XX yüzilliyin əvvəlində Bakıda toplanan ilk Türkoloji Qurultayla mənəvi təməlləri atılan türk birliyi, bu gün regional coğrafiyanı aşaraq Avrasiyanın əsas güc balansını müəyyənləşdirən geosiyasi reallığa çevrilib. Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) təsisindən bəri proseslərin mərkəzində dayanan Azərbaycan, bu birliyi sadəcə ideoloji həmrəylik məkanı kimi deyil, qlobal hadisələrin gedişatına birbaşa təsir edən strateji platforma kimi formalaşdırır.
Prezident İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının Qəbələdə keçirilən XII Zirvə görüşü zamanı sözügedən məsələnin vacibliyini bir daha belə gündəmə gətirmişdi: "Təşkilatımızın təməl sənədi olan Naxçıvan Sazişində sülhün qorunması və təhlükəsizlik əsas məqsəd və vəzifələr sırasında yer alıb. Dünyanın üzləşdiyi hazırkı geosiyasi və təhlükəsizlik çağırışları fonunda, ötən il Şuşada qeyri-rəsmi Zirvə görüşü zamanı qəbul edilmiş Qarabağ Bəyannaməsinə və bugünkü Zirvə görüşünün "Regional sülh və təhlükəsizlik" mövzusuna uyğun olaraq, türk dövlətlərinin vahid güc mərkəzi kimi çıxış etməsi olduqca vacibdir".
Tarixi varislikdən müasir birliyə
Azərbaycanın türk birliyinə verdiyi töhfələr təsadüfi xarakter daşımır, dərin tarixi və siyasi köklərə söykənir. Bu mənəvi birliyin ilk təməli 1926-cı ildə qoyulub. Bakıda təşkil olunan I Türkoloji Qurultay türk xalqlarının dil, əlifba və mədəniyyət müstəvisində ortaq məxrəcə gəlməsi üçün tarixi dönüş nöqtəsi olub.
1990-cı illərdə türk birliyinin siyasi təməlləri atıldı. Müstəqilliyin ilk illərindən Ulu Öndər Heydər Əliyev türk dövlətləri ilə əlaqələri xarici siyasətin prioriteti elan etdi. 2009-cu ildə imzalanan tarixi Naxçıvan Sazişi isə türk dünyasının birliyinin institusional qaydada təsdiqi oldu. Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə keçirilən Türkdilli Ölkələrin Dövlət Başçılarının IX Zirvə görüşündə Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası (Türk Şurası) təsis edildi. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstanın təsisçiliyi ilə başlayan prosesə 2019-cu ildə keçirilən Bakı Zirvəsi görüşündə Özbəkistan tamhüquqlu üzv kimi qoşuldu. Macarıstan, Türkmənistan, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti və İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) müşahidəçi statusu qazanması qurumun əhatə dairəsini genişləndirdi. 2021-ci il İstanbul Zirvəsində isə qurum Türk Dövlətləri Təşkilatı adını alaraq beynəlxalq subyektə çevrildi.
2020-ci il Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər həm də türk dünyasının etnosiyasi coğrafiyasını birləşdirərək regional təhlükəsizliyi köklü şəkildə dəyişdi. Bu Zəfərin ardınca imzalanan Şuşa Bəyannaməsi isə Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığını rəsmi olaraq müttəfiqlik səviyyəsinə qaldırdı. Eyni zamanda bununla bütün türk dünyasının hərbi, siyasi və iqtisadi təhlükəsizlik çətiri formalaşdırıldı. Bəyannamə tərəflərdən birinin suverenliyinə və ya ərazi bütövlüyünə üçüncü dövlət tərəfindən təhdid olduqda qarşılıqlı hərbi yardım mexanizmini təsbit etməklə, regionda dayanıqlı sülhün və geosiyasi sabitliyin əsas təminatçısına çevriləcəkdi.
Şuşa Bəyannaməsi Zəngəzur dəhlizinin (TRIPP) açılmasını strateji hədəf kimi ortaya qoyaraq, türk dövlətləri arasında həm fiziki, həm də geoiqtisadi bağların bərpasını tənzimlədi. Bu yanaşma türk birliyinin sadəcə mədəni platforma deyil, real hərbi-siyasi güc mərkəzi kimi qlobal müstəvidə qəbul olunmasını təmin etdi.
