18 Noyabr 2026 08:55
75
İQTİSADİYYAT
A- A+
Qlobal istiləşmə dağların "buz yaddaşı"nı əridir

Qlobal istiləşmə dağların "buz yaddaşı"nı əridir


Proses Azərbaycanın su təhlükəsizliyi ilə bağlı rahatsızlıqları artırır


Dünyanın ən möhtəşəm ağ mənzərələrindən sayılan buzlaqlar iqlim dəyişmələrinə ən çox məruz qalan təbiət abidələrindən hesab olunur. Alp dağlarından Himalayadək, Andlardan Qafqazadək uzanan buzlaqların sahəsi və həcmi getdikcə azalır. Qlobal temperaturun yüksəlməsi nəticəsində minilliklər ərzində formalaşmış bu təbii su anbarları son illər sürətlə kiçilir. 

Buzlaqların kiçilməsi həm dağ mənzərəsini dəyişir, həm də dünyanın, o cümlədən Azərbaycanın su ehtiyatları və dağ ekosistemləri üçün yeni təhlükələr yaradır. BMT-nin Ətraf Mühit Proqramının 2024-cü ildə açıqladığı hesabatda son 100 ildə Qafqaz buzlaqlarının orta hesabla 600 metr geri çəkildiyi, 2000-ci ildən bəri isə buzlaqlarda toplanmış 11 milyard tondan çox şirin suyun itirildiyi bildirilir. 

Azərbaycan ərazisində buzlaqlar Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacında -  Qusarçayın hövzəsində mövcuddur. Burada buzlaqlar qar xəttinin yüksək olduğu və onların əmələ gəlib saxlanılması üçün əlverişli şəraitə malik ayrı-ayrı zirvələrdə və həmin zirvələrin yamaclarında saxlanılıb. Morfoloji tipinə görə respublikanın dağ buzlaqları iki əsas tipə bölünür: dağ yamaclarının buzlaqları (kar, asılı kar, asılı buzlaqlar) və  dağ zirvələrinin buzlaqları (yastı zirvə buzlaqları).  Birinci tip buzlaqlar Baş Qafqaz silsiləsinin Bazardüzü, Bazaryurd, Tufan və başqa zirvələrinin yamaclarında, ikincisi isə Yan silsiləsinin Şahdağ zirvəsində müşahidə olunur.

Bəs sadaladığımız buzlaqların hazırkı vəziyyəti necədir? Ərimə prosesi Azərbaycanın su ehtiyatlarına və dağ çaylarına necə təsir edir? Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Coğrafiya İnstitutunun məlumatları  ayrı-ayrı dağlarda buzlaq sahələrinin ciddi dərəcədə azaldığını göstərir. İnstitutun hesablamalarına əsasən, 1990-2022-ci illərdə Şahdağ buzlağının sahəsi 22,5, Bazaryurd buzlağının sahəsi 83,3, Çarundağ buzlağının sahəsi isə 90,3 faiz azalıb. Bazardüzü zirvəsində vaxtilə 3,62 kvadratkilometr ərazini əhatə edən qar-buzlaq ekosisteminin sahəsi təxminən 92,3 faiz kiçilərək 0,28 kvadratkilometrə düşüb. 

Buzlaqların əriməsi ilə bağlı rahasıztlıq Azərbaycanın rəsmi gündəliyində  xüsusi yer tutur. Qlobal iqlim dəyişmələrinin dağ ekosistemlərinə təsiri, buzlaqların qorunması və onların monitorinqinin maliyyələşdirilməsi məsələlərinə toxunan Baş nazirin müavini Teymur Musayev "Buzlaqlarla əlaqədar uyğunlaşma, azalma, itki və zərər, onların monitorinqinin maliyyələşdirilməsi" mövzusunda keçirilən yüksəksəviyyəli tədbirdə çıxış edərək bildirib ki, buzlaqların sürətlə əriməsi milyardlarla insanın su təhlükəsizliyini birbaşa təhdid edir. Onun sözlərinə görə, əsrlər boyu dağ icmaları təbiətlə tarazlıq şəraitində yaşayaraq aşağı axınlarda məskunlaşan əhalinin su təminatında mühüm rol oynayıb. Lakin iqlim dəyişmələri nəticəsində tarazlıq pozulur. Daimi donuşluğun (permafrostun) əriməsi, torpaq sürüşmələri və dağıdıcı daşqınlar daha tez-tez müşahidə olunur. Qafqaz dağları Azərbaycan üçün həyati əhəmiyyət daşıyan su mənbəyidir.  Qusarçay hövzəsində buzlaqlarla bağlı ilk rəsmi məlumatlar 1890-cı ilə aiddir. Son illər aparılan sahə müşahidələri isə ərimə prosesinin əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndiyini göstərir.

