Qlobal çağırışlar fonunda Azərbaycan–Mərkəzi Asiya inteqrasiyası
Müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin kəskin transformasiyaya məruz qaldığı, qlobal logistika zəncirlərinin qırıldığı və ənənəvi təhlükəsizlik arxitekturasının ciddi sınaqlarla üzləşdiyi bir dövrdə Azərbaycan Respublikası özünün xarici siyasətində çoxvektorlu, milli maraqlara söykənən və təşəbbüskar diplomatiya kursunu uğurla davam etdirir. Bu kontekstdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 8 oktyabr 2026-cı il tarixində Türkmənistana reallaşdırdığı növbəti işgüzar səfər və Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət Görüşündə fəxri qonaq statusunda iştirakı sadəcə iki qardaş ölkə arasındakı əlaqələrin deyil, bütövlükdə Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiya regionunun gələcək inkişaf vektorunu müəyyən edən strateji hadisəyə çevrilmişdir.
Bu səfər cənab Prezidentin uzaqgörən xarici siyasət strategiyasının növbəti təzahürüdür. Azərbaycan uzun illərdir ki, Mərkəzi Asiya respublikaları ilə Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) və digər regional platformalar çərçivəsində sıx inteqrasiya xətti yürüdür. Bu gün reallaşan sammit və ali səviyyəli təmaslar regionumuzun Avrasiya coğrafiyasında güc mərkəzinə çevrilməsi prosesini daha da sürətləndirmişdir.
Təhlükəsizlik və sabitlik – inkişafın fundamental sütunu
Dövlət başçısı cənab İlham Əliyev Aşqabad sammitindəki çıxışında regional inteqrasiyanın fəlsəfəsini təşkil edən ən mühüm amili xüsusi vurğulamışdır: "Sülh, təhlükəsizlik, siyasi və iqtisadi sabitlik ölkələrimizin bütün uğurlarının əsası və gələcək inkişafının zəmanətidir".
Cənab Prezident bu mühüm bəyanatla qlobal güclərə mərkəzi bir mesaj ötürdü. Regionda davamlı sülh və sabitlik təmin edilmədən hər hansı irimiqyaslı iqtisadi, nəqliyyat və ya enerji layihəsinin uğur qazanması qeyri-mümkündür. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri kənar müdaxilələrdən uzaq, daxili sabitliyə söykənən regional təhlükəsizlik modelini birgə formalaşdırırlar. Geosiyasi əhəmiyyəti getdikcə artan bu əməkdaşlıq formatı subregional çərçivəni aşaraq, bütövlükdə Avrasiya qitəsinin sabitlik oxuna çevrilir.
Etimad mühitinin gücləndirilməsi: İki ölkə arasında uzun illər Xəzər dənizinin dibinin bölünməsi ətrafında mövcud olan bəzi hüquqi məsələlər "Dostluq" yatağının birgə kəşfiyyatı sazişi ilə tamamilə arxada qaldı. Keçirilən bu sammit və Prezident İlham Əliyev ilə Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədov arasında baş tutan məhsuldar təkbətək görüş qarşılıqlı etimadın 2026-cı il reallıqlarında daha da dərinləşdiyini nümayiş etdirdi.
Mənəvi və siyasi dialoq: Azərbaycan və Türkmənistan münasibətləri son illərdə dinamik inkişaf xətti nümayiş etdirir. Ötən ildən bəri dövlət başçıları səviyyəsində yüksəksəviyyəli qarşılıqlı səfərlərin reallaşdırılması siyasi dialoqun intensivliyini və iki qardaş ölkəni bir-birinə bağlayan tellərin möhkəmliyini göstərir. Cənab Prezident öz nitqində Türkmənistanın genişmiqyaslı dəstəyini, xüsusən işğaldan azad edilmiş Füzuli şəhərində qardaş ölkə tərəfindən tikilən məscid layihəsini xalqlarımız arasında mənəvi yaxınlığın və sarsılmaz dostluğun rəmzi kimi yüksək qiymətləndirmişdir.
Nəqliyyat-logistika sferasında inqilabi addımlar – Orta Dəhliz reallığı
Bu səfərin iqtisadi və praktiki cəhətdən ən mühüm əhəmiyyəti nəqliyyat və logistika sahəsi ilə bağlıdır. Bu gün dünya iqtisadiyyatının əsas arteriyası təhlükəsiz və qısa tranzit marşrutlarının tapılması üzərində qurulub. Çindən Avropaya gedən yollar arasında ən rentabelli və təhlükəsiz marşrut məhz "Orta Dəhliz"dir (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu).
Ölkə rəhbəri çıxışında konkret rəqəmlərə əsaslanaraq qeyd etdi ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi ötən il ərzində 50 faizdən çox artmışdır. Bu tarixi rekord rəqəm birbaşa nəqliyyat infrastrukturunun düzgün inteqrasiyasının və qarşılıqlı investisiya qoyuluşlarının nəticəsidir.
Türkmənbaşı və Ələt limanlarının inteqrasiyası: Türkmənbaşı Beynəlxalq Dəniz Limanı ilə Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı (Ələt) arasında infrastruktur imkanlarının sinxronlaşdırılması məsələsi hər zaman diqqət mərkəzindədir. Səfər çərçivəsində limanlararası yükötürmə qabiliyyətinin artırılması, logistik əngəllərin aradan qaldırılması və tariflərin optimallaşdırılması istiqamətində növbəti addımlar atılmışdır.
Dəmir yolları və rəqəmsallaşma: Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Azərbaycan vasitəsilə Gürcüstan və Türkiyəyə, oradan isə Avropaya çatdırılması müddəti kəskin şəkildə azaldılıb. İki region arasında gömrük statistikası və rəqəmsal tranzit bəyannamələrinin tətbiqi sahəsində əldə olunan son razılaşmalar bu səfərlə tam praktik müstəviyə keçmişdir.
