Ötən il ölkə üzrə ÜDM istehsalının 71,5 faizi qeyri-neft sektorunun payına düşüb
Azərbaycan iqtisadiyyatının son 20 ildə keçdiyi inkişaf yolu ölkənin neftdən asılılığının tədricən azaldığını göstərir. 2025-ci ildə ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 71,5 faizinin neftdənkənar sahənin payına düşməsi iqtisadiyyatın strukturunda mühüm dəyişikliklərin baş verdiyini nümayiş etdirir.
İki onillik əvvəl bu göstərici təxminən 44 faiz səviyyəsində idi, 45 faizə belə çatmırdı. Bu dinamika həyata keçirilən iqtisadi şaxələndirmə siyasətinin nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Çünki Azərbaycanın artıq iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində müsbət nəticələr əldə etdiyi aydın görünür. Əgər 2025-ci ildə ÜDM-in strukturuna baxsaq, neftdənkənar sahənin payının 71,5 faizə qədər yüksəldiyini görərik. Bu isə o deməkdir ki, ölkə iqtisadiyyatında neft-qaz sektorunun payı artıq 30 faizdən aşağı düşüb. Sənaye istehsalının genişlənməsi, neftdənkənar ixracın artması və xidmət sektorunun inkişafı bu prosesə dəstək verir.
Bu nəticələr həyata keçirilən iqtisadi siyasətin səmərəsini ortaya qoyur. Üstəlik, inkişaf ölkənin son 20 ildə müxtəlif iqtisadi sınaqlarla, o cümlədən müasir tariximizin ən çətin iqtisadi dövrlərindən biri ilə üzləşdiyi bir şəraitdə əldə olunub. Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, iqtisadiyyatın strukturunda neftdənkənar sahənin çəkisinin artması Azərbaycanın şaxələndirmə siyasətinin uğurlu nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Neftdənkənar sənaye iqtisadi dayanıqlığın əsas təminatçılarından biri kimi qiymətləndirilir. Sənaye sahəsi yüksək texnologiyaların, mühəndislik biliklərinin, innovasiyaların və insan kapitalının inkişafına təkan verir. Azərbaycanın siyasi sabitliyi, əlverişli enerji qiymətləri, inkişaf etmiş infrastruktur və makroiqtisadi sabitlik kimi üstünlükləri sənayenin inkişafı üçün əlverişli zəmin yaradır.
Qeyd olunan amillər sənaye sektorunun strukturunun daha geniş şaxələndirilməsini və yeni prioritet istiqamətlər üzrə inkişafın davam etdirilməsini aktuallaşdırır. Bu baxımdan deyə bilərik ki, perspektivli istiqamətlərdən biri dağ-mədən sənayesidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yerləşən zəngin mineral ehtiyatlar, xüsusilə qızıl, mis, gümüş və digər strateji minerallar bu sahənin inkişaf potensialını artırır. Eyni zamanda metallurgiya sənayesinin genişləndirilməsi əlavə dəyər yaradan istehsal zəncirinin formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Kimya sənayesi də prioritet sahələr sırasında yer alır. Azərbaycanın mövcud neft və qaz resursları polimerlər, polipropilen, polietilen və digər yüksək əlavə dəyərli məhsulların istehsalı üçün geniş imkanlar yaradır.
Kənd təsərrüfatı neftdənkənar ixracın əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Ölkənin əlverişli iqlim şəraiti, münbit torpaqları və mövcud bazarlara çıxış imkanları bu sahənin inkişafını dəstəkləyən əsas amillərdir. Xidmət sektorunda nəqliyyat-logistika xüsusi önəm daşıyır. Azərbaycanın Orta dəhliz və "Şimal-Cənub" nəqliyyat marşrutlarında mühüm tranzit mərkəzinə çevrilməsi ölkə üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradır. Turizm sektoru da neftdənkənar gəlirlərin artırılması baxımından strateji istiqamətlərdən biri hesab olunur.