Çox təəssüf ki, 2017-2025-ci illərdə Böyük Qafqazın Azərbaycan hissəsində buzlaqların sahəsi 9 faiz azalıb. Bu göstərici buzlaqların əhatə etdiyi ərazinin kiçilməsini əks etdirir. Lakin buz ehtiyatlarının itkisi yalnız sahənin azalması ilə ölçülmür. Buzlaqların əriməsi ilə bağlı daha yeni elmi araşdırma Azərbaycanın vəziyyətini təsdiqləyən mühüm rəqəmlər ortaya qoyur. 2026-cı il oktyabrın 20-də "Remote Sensing" elmi jurnalında dərc olunan tədqiqatda Böyük Qafqaz buzlaqlarının 1960-2025-ci illər üzrə həcmi qiymətləndirilib. Tədqiqatçılar Azərbaycanı Böyük Qafqazda buzlaq həcminin nisbi azalmasının ən yüksək olduğu ölkə kimi göstəriblər.  Araşdırmalar göstərir ki, 1960-cı ildə Azərbaycanın Böyük Qafqaz hissəsindəki buzlaqlarının ümumi həcmi təxminən 0,25 kubkilometr olduğu halda 2025-ci ildə bu göstərici cəmi 0,004 kubkilometrə düşüb. Başqa sözlə, 65 il ərzində buz ehtiyatının 98,4 faizi itirilib. Qusarçay hövzəsində son 19 ildə aparılan tədqiqatlar qar örtüyünün su ehtiyatlarındakı payının azalma tendensiyasını ortaya qoyub. 

Buzlaqların əriməsi Azərbaycanın su ehtiyatlarına hansı dərəcədə təsir edir? Məlumdur ki, buzlaqlar dağ çaylarının təbii qidalanma mənbələrindən biridir. Qış aylarında toplanan qar və buz isti mövsümdə tədricən əriyərək çaylara su verir. Bu proses xüsusən yağıntıların azaldığı və temperaturun yüksəldiyi yay aylarında  böyük əhəmiyyət kəsb edir. Təbii ki,  temperaturun yüksəlməsi nəticəsində buzlaqların normadan artıq və sürətlə əriməsi heç də həmişə müsbət nəticə vermir. İlkin mərhələdə ərinti sularının artması dağ çaylarında suyun səviyyəsinin və axımının yüksəlməsinə səbəb ola bilər. 

Bu gün dünyanın müxtəlif regionlarında buzlaqlar sürətlə geri çəkilir. Azərbaycan üçün bu proses yalnız dağ zirvələrindəki buz ehtiyatlarının itirilməsi demək deyil. Buzlaqların kiçilməsi gələcəkdə dağ çaylarının su ilə qidalanmasına, su ehtiyatlarının mövsümi bölgüsünə və bütövlükdə ölkənin su təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilər. Çünki ölkənin dağlıq ərazilərindəki buz ehtiyatları məhduddur və onların itirilməsi ekosistemin tarazlığını pozur.

Mövcud vəziyyət göstərir ki, buzlaqların qorunması onların sahəsinin və həcminin azalmasını qeydə almaqla bitmir. Müntəzəm elmi müşahidələrin aparılması, peyk texnologiyalarından istifadə etməklə dəyişikliklərin izlənməsi, buzlaqların əriməsinin çayların su ehtiyatlarına təsirinin qiymətləndirilməsi vacibdir. Dağlıq ərazilərdə sel, daşqın və sürüşmə kimi risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi üçün erkən xəbərdarlıq sistemlərinin inkişafını sürətləndirmək, eləcə də mümkün təhlükələrin qarşısının alınması və nəticələrinin minimuma endirilməsi istiqamətində qabaqlayıcı tədbirlər görmək zəruridir.

Buzlaqların taleyi, sadəcə, dağların zirvələrində baş verən dəyişiklik deyil. O həm də gələcək su ehtiyatlarımız, ekoloji tarazlığımız və gələcək nəsillərin təbii sərvətlərdən istifadə imkanları ilə bağlı məsələdir.