Azərbaycan bu layihələrlə sadəcə öz iqtisadiyyatını deyil, Türkmənistan və digər Mərkəzi Asiya ölkələrinin dünya bazarlarına çıxışını təmin edən alternativsiz "qapı" funksiyasını uğurla yerinə yetirir.
Enerji təhlükəsizliyi və Xəzərin strateji "Yaşıl Dəhliz" perspektivi
Azərbaycan və Türkmənistan qlobal enerji bazarının iki nəhəng güc mərkəzidir. Avropanın enerji şaxələndirməsinə ehtiyac duyduğu bir vaxtda, Xəzərin karbohidrogen ehtiyatlarının və bərpa olunan enerji potensialının vahid strategiya ilə idarə olunması hər iki dövlətin gəlirlərini və geosiyasi çəkisini stimullaşdırır.
Neft və Qaz tranziti: Türkmənistan və Qazaxıstan neftinin, eləcə də təbii qazın mübadilə üsulu ilə Azərbaycan üzərindən qərb bazarlarına ötürülməsi mexanizmləri sammitdə təqdir edilmişdir. Cənab Prezident öz çıxışında Xəzərin şərq sahilindən gələn karbohidrogen resurslarının ölkəmizin boru kəmərləri və nəqliyyat şəbəkəsi vasitəsilə daşınma həcminin dayanıqlı şəkildə artmaqda davam etdiyini bildirmişdir.
Yaşıl Enerji Dəhlizi: Bu gün təkcə ənənəvi neft-qaz deyil, həm də Mərkəzi Asiyanın günəş və külək enerjisinin Xəzər dənizinin dibi ilə çəkiləcək kabel vasitəsilə Azərbaycan üzərindən Avropaya ixracı layihəsi fəal şəkildə icra mərhələsinə qədəm qoyur. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Qazaxıstan və Özbəkistan ilə birlikdə reallaşdırdığı "Yaşıl Enerji Dəhlizi" layihəsinin qlobal ekoloji standartlara cavab verdiyini və regionu gələcəyin təmiz enerji mərkəzinə çevirəcəyini qeyd etmişdir.
Tarixi imzalar və Azərbaycanın 2027-ci il sədrliyi
Aşqabad sammitinin ən mühüm uğurlarından biri region ölkələrinin inteqrasiyasını hüquqi müstəvidə təsbit edən sənədlərin imzalanması oldu. Toplantının yekununda Azərbaycan Respublikası, Türkmənistan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Tacikistan liderləri tərəfindən çox mühüm sənədlər qəbul edilmişdir:
"Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşünün Birgə Bəyanatı" - bu sənəd regionun təhlükəsizlik, nəqliyyat və enerji sahəsindəki ortaq strateji xəttini bəyan edən fundamental siyasi bəyannamədir.
"Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşünün tənzimləyici sənədləri haqqında Qərar" - bu qərar isə gələcək birgə fəaliyyətin institusional və hüquqi mexanizmlərini tənzimləyir.
Eyni zamanda, sammitdə Azərbaycanın region üçün artan strateji əhəmiyyətinin növbəti bariz nümunəsi olaraq tarixi və fəxredici bir qərar rəsmən elan olunmuşdur: 2027-ci ildə keçiriləcək Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının növbəti (9-cu) Məşvərət Görüşünə Azərbaycan Respublikası sədrlik edəcək və tədbir Bakıda keçiriləcəkdir. Azərbaycanın ötən ilin noyabr ayında bu formata tamhüquqlu üzv qəbul edilməsindən cəmi bir il sonra növbəti sədrlik hüququnu qazanması ölkəmizin regionda qazandığı böyük etimadın qanunauyğun nəticəsidir.
Regionun gələcəyini müəyyən edən müdrik siyasət
Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana işgüzar səfəri və sammitdə əldə olunmuş tarixi nəticələr bir daha sübut etdi ki, Azərbaycan xarici siyasətdə regional sabitliyin, iqtisadi rifahın və təhlükəsizliyin əsas qarantıdır. Bu səfərin tarixi əhəmiyyəti fundamental nəticələrlə xarakterizə olunur:
* Azərbaycanın strateji çəkisi artır: Bakı artıq sadəcə Cənubi Qafqazın deyil, bütövlükdə Xəzər-Mərkəzi Asiya regionunun əsas moderatoruna və növbəti ilin rəsmi sədrinə çevrilmişdir.
* İqtisadi dividendlər təmin olunur: Ticarət dövriyyəsinin 50%-dən çox artması və "Orta Dəhliz" layihəsinin inkişafı Azərbaycana qeyri-neft sektorundan milyardlarla dollar tranzit gəliri qazandırmaqla yanaşı, ölkəmizi qlobal arenada əvəzolunmaz tərəfdaş edir.
* Türk Dünyasının inteqrasiyası dönməz xarakter alır: Birgə bəyanatda əksini tapan bəndlər gələcək nəsillər üçün vahid, güclü və iqtisadi cəhətdən müstəqil Türk coğrafiyasının təməl daşlarıdır.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi və Prezident İlham Əliyevin yeni qlobal çağırışlara uyğun olaraq zirvəyə daşıdığı bu xarici siyasət strategiyası, Azərbaycanı dünya miqyasında söz sahibi olan güclü, qalib və rəqabətədavamlı dövlət kimi qoruyub saxlayacaqdır. Səfərin regional və qlobal miqyaslı müsbət nəticələrini çox yaxın gələcəkdə daha aydın görəcəyik.
Asif ƏSGƏROV,
Milli Məclisin deputatı
jpg_1790976482.jpg)
