığın strateji əhəmiyyəti dəfələrlə vurğulanmışdır. Lakin son dövrlərdə müşahidə olunan geosiyasi proseslər Zəngəzur dəhlizi də daxil olmaqla, Orta dəhliz üçün təhdidlərin meydana gəldiyini göstərir. Bu risklər xüsusilə ABŞ-İsrail-İran müharibəsi fonunda daha qabarıq görünür. Buradan çıxan nəticə ondan ibarətdir ki, həmin müharibə Orta dəhlizin geosiyasi əhəmiyyətini azaltmamış, əksinə, daha da artırmışdır. İndi daha aydın görünür ki, Azərbaycanın geniş geosiyasi məkanda birləşdirici rol oynama potensialı xüsusi aktuallıq kəsb edir. Çünki Azərbaycan, faktiki olaraq, C6 çərçivəsində əsas birləşdirici faktor rolunu oynayır. Bu, Bakının iqtisadi, siyasi, enerji, nəqliyyat, logistika və təhlükəsizlik sahələrindəki fəaliyyəti ilə təsdiqlənir.

İki xəttin sintezi

Aparılan təhlil göstərir ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasəti geosiyasi kontekstdə mahiyyət etibarilə iki əsas xüsusiyyətə malikdir. Onlardan biri geosiyasi, siyasi, iqtisadi, enerji, informasiya, idarəetmə və kommunikasiya istiqamətlərinin sintezi sayəsində TDT və C6 çərçivəsində əməkdaşlıq platformasına üstünlük verilməsidir. Bunun nəticəsi Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionları miqyasında ölkələrin bağlantılarına nail olmaqdır.

Digər xüsusiyyət Azərbaycan-Mərkəzi Asiya vahid sisteminin regionlararası və qlobal miqyasda praktiki təsiri getdikcə güclənən geosiyasi konfiqurasiyanın formalaşmasıdır. Bu səviyyədə Azərbaycanın xarici siyasətinin Mərkəzi Asiya istiqaməti ilə Avropa və Yaxın Şərq istiqaməti arasında uyğunluq xüsusi yer tutur. Bu, Azərbaycanın irəli sürdüyü müxtəlif əməkdaşlıq və təhlükəsizlik layihələrində öz əksini tapır. Vurğulanan kontekstdə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətində Orta dəhliz çərçivəsində enerji və nadir tapılan təbii resursların əhəmiyyəti getdikcə daha da artır. Rəsmi Bakı hər iki sfera üzrə substantiv (konkret predmet istiqamətli) və funksional (kommunikasiya kanallarının açılması və ən yeni texnologiyaların tətbiqi) faktorların bir-birini tamamlamasına nail olmuşdur. Bu, Azərbaycanın TDT və C6 çərçivəsində yerini möhkəmləndirməklə yanaşı, Qafqaz-Mərkəzi Asiya geosiyasi və coğrafi-iqtisadi məkanının qlobal gücə çevrilməsində mühüm rol oynamaq imkanını genişləndirir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin XIII Qlobal Bakı Forumunda səsləndirdiyi fikirlər bu kontekstdə olduqca əhəmiyyətlidir və rəsmi Bakının mövqeyini dəqiq əks etdirir. Dövlət başçısı demişdir: "Mövcud çağırışlar kontekstində bu gün əhatə etmək istədiyim üçüncü mövzu isə bağlılıqdır... Bağlılıq və nəqliyyat marşrutları pozulduqda dünya ölkələrinin əksəriyyəti çox çətin vəziyyətlə üzləşir. Azərbaycan qazıntı yanacağı növlərinin satışından əldə etdiyi gəlirlər sayəsində nəqliyyat və logistika infrastrukturuna böyük sərmayə yatırıb. Bu gün biz "Şərq-Qərb" və "Şimal-Cənub" dəhlizləri üzrə əvəzolunmaz tərəfdaşlıq və əslində, həm Orta dəhlizdə, həm də "Şimal-Qərb" dəhlizində fəal iştirak edən və investisiya yatıran yeganə ölkəyik. Azərbaycan ərazisində hər iki dəhliz üzrə tikinti layihələri tam şəkildə başa çatdırılmışdır".

Azərbaycan Prezidentinin bu ədalətli və eyni dərəcədə realpolitik məzmunlu təhlilinin doğruluğunu bütün dünya Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış gərginlik fonunda aydın dərk etməlidir. Hörmüz problemi məhz dünya miqyasında bağlılıq və nəqliyyat marşrutlarını pozur. Nəticədə, bütün dünya dövlətləri həyəcan təbili çalır, enerji qıtlığının sabitliyə və sülhə təhlükə yaratması ilə bağlı fikirlər səsləndirirlər. Onların narahatlıqları tam başadüşüləndir. Lakin burada mühüm bir konseptual məqam da mövcuddur.

Regionlararası əlaqələrin qlobal miqyasa uğurlu transformasiyası baxımından Azərbaycan modeli bütün dünya üçün faydalıdır. Prezident İlham Əliyevin yaratdığı faydalı bağlantılar və kommunikasiya əlçatanlığı modeli müasir dünya üçün həm nəzəri, həm də praktiki baxımdan nümunəvi yanaşma kimi çıxış edə bilər! Sadəcə, özlərini "dünyanın ağası" sayan dövlətlərin liderləri məsələyə sağlam, ədalətli, obyektiv və dünyanın müsbət gələcəyi naminə yanaşmalıdırlar.

