Ruhumuzu oxşayan musiqinin həyatımızda əyləncə və xoş ovqat yaratmaqdan daha böyük rolu var. Sevdiyimiz mahnının ilk notları bəzən illər əvvəl yaşadığımız hadisəni xatırladır, sürətli ritm bizi hərəkətə gətirir, sakit melodiya isə gərginliyi azaldır. Son illərdə alimlər bu təsirlərin arxasında dayanan mexanizmləri daha dərindən araşdırmağa başlayıblar. Məqsəd artıq yalnız "musiqi insana yaxşı təsir edir" qənaəti ilə kifayətlənmək deyil. Tədqiqatçılar ritm, temp və melodiya kimi ayrı-ayrı komponentlərin beynin hansı sistemlərinə təsir etdiyini və bu xüsusiyyətlərdən tibdə necə istifadə oluna biləcəyini müəyyənləşdirməyə çalışırlar.
Musiqinin insan yaddaşına təsirinin ən təsirli nümunələrindən biri 2014-cü ildə ekranlara çıxan "Alive Inside: A Story of Music and Memory" sənədli filmində əks olunub. Filmdə demensiyadan əziyyət çəkən 94 yaşlı Henri uzun müddət ətraf aləmə çox az reaksiya verən vəziyyətdə görünür. Sosial işçi Dan Koen ona qulaqcıq taxaraq gəncliyində sevdiyi musiqini səsləndirir. Bir qədər əvvəl başını aşağı salaraq əlil arabasında sakit oturan Henri qəfil canlanır, gözlərini açır, başını qaldırır, ritmə uyğun hərəkət etməyə və keçmişindən danışmağa başlayır. Bu səhnə musiqi və yaddaş arasındakı mürəkkəb əlaqənin simvolik nümunələrindən birinə çevrilir.
2025-ci ildə yenilənmiş "Cochrane" elmi icmalına 15 ölkədə aparılmış 30 tədqiqat və ümumilikdə 1720 demensiyalı insan daxil edilib. Nəticələr musiqiyə əsaslanan müdaxilələrin adi qayğı ilə müqayisədə depressiv əlamətləri müəyyən qədər yaxşılaşdıra və ümumi davranış problemlərinə müsbət təsir göstərə biləcəyini göstərib. Bəs musiqi beyinə necə çatır? Proses havadakı səs dalğalarının qulaq pərdəsinə çatması ilə başlayır. Titrəmələr orta qulaqdakı kiçik sümüklər vasitəsilə daxili qulağa ötürülür. Buradakı tük hüceyrələri mexaniki titrəmələri elektrik siqnallarına çevirir. Siqnallar eşitmə siniri və beyinin müxtəlif strukturları vasitəsilə eşitmə qabığına çatdırılır. Ancaq musiqinin beyində yaratdığı proses bununla bitmir. Melodiyanı dinlədiyimiz zaman hərəkət, diqqət, yaddaş, emosiya, gözlənti və mükafatlandırma ilə əlaqəli geniş neyron şəbəkələri də fəaliyyətə qoşulur. Məhz buna görə musiqinin təsiri, sadəcə, "eşitməkdən" daha mürəkkəb proses hesab olunur.
Florida Atlantik Universitetinin neyroalimi və fiziki Edvard Large uzun illərdir beyinin ritmi necə qəbul etdiyini araşdıran alimlərdəndir. Onun üzərində çalışdığı "neyron rezonans" yanaşmasına görə, beyinin öz ritmik fəaliyyəti xarici səs ritmləri ilə qarşılıqlı əlaqəyə girə bilər. Bu sahədə aparılan təcrübələr xüsusilə maraqlı nəticələr ortaya qoyub. Large və həmkarlarının eksperimentlərində elə baraban ardıcıllıqları yaradılıb ki, dinləyici faktiki olaraq səsləndirilməyən sabit ritmi hiss edib. Beyinin fəaliyyəti maqnitoensefaloqrafiya ilə ölçüldükdə eşitmə qabığında məhz həmin "çatışmayan" ritmin tezliyinə uyğun neyron aktivliyi aşkarlanıb. Bu isə beyinin musiqidəki ritmi passiv şəkildə qəbul etməklə kifayətlənmədiyini, ritmik quruluşun müəyyən hissələrini daxildə formalaşdıra bildiyini göstərir.
Musiqinin ağrı hissinə təsirinə dair yeni araşdırmalar da diqqət çəkir. MakGill Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən aparılmış və 2025-ci ildə "Pain" jurnalında dərc olunmuş tədqiqatda musiqinin tempinin insanın fərdi, təbii ritminə uyğunlaşdırılmasının əhəmiyyəti araşdırılıb. İştirakçıların əvvəlcə tanış melodiyanı hansı təbii sürətlə ifa və ya ritmlə müşayiət etdikləri müəyyənləşdirilib. Daha sonra onlara bu tempə uyğun, eləcə də 15 faiz daha sürətli və 15 faiz daha yavaş musiqi dinlədilib. Ən aşağı ağrı göstəriciləri musiqinin insanın öz təbii tempinə uyğun olduğu halda qeydə alınıb. Təcrübədə sağlam insanlarda istilik vasitəsilə yaradılmış eksperimental ağrıdan istifadə edildiyindən nəticələri xroniki xəstələrə avtomatik şamil etmək olmaz. Bununla belə, araşdırma gələcəkdə "hamı üçün eyni musiqi" yanaşmasından fərdiləşdirilmiş musiqi müdaxilələrinə keçidin mümkünlüyünü göstərir. Yəni terapevtik təsir yalnız hansı mahnının seçilməsindən deyil, onun hansı sürətlə səsləndirilməsindən də asılı ola bilər.