Züleyxa ƏLİYEVA, 

"Azərbaycan"

Digər Xəbərlər

QƏZETİN ÇAP VERSİYASI

XƏBƏR LENTİ Bütün xəbərlər

"Əxbari" - Qubada nəşr edilən ilk qəzet

09:00
18 Noyabr

Qlobal istiləşmə dağların "buz yaddaşı"nı əridir

08:55
18 Noyabr

Yazıçı-jurnalistin sözü ictimaiyyətin bütün təbəqələrinədir

08:50
18 Noyabr

Müdafiə və milli təhlükəsizlik sistemi büdcə siyasətinin prioritet istiqamətlərindəndir

08:45
18 Noyabr

Əsas hədəf qeyri-neft sektorunun inkişafı olaraq qalacaq 

08:40
18 Noyabr

Azərbaycan və Latviya: ortaq maraqlar və tərəfdaşlıq körpüsü

08:35
18 Noyabr

BTC-nin uzun yolunun başlanğıcı 

08:30
18 Noyabr

COP31: İqlim böhranına qarşı qlobal həmrəylik

08:25
18 Noyabr

Dublin Sammiti Azərbaycanın yüksək beynəlxalq nüfuzunu bir daha təsdiqlədi

08:20
18 Noyabr

İlham Əliyevin güclü Azərbaycan strategiyası

08:15
18 Noyabr

Bakıya olan yüksək etimad Prezident İlham Əliyevin güclü siyasi iradəsinin nəticəsidir

08:10
18 Noyabr

Azərbaycan-Böyük Britaniya strateji tərəfdaşlığı: siyasi, iqtisadi və sosial perspektivlər

08:05
18 Noyabr

Çoxqütblü dünyada müstəqil siyasət

08:00
18 Noyabr

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində və "Aviasiya haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə

00:23
18 Noyabr

"Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə"nin təsdiq edilməsi barədə

00:20
18 Noyabr

"Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Özbəkistan Respublikası Hökuməti arasında pensiya təminatı sahəsində əməkdaşlıq haqqında Saziş"in təsdiq edilməsi barədə

00:19
18 Noyabr

"Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə

00:18
18 Noyabr

"Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində və "Aviasiya haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə" Azərbaycan Respublikasının 2026-cı il 27oktyabr tarixli 499-VIIQD nömrəli Qanununun tətbiqi və "Aviasiya haqqında" Azərbaycan Respublikasının 2023-cü il 22 dekabr tarixli 1058-VIQ nömrəli Qanununun tətbiqi barədə" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2024-cü il 15 fevral tarixli 1 nömrəli Fərmanında dəyişiklik edilməsi haqqında

00:16
18 Noyabr

"Bir pəncərə" informasiya sistemi haqqında Əsasnamə"nin təsdiq edilməsi barədə

00:14
18 Noyabr

“Bir pəncərə” informasiya sistemi haqqında ƏSASNAMƏ

00:13
18 Noyabr

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2017-ci il 12 oktyabr tarixli 427 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “İnternet telekommunikasiya xidməti göstərən operatorların və provayderlərin uçotunun aparılması Qaydası”nda dəyişiklik edilməsi haqqında

00:11
18 Noyabr

ÇOX OXUNANLAR

OXUCU MƏKTUBLARI

NƏŞRLƏRİMİZ

TƏQVİM / ARXİV

BAŞ REDAKTORDAN

Hamımızın Azərbaycan adlı bir Vətəni var! Qoynunda dünyaya göz açdığımız, minbir nemətindən dadıb isti qucağında boya-başa çatdığımız bu əvəzolunmaz diyar azərbaycanlı adını qürur və iftixarla daşıyan hər kəs üçün müqəddəs və ülvidir.
Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu Vətən müharibəsində zəfər çalaraq erməni işğalçılarını kapitulyasiyaya məcbur etdi, düşməni qovaraq ərazi bütövlüyünə nail oldu.
Bununla da Azərbaycan yeni inkişaf dövrünə qədəm qoydu.
Bu dövrdə dünyada mürəkkəb və ziddiyyətli proseslər davam etməkdədir!
Hələ də dünyada ədalətsizliklər mövcuddur!
Hələ də dünyada ikili standartlar var!
Hələ də dünyada güclülər zəiflərin haqqını tapdalamaq istəyir!
Odur ki, biz daima güclü olmalıyıq.
Güclü olmağın əsas şərti isə bizim birliyimizdir!
Dünyanın harasında yaşamağımızdan, hansı sahədə çalışmağımızdan asılı olmayaraq, əlbir və əlaqəli fəaliyyət göstərməyi bacarmalıyıq.
Azərbaycan naminə, onun dünyada yeri, yüksək nüfuzu uğrunda daim birlikdə mübarizə aparmalıyıq.
Yalnız bu halda anamız Azərbaycanı qoruya, yüksəldə və hamımız üçün qürur mənbəyinə çevirə bilərik.
Ulu yurdumuzun adını daşıyan "Azərbaycan" qəzeti də bu amala xidmət edir.
Əziz azərbaycanlılar! Sizi Azərbaycan naminə, övladlarımızın firavan və xoşbəxt gələcəyi uğrunda əlbir və əlaqəli fəaliyyətə çağırıram!