Türk dövlətləri ilə şaxələnən ikitərəfli strateji əlaqələr
Azərbaycanın TDT çərçivəsindəki liderliyi həm də üzv və müşahidəçi dövlətlərlə qurulan sıx ikitərəfli müttəfiqlik münasibətlərinə söykənir.
2024-cü ilin avqustunda Daşkənddə Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev tərəfindən Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilənin imzalanması iki ölkə arasında əlaqələri ən ali zirvəyə qaldırdı.
2025-ci ilin oktyabrında Astanada keçirilən Ali Dövlətlərarası Şuranın ikinci iclası və strateji tərəfdaşlıq müqaviləsinin 20 illiyi münasibətilə Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasında imzalanan Birgə Bəyanat Xəzər üzərindən energetika və nəqliyyat marşrutlarının inteqrasiyasını sürətləndirdi.
Ölkəmizin Türkmənistanla dil, din və qədim tarixi köklərə söykənən münasibətləri müstəqillik dövründə strateji tərəfdaşlıq müstəvisinə yüksəlib.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya istiqamətində yürütdüyü fəal diplomatiyanın ən mühüm halqalarından birini Prezident İlham Əliyevin cari il iyulun 30-da Qırğızıstana reallaşan dövlət səfəri təşkil etdi. Çolpon-Ata şəhərində baş tutan yüksəksəviyyəli danışıqlar, Azərbaycan-Qırğızıstan Dövlətlərarası Şurasının növbəti iclası və imzalanan sənədlər iki qardaş ölkə arasındakı münasibətləri yeni inkişaf mərhələsinə daşıdı. İki ölkə arasında Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Bəyannamə imzalanaraq siyasi, təhlükəsizlik və hərbi sahədə qarşılıqlı öhdəliklər ən ali hüquqi səviyyədə təsbit olundu.
Azərbaycanın TDT daxilindəki liderliyi sadəcə bəyanatlarla deyil, konkret iqtisadi və sosial addımlarla daha da möhkəmlənir. Ölkəmizin üzv dövlətlərin iqtisadiyyatına yatırdığı investisiyalar, həmçinin TDT katibliyinin hesabına 2 milyon ABŞ dolları ianə köçürməsi buna nümunələrdir. 2023-cü ilin fevralında Türkiyədə baş verən zəlzələ ilə əlaqədar Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə mart ayında Ankarada Türk Dövlətləri Təşkilatının dövlət başçılarının fövqəladə Zirvə görüşünün keçirilməsi dağıdıcı zəlzələnin fəsadlarının aradan qaldırılması istiqamətində mühüm əhəmiyyətə malik oldu. Eyni zamanda Azərbaycan tərəfindən Kahramanmaraşda cəmi iki il ərzində salınan "Azərbaycan" məhəlləsi qardaşlıq köməyinin ən bariz göstəricisidir.
Türk dövlətlərinin həmrəyliyi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasında da özünü aydın şəkildə göstərir. Füzulidə Özbəkistanın hədiyyəsi olan Mirzə Uluqbəy adına məktəb, Qazaxıstanın tikdiyi Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi, Türkmənistanın hədiyyəsi olan Füzuli məscidi, Ağdamda Qırğızıstanın Manas adına məktəbi, Cəbrayılda Macarıstanın inşa etdiyi təhsil müəssisəsi və Xankəndidə Özbəkistanın dəstəyi ilə açılan tikiş fabriki bu birliyin zirvəsidir.
Siyasi və iqtisadi platforma ilə yanaşı, TDT daxilində mənəvi-mədəni inteqrasiya prosesi də sürətlənib. Ortaq əlifba layihələri, vahid tarix və ədəbiyyat dərsliklərinin hazırlanması, eləcə də Türk Universitetlər Birliyinin fəaliyyəti mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Mövcud qlobal böhranlar, münaqişələr və geosiyasi təhdidlər fonunda Türk Dövlətləri Təşkilatı həm də ortaq təhlükəsizlik və hərbi əməkdaşlıq müstəvisində vahid qalxan rolunu oynayır. Bakının strateji liderliyi, fəal diplomatiyası və iqtisadi imkanları sayəsində TDT artıq regional çərçivəni aşaraq, dünyada sülhə və sabitliyə xidmət edən əsas qlobal güc mərkəzlərindən birinə çevrilir.
Yasəmən MUSAYEVA,
"Azərbaycan"
