Mövsüm dəyişiklikləri təkcə təbiətə deyil, insan orqanizminə də təsirsiz ötüşmür. Orqanizmin sınaq dövrü olan payızda hava dəyişkənliyi, qeyri-sabit temperatur, rütubətin artması və günəş işığının azalması bədənin müdafiə sistemini zəiflədir. İnsan özünü yorğun, halsız, depressiv hiss edir, melanxoliyaya meyilli olur. Statistikaya görə, yoluxucu xəstəliklərin artması da məhz bu dövrə, xüsusən də payızın ikinci yarısına təsadüf edir.
Yayın sonundan etibarən virus infeksiyalarında ümumi artım müşahidə olunur. Mütəxəssislər bu yoluxmaların əksəriyyətinin koronavirus olduğunu düşünürlər. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) son 2-3 ayda ümumi yoluxma hallarının artdığını bildirir. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət mərkəzlərinin məlumatlarına görə, mövcud COVID-19 hallarının əksəriyyəti risk qrupuna daxil olan insanlar üçün daha təhlükəlidir. Virusların ən çox təmas yolu ilə keçdiyini bildirən mütəxəssislər yoluxucu xəstəliklərdən qorunmaq üçün sadə, lakin təsirli tədbirləri xatırladırlar. Soyuq havalarda qapalı məkanlarda daha çox vaxt keçirmək infeksiyaların artmasına səbəb olur. Bu məkanların tez-tez havalandırılması, əl gigiyenasına diqqət edilməsi, riskli səthlər olan qapı tutacaqları, kompüter klaviaturaları və telefonların antiseptiklərlə təmizlənməsi tövsiyə olunur.
Mövsümi sağlamlıq problemlərinin qarşısına almaq, immuniteti qüvvətləndirmək üçün sağlam həyat tərzinə, düzgün qidalanmaya, yuxu rejiminə, fiziki aktivliyə riayət etmək lazımdır. Payız aylarında insanlarda yorğunluq, əhvalın olmaması, təşviş və səbəbsiz narahatlığın müşahidə edilməsi orqanizmdə vitamin və mikroelementlərin çatızmazlığı, günəş işığının defisiti ilə əlaqələndirilir. Bunun qarşısını almaq üçün gündəlik qidalanmada karbohidrat, zülal, yağ balansını təmin etmək, vitamin və minerallarla zəngin olan qidalara üstünlük vermək lazımdır. Əhvali-ruhiyyənin yüksəldilməsi və ümumi olaraq orqanizmin yaxşı çalışması üçün iki mikroelement vacibdir. Bunlardan biri sink, digəri isə maqneziumdur. Payız aylarında sink mikroelementinin çatışmazlığı nəticəsində immun sistemi hüceyrələri öz fəaliyyətini dayandıra bilər. Belə olduqda bədənimizin viruslara qarşı müqaviməti nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. Maqnezium isə vitaminlərin ko-faktoru, yəni köməkçi rolunda çıxış edir. Xüsusilə vitamin D-nin sorulmasında, neyromediatorların (neyronlararası bioloji fəal maddələr) mübadiləsində yaxından iştirak edir. Bu mikroelement çatızmazlığı zamanı insanda yorğunluq, zəiflik, yuxu pozğunluğu müşahidə edilir.
Soyuq havalarda bədən günəş şüalarına birbaşa məruz qalmadığı üçün vitamin D defisiti yaranır. Nəticədə taqətsizlik, sümük ağrıları, saçların tökülməsi və dırnaqların qırılması kimi hallar müşahidə olunur. Sağlamlığımız üçün vacib olan C vitamini immun hüceyrələrini yad cisimlərdən qorumaq, B qrupu vitaminləri isə maddələr mübadiləsində aktiv iştirakı ilə yanaşı, ürək-damar sistemini və qan dövranını yaxşılaşdırmaq gücünə malikdir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, fəslin dəyişməsi ilə əlaqədar yaranan stres sağlam insanlara da mənfi təsir göstərir. Bu dəyişiklik əhvalımıza təsir edir və bizi yüngül narahatlıq və melanxoliya vəziyyətlərinə məruz qoyur.
Payız və qış aylarında immunitetin ən böyük dayağı düzgün qidalanmadır. Meyvə-tərəvəzlər - xüsusilə C vitamini ilə zəngin portağal, narıngi, kivi, alma, itburnu və brokkoli - orqanizmi infeksiyalardan qoruyan əsas qalxandır. Balqabaq, kök, çuğundur kimi beta-karotin mənbələri isə hüceyrələri yeniləyir. Sarımsaq, zəncəfil, bal, limon kimi təbii antibiotikləri süfrədən əskik etməmək vacibdir. Bundan əlavə, balıq, qoz və kətan toxumunun tərkibində olan omeqa-3 yağ turşuları immun sistemini balansda saxlayır. Qida rasionuna probiyotik mənbəyi olan qatıq, kefir və pendir kimi süd məhsullarının əlavə edilməsi də vacibdir. Orqanizmi zəiflədən yağlı, qızardılmış və konservləşdirilmiş məhsullardan, siqaret və spirtli içkilərdən isə uzaq durmaq məsləhətdir. Gündə 2-2,5 litr su içmək selikli qişaları nəm saxlamağa kömək edir və toksinləri təmizləyir. Bu aylarda susuzluq hiss etməmişdən əvvəl su içmək vərdiş edilməlidir.
Gecə yuxusu insan orqanizminin bərpa mərhələsidir. Hər gecə 7-8 saatlıq fasiləsiz yuxu həm immuniteti, həm də psixoloji tarazlığı qoruyur. Axşam saatlarında ekran qarşısında çox qalmaq, sosial şəbəkələrdə çox dolaşmaq yuxu keyfiyyətini pozur. Onun yerinə sakit musiqi, isti çay, ya da kitab bədənin ritmini təbiətin ritmi ilə uyğunlaşdırmağa kömək edir. Hər gün 30 dəqiqəlik gəzinti, yüngül idman və ya evdə edilən sadə hərəkətlər qan dövranını yaxşılaşdırır, bədənin istilik balansını qoruyur, hormon sistemini aktivləşdirir, rahat yuxunu təmin edir.
Bəzən insan immunitetin zəifləməsini yalnız soyuqdəymə və ya qidalanma ilə əlaqələndirir. Amma emosional gərginlik və stres də bədən müdafiəsini aşağı salan ən önəmli faktorlardandır. Rahatlıq, pozitiv düşüncə, ailə və dostlarla ünsiyyət, sevilən məşğuliyyətlər orqanizmin "psixoloji peyvəndi" rolunu oynayır. Mütəxəssislərin tövsiyələrinə riayət edərək payız mövsümünü xəstələnmədən, sağlam, enerjili və gümrah başa vura bilərik.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
