Milli mətbuatımızın inkişafının təməli 1998-ci il avqustun 6-da senzuranın ləğvi ilə qoyulub
Demokratik və hüquqi cəmiyyətin dayaqlarını söz, fikir və mətbuat azadlığı olmadan təsəvvür etmək mümkünsüzdür. Zəngin tarixi keçmişə və qabaqcıl ənənələrə malik olan Azərbaycan mətbuatı hər zaman vətəndaş cəmiyyətinin qurulmasında mühüm vasitə olub. Cəmiyyətdə aşkarlığın bərqərar olunmasında, ictimai problemlərin açıq müzakirəsində və sosial ədalətin müdafiəsində medianın rolu danılmazdır. Bu mənada, 1998-ci il avqustun 6-da Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən imzalanan "Azərbaycan Respublikasında söz, fikir və mətbuat azadlığının təmin edilməsi sahəsində əlavə tədbirlər haqqında" fərman milli mətbuatımızın inkişafında mühüm mərhələdir. Məhz həmin tarixi qərarla ölkəmizdə mətbuata dövlət qayğısının təməli qoyulub, senzura birdəfəlik ləğv edilib.
Azərbaycan mətbuatının inkişaf tarixini dörd əsas mərhələyə ayırmaq olar. 1875-1920-ci illər Həsən bəy Zərdabinin "Əkinçi" qəzeti ilə başlayan maarifçilik və milli şüurun oyanışı dövrüdür. Həmin illərdə Cəlil Məmmədquluzadə, Əli bəy Hüseynzadə və Üzeyir bəy Hacıbəyli kimi böyük mütəfəkkirlər mətbuat vasitəsilə xalqın maaariflənməsinə böyük töhfələr veriblər. Xüsusilə 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə "İstiqlal", "Azərbaycan" kimi qəzetlərin nəşri ilə müstəqil mətbuatın ilk parlamentarizm və dövlətçilik ənənələri formalaşıb. 1920-1991-ci illəri əhatə edən sovet dönəmində mətbuat ideoloji çərçivələrə salınsa da, jurnalistikada peşəkarlığın formalaşması baxımından mühüm təcrübə toplanılıb. Xüsusilə 1969-cu ildən sonra Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına diqqət artırılıb, Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsi tələbələrinin Moskvaya təhsil almağa göndərilməsi milli media məktəbinin inkişafına güclü təkan verib. Bununla yanaşı, 1978-ci il Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunması mətbuatda milli ruhun və ana dilimizin qorunmasında müstəsna rol oynayıb. Ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəli müstəqilliyin ilk dövrünə təsadüf edərək hərbi senzura və müxtəlif inzibati maneələrlə yadda qalıb. 1998-ci ildən sonrakı mərhələ isə senzuranın tam ləğvi, həyata keçirilən hüquqi islahatlar və azad mətbuatın bərqərar olunması ilə xarakterizə olunur.
Əvvəla, qeyd etmək lazımdır ki, müstəqilliyin ilk illərində ölkədə mövcud olan hərbi və inzibati nəzarət azad sözün inkişafına böyük maneələr törədirdi. 1992-ci ilin aprelində tətbiq edilən hərbi nəzarət və 1993-cü ildə informasiya yayımına qoyulan məhdudiyyətlər mətbuatın sərbəst fəaliyyətini iflic etmişdi. Nəhayət, 1998-ci il avqustun 6-da Ümummilli Lider Heydər Əliyevin imzaladığı fərmanla Mətbuatda və digər Kütləvi İnformasiya Vasitələrində Dövlət Sirlərini Mühafizə edən Baş İdarə ləğv olundu. Bununla da postsovet məkanında ilk dəfə məhz Azərbaycan mətbuat üzərindəki dövlət nəzarətinə tamamilə son qoydu. Bu fərman böyük siyasi iradənin nəticəsi kimi tarixdə qaldı.
Senzuranın ləğvindən dərhal sonra media sahəsində mühüm güzəştlər tətbiq olundu. Kütləvi informasiya vasitələri üzərindən ƏDV ləğv edildi. Ölkəyə gətirilən qəzet kağızı üçün tətbiq olunan rüsumlar aradan qaldırıldı. 1999-cu ildə "Kütləvi informasiya vasitələri haqqında" qanuna edilən dəyişikliklərlə yeni media orqanlarının təsis edilməsi proseduru sadələşdirildi. Həmçinin 2001-ci ildə KİV-ə dövlət qayğısının artırılması barədə imzalanan sərəncam mətbuatın maliyyə müstəqilliyini daha da möhkəmləndirdi. Mətbuata göstərdiyi davamlı diqqətə görə Heydər Əliyev 2002-ci ildə "Jurnalistlərin dostu" elan olundu.