Kamal ADIGÖZƏLOV,

beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert

Ermənistan mətbuatında Azərbaycanın Qarabağda guya erməni irsini məhv etməsi ilə bağlı informasiyalar tirajlanır. Xüsusilə, özünü "Artsax Birliyi" adlandıran, lakin hüquqi legitimliyi olmayan bir qondarma qurumun yaydığı son bəyanat bir daha erməni saxtakarlığının mahiyyətini göstərir. 

Belə əsassız informasiyaların Azərbaycanın regionda bərpa-quruculuq işlərini sürətləndirdiyi və sülh müqaviləsi üçün real addımlar atdığı bir dönəmdə yayılması təsadüfi deyil. Bu, revanşist və antiazərbaycançı dairələrin maraqlarına xidmət edən, beynəlxalq ictimaiyyəti çaşdırmağa yönəlmiş "informasiya terroru"dur. Görünür, hərb meydanında məğlub olanlar, indi də saxta ittihamlarla özlərini "qurban" obrazı kimi təqdim edirlər. 

Əslində, mədəni irsə qarşı soyqırımını Ermənistan özü işğal dövründə Qarabağdakı məscidləri dağıtmaqla, tövləyə çevirməklə, tarixi abidələrimizi Yer üzündən silməklə həyata keçirib. Torpaqlarımızın işğalı nəticəsində Azərbaycanın mədəni mühiti vandallığa məruz qalıb, yüzlərlə tarixi abidə, muzey, minlərlə sənət nümunəsi vandalizmin qurbanı olub. Tarixi abidələrin təhqir olunması və mənimsənilməsi beynəlxalq hüquq normalarına zidd olmaqla yanaşı, bəşəri dəyərlərə qarşı törədilmiş bir cinayətdir. 

Qarabağdakı xristian dini abidələri bu ərazilərə XIX əsrdə müxtəlif yollarla köçürülmüş ermənilərə aid deyil. Həmin abidələr Azərbaycan Qafqaz Alban irsinin nümunələridir. Qədim tarixi mənbələr sübut edir ki, Qafqaz Albaniyası xristianlığın dünyada yayıldığı ilk ocaqlardan biridir. Alban məbədləri memarlıq üslubuna görə erməni kilsələrindən köklü şəkildə fərqlənir. Məsələn, alban məbədlərinin tikintisində istifadə olunan həndəsi naxışlar və günəş simvolları türk-islam mədəniyyəti ilə eyni kökdən gələn elementlərdir və bunların erməni kilsə memarlığı ilə heç bir bağlılığı yoxdur. Alban mədəni irsinə məxsus abidələrin erməniləşdirilməsi və tarixi faktların təhrif olunması Ermənistanın onilliklər ərzində apardığı sistemli saxtalaşdırma siyasətinin tərkib hissəsidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda işğal dövründə tikilən binaları isə "qədim kilsə" kimi təqdim etmək çox gülüncdür. Azərbaycan dövləti həmin ərazilərdəki tarixi irsi erməni saxtakarlığından təmizləyərək öz həqiqi sahiblərinə, xalqımıza qaytarır.

Eyni zamanda "mədəni soyqırımı" iddiası erməni xislətinin növbəti təzahürüdür. Özgəsinin tarixini mənimsəməkdə pərgar olanlar indi həmin abidələrin bərpasına "dağıdılma" adı qoyurlar. Görünür Azərbaycanın tarixi abidələrin üzərindən sonradan yapışdırılmış saxta daşları və yazıları söküb onları ilkin vəziyyətinə qaytarması erməni tərəfində qorxu yaradır. Çünki saxta tarix söküldükcə, ermənilərin bu torpaqlarda "qədim xalq" olması barədə uydurduqları miflər də darmadağın olur. 

Erməni mətbuatında UNESCO-ya və Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinə çağırışlar edilməsi şantajdan başqa bir şey deyildir. Ermənistan 30 illik işğal dövründə UNESCO missiyasının Qarabağa daxil olmasına hər vəchlə mane olurdu, çünki oradakı islam irsini dağıdaraq dini-tarixi irsə dair beynəlxalq konvensiyaları kobud şəkildə pozmuşdur. 

Erməni mediasında yer alan informasiyalarda diqqətçəkən digər məqam Ermənistan hökumətinin "hərəkətsizlikdə" ittiham edilməsidir. Bu, onu göstərir ki, Qarabağ mövzusu Ermənistanın daxilində radikal qruplar tərəfindən siyasi hakimiyyətə təzyiq vasitəsi kimi istifadə olunur. Revanşist qüvvələr həm də saxtakarlıq yolu ilə erməni xalqını fəlakətlərə sürükləməyə çalışırlar. Onlar Paşinyan hakimiyyətindən Azərbaycanla sülh danışıqlarını pozmağı və yenidən qarşıdurma yolunu seçməyi tələb edirlər. Beynəlxalq platformalarda sanksiya tələbləri səsləndirmək çağırışı, sadəcə, dialoqdan qaçmaq və bölgədə gərginliyi saxlamaq istəyidir. Şübhəsiz ki, bu cür ritorika nə sülhə, nə də regionun inkişafına xidmət edir.

Qafqaz Albaniyasının irsini erməni irsi kimi təqdim etmək cəhdi tarixi cinayətdir. Uydurma və saxta iddialar üzərində qurulan siyasət heç vaxt uğur gətirə bilməz. Həqiqət isə birdir. Qarabağ Azərbaycandır və oradakı hər bir daşın, hər bir abidənin həqiqi kimliyi artıq öz sahibinə qayıdıb. Bu, əsrlərdir gizlədilən, təhrif edilən tarixi ədalətin bərpasıdır. Azərbaycanın yaratdığı reallıqlar erməni saxtakarlığını da fiaskoya uğradır. 

Təhminə VERDİYEVA,

"Azərbaycan"