Alimləri maraqlandıran başqa bir istiqamət musiqidən daha çox dəqiq tezlikdə verilən səs və işıq stimullarının beyinə təsiridir. Massaçusets Texnologiya İnstitutunun mütəxəssislərinin araşdırmaları xüsusilə 40 herslik qamma aktivliyinə yönəlib. Qamma dalğaları diqqət, qavrayış və yaddaş kimi proseslərlə əlaqələndirilən sürətli beyin ritmləridir və Altsheymer xəstəliyində onların fəaliyyətində dəyişikliklərin olduğu müşahidə edilir. 2019-cu ildə dərc edilən heyvan təcrübəsində Altsheymer xəstəliyinə bənzər patologiyası olan siçanlara 40 hers tezliyində səs stimulları verilib. Tədqiqatçılar eşitmə qabığı və hipokampusda qamma aktivliyinin gücləndiyini, amiloid-beta patologiyasının bəzi göstəricilərinin azaldığını və heyvanların müəyyən yaddaş testlərində daha yaxşı nəticə göstərdiyini bildiriblər. Səs stimulu 40 herslik yanıb-sönən işıqla birlikdə tətbiq ediləndə təsir daha geniş beyin sahələrində müşahidə olunub.
Musiqinin tibdə tətbiqinin daha praktik nəticələr verdiyi istiqamətlərdən biri isə hərəkət və yeriş reabilitasiyasıdır. Con Hopkins Universitetinin Musiqi və Tibb Mərkəzində nevroloq Aleksandr Pantelyat və həmkarları uzun müddətdir Parkinson xəstəliyi, insult və digər nevroloji pozuntularda musiqi və ritmə əsaslanan müdaxilələri araşdırırlar. Mərkəzin yanaşmasına görə, musiqinin tibbi potensialından səmərəli istifadə üçün onun beyinə və bədənə hansı mexanizmlərlə təsir etdiyini dəqiq müəyyənləşdirmək lazımdır. Bu istiqamətdə hazırlanan texnologiyalardan biri "MedRhythms" şirkətinin "InTandem" sistemidir. Sistem ayaqqabıya taxılan sensorlar vasitəsilə insanın yerişi haqqında məlumat toplayır və musiqi əsaslı ritmik eşitmə stimullarını hərəkətə uyğunlaşdırır. Bu texnologiya ilə bağlı aparılmış klinik tədqiqatda 87 insult keçirmiş insan iştirak edib. Beş həftəlik proqramdan sonra "InTandem" qrupunda yeriş sürətindəki orta artım saniyədə 0,14 metr, nəzarət qrupunda isə 0,06 metr olub. Klinik baxımdan əhəmiyyətli yaxşılaşma göstərənlərin payı müvafiq olaraq 40 və 13 faiz təşkil edib. Beləliklə, ritmə əsaslanan sistemdən istifadə edən qrupda cavab verənlərin nisbəti təxminən üç dəfə yüksək olub.
Parkinson xəstəliyi ilə bağlı nəticələr də maraqlıdır. 2025-ci ildə "npj Parkinson's Disease" jurnalında dərc edilən sınaqda 44 nəfər iki qrupa ayrılıb. Altı həftə ərzində bir qrup fərdiləşdirilmiş musiqi əsaslı ritmik eşitmə sistemindən istifadə edib, digər qrup isə belə stimul olmadan yerimə proqramını həyata keçirib. Təhlilə daxil edilən iştirakçılar arasında musiqi sistemi ilə məşq edənlərdə gündəlik addımlar başlanğıcla müqayisədə orta hesabla 3343 addım artıb. Nəzarət qrupunda artım 172 addım olub. Musiqi sistemi ilə məşq edənlər daha çox orta intensivlikli yerimə həyata keçirib və yeriş ritminin sabitliyində də yaxşılaşma qeydə alınıb.
Bütün bu araşdırmalar musiqiyə tibdə yeni gözlə baxmağa imkan verir. Söhbət, sadəcə, xəstəyə sevdiyi mahnını dinlətməkdən getmir. Gələcəyin yanaşması insanın yeriş sürətini, təbii ritmini, nevroloji vəziyyətini, musiqi zövqünü və hətta beyinin müəyyən tezliklərdəki fəaliyyətini nəzərə alan fərdiləşdirilmiş "akustik resept" ola bilər. Lakin elm hələ yolun başlanğıcındadır. Bəlkə də gələcəkdə həkimin reseptində yalnız preparatın adı və dozası deyil, müəyyən ritm, temp və melodiya xüsusiyyətləri də yer alacaq. O zaman musiqinin müalicəvi gücü onun, sadəcə, gözəl səslənməsində deyil, beyinin və bədənin öz ritmi ilə düzgün zamanda "danışa" bilməsində olacaq.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