Ulu Öndərin əsasını qoyduğu bu mütərəqqi siyasət Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Dövlətimizin başçısının qərarları ilə mətbuat orqanlarının maddi-texniki bazası mütəmadi olaraq möhkəmləndirilir. Prezident İlham Əliyev ölkəmizin inkişaf strategiyasını açıqlayarkən azadlıqların təmin edilməsinin vacibliyini bu sözlərlə ifadə edib: "Bizim ümumi məqsədimiz ondan ibarət olmalıdır ki, Azərbaycanı hərtərəfli şəkildə inkişaf etdirək, müasir dövlətə çevirək, dünyada mövcud olan bütün mütərəqqi təcrübəni tətbiq edək, insanların bütün azadlıqlarını təmin edək, hüquqi dövlət quruculuğu işində daha da böyük addımlar ataq. Ancaq bu halda Azərbaycan uzunmüddətli və dayanıqlı inkişaf imkanlarını tam şəkildə ortaya qoya bilər".
Dövlətimizin media sahəsinə göstərdiyi dəstəyi illər üzrə həyata keçirilən tədbirlərdə aydın görmək mümkündür. 2005-ci ildə mətbuatın 130 illiyi ərəfəsində qəzetlərin Azərbaycan Nəşriyyatına olan borcları silindi, 30-dək media orqanına maliyyə köməyi göstərildi, 140-dan çox jurnalist təltif edildi. 2008-ci ildə 38 mətbuat orqanının hər birinə 5000 manat, 2009-cu ildə isə 39 qəzet redaksiyasının hər birinə 10 min manat birdəfəlik maliyyə yardımı oldu. Dövlət dəstəyinin təsisatlaşması istiqamətində atılan mühüm addımlardan biri kimi 2009-cu ildə Prezident yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondu yaradıldı. Milli mətbuatın 135 illik yubileyində isə Mətbuat Şurasının müasir inzibati binası istifadəyə verildi. Mətbuatın 140 və 145 illik yubileyləri çərçivəsində də kütləvi informasiya vasitələrinə yüz minlərlə manat həcmində birdəfəlik yardım ayrıldı, jurnalistlərin sosial müdafiəsi və peşəkarlığının artırılması istiqamətində kompleks tədbirlər görüldü.
Son illərdə Azərbaycan mediasının müasir dövrün çağırışlarına uyğunlaşdırılması istiqamətində köklü institusional və hüquqi islahatlar həyata keçirilib. Prezident İlham Əliyevin 2021-ci il 12 yanvar tarixli fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi (MEDİA) publik hüquqi şəxs yaradılıb, media subyektlərinin iqtisadi müstəqilliyinin gücləndirilməsi, jurnalistlərin peşəkarlığının artırılması və rəqəmsal transformasiyanın sürətləndirilməsi dövlət siyasətinin prioritetinə çevrilib. Həmçinin 2022-ci il fevralın 8-də qüvvəyə minən yeni "Media haqqında" qanun sahənin müasir standartlara uyğun hüquqi əsaslarını və fəaliyyət qaydalarını müəyyənləşdirib. Həmin ilin oktyabr ayından etibarən fəaliyyətə başlayan Media Reyestri sistemi media subyektlərinin və jurnalistlərin fəaliyyətində şəffaflığı təmin edib, vahid "Jurnalist vəsiqəsi" standartını tətbiq edərək media mühitinin sağlamlaşdırılmasına müstəsna töhfə verib. 2025-ci ilin iyul ayında milli mətbuatımızın 150 illik yubileyinin dövlət səviyyəsində təntənəli şəkildə qeyd edilməsi, silsilə yubiley tədbirlərinin keçirilməsi, media orqanlarına, jurnalistlərə növbəti dövlət dəstəyinin göstərilməsi bu sahəyə diqqətin davamlı xarakter daşıdığını bir daha sübut edir.
Hazırda ölkəmizdə çoxsaylı mətbuat orqanı, televiziya və radio kanalları, informasiya agentliyi sərbəst fəaliyyət göstərir. Yazılı media təsis etmək üçün heç bir dövlət qurumundan icazə almağa ehtiyacın olmaması Azərbaycanın söz azadlığına verdiyi dəyərin göstəricisidir. 1998-ci il 6 avqust fərmanı ilə əsası qoyulan azadlıq zənciri bu gün də müstəqil medianın ən böyük təminatçısıdır.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