Qeyd olunan istiqamətlər neftdənkənar sahənin inkişafında prioritet sahələr kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarovun İctimai Televiziya və AZƏRTACa verdiyi müsahibədə səsləndirdiyi fikirlər ölkənin iqtisadi şaxələndirmə siyasətinin əsas hədəflərini və perspektivlərini daha aydın şəkildə ortaya qoyur: "Mən ilk növbədə qeyri-neft sənayesini qeyd edərdim. Çünki sirr deyil ki, istənilən ölkənin sənaye potensialı onun iqtisadi dayanıqlılığını təmin edir. Azərbaycana gəldikdə, bizim bir sıra üstünlüklərimiz var. Onların əksəriyyəti bir çox digər sektorlara da aid ola bilər. Lakin sənayenin özəlliyi ondan ibarətdir ki, ticarətdən fərqli olaraq, bu, daha uzunmüddətli baxış tələb edir. Çünki qoyulan sərmayələrin qaytarılması prosesi daha uzundur. Biz dinamikaya baxdıqda görürük ki, məsələn, ölkə son altı il ərzində qeyri-neft ixracını təxminən iki dəfə artırmağa nail olub. Bu il də həmin artım dinamikası davam edir. Cari ilin dörd ayı ərzində qeyri-neft ixracının həcmi 17 faizdən çox artıb. Bu, kifayət qədər yüksək sürətdir. Burada biz hər zaman, həmçinin qeyri-neft ixracının keyfiyyətinə, yəni onun hansı məhsullardan ibarət olması məsələsinə fokuslanırıq".
Nazirin söylədiyi digər fikirlərə əsaslanaraq deyə bilərik ki, neftdənkənar sahənin inkişafının növbəti mərhələsində diqqət yalnız ənənəvi sahələrin genişləndirilməsinə deyil, həm də yüksək texnologiyalar və innovasiya əsaslı iqtisadiyyatın formalaşdırılmasına yönəldilməlidir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılıq bilik və texnologiya tutumlu sahələrin inkişafından asılıdır. Bu baxımdan informasiya texnologiyaları, süni intellekt, rəqəmsal xidmətlər, kibertəhlükəsizlik, data mərkəzləri və startap ekosisteminin gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan regional rəqəmsal mərkəzə çevrilmək üçün əlverişli coğrafi mövqeyə və enerji resurslarına malikdir.
Eyni zamanda "yaşıl iqtisadiyyat" və bərpaolunan enerji sahələri gələcək inkişafın əsas istiqamətlərindən biridir. Günəş və külək enerjisi layihələrinin genişləndirilməsi həm enerji təhlükəsizliyini möhkəmləndirə, həm də yeni investisiya və ixrac imkanları yarada bilər. "Yaşıl enerji" potensialından səmərəli istifadə və iqtisadiyyatın dayanıqlı inkişaf modelinə keçidi ilə bağlı dövlətin baxışı iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarovun məlum müsahibəsində aydın şəkildə ifadə olunub: "Bir element də burada "yaşıl enerji" ilə birbaşa bağlıdır. Bilirsiniz ki, ölkəmizdə enerji keçidi kifayət qədər uğurla baş verir. Belə ki, xarici investorların sərmayələri hesabına artıq inşa edilmiş və fəaliyyətdə olan iki böyük enerji stansiyası mövcuddur. Bunlar "Masdar" şirkəti tərəfindən tikilmiş 230 meqavatlıq günəş və "ACWA Power" tərəfindən tikilmiş 240 meqavat gücündə olan külək-elektrik stansiyalarıdır. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə hazırda BP, SOCAR və digər sərmayədarların iştirakı ilə "Şəfəq" layihəsi də həyata keçirilir. Bu layihələr ölkədaxili enerji təchizatına töhfə verməklə yanaşı, indiyə qədər elektrik enerjisi istehsalı üçün istifadə olunan təbii qazın emal həcmini azaldır və beləliklə, ölkənin ixrac imkanlarını genişləndirir. Onu da qeyd etmək istəyirəm ki, biz gələcəkdə Azərbaycanı yalnız enerji istehsalçısı kimi deyil, həm də bir enerji habı, yəni enerji qovşağı kimi görürük. Burada söhbət yalnız "yaşıl enerji"dən getmir, neft və qaz infrastrukturu da daxil olmaqla, ənənəvi enerji növləri üzrə də bu gün artıq real layihələr həyata keçirilir".
Göründüyü kimi, Azərbaycanın iqtisadi inkişaf gündəmində neftdənkənar sahənin gücləndirilməsi əsas prioritetlərdən biri olaraq qalır. Və əldə olunan göstəricilər iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində mühüm irəliləyişlərin baş verdiyini təsdiqləyir.
Züleyxa ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
677jpg_1781134810.jpg)
