Skelet sistemini təşkil edən sümüklərin formalaşması körpəlik və uşaqlıq dövründə sürətli olsa da, yeniyetməlik dövrü başa çatdıqda sümüyün bərpa edilməsi onun rezorbsiyası ilə, demək olar ki, eyni səviyyəyə çatır. Yaş artdıqca sümüklərin zəifləməsi normal haldır. Lakin bunu bilərək və ya bilməyərəkdən etdiyimiz səhvlər ilə daha da sürətləndirib, nəticədə osteoporoza yaxalanırıq. Məsaməli sümük mənasını verən osteoporoz sümüklərdə mineral sıxlığının azalması nəticəsində sümük kütləsinin və strukturunun dəyişməsi, keyfiyyətinin pisləşməsi nəticəsində incəlməsi, müqavimətinin zəifləyərək kövrəkləşməsi ilə nəticələnən sümük xəstəliyidir.
Xəstəlik erkən dövrlərdə böyük problemlər yaratmasa da, yaş irəlilədikcə ciddi sümük zədələnmələrinə səbəb olur. Osteoporoza kişilərə nisbətən qadınlarda daha çox rast gəlinir. Belə ki, 50 yaşdan yuxarı hər beş kişidən birində osteoporoz göründüyü halda, 50 yaşdan yuxarı hər iki qadından birində xəstəliyə rast gəlinir.
Son illərin ən narahatedici proqnozu isə yaşlılıq xəstəliyi olan osteoporozun gənclər arasında da yayılmasıdır. Yemək vərdişlərindəki dəyişikliklər, fiziki fəaliyyətin, aktivliyin azalması və ümumi sağlamlıqla bağlı məqamlar gənclərdə osteoporozun artmasına səbəb olur.
Osteoporozun əlamətləri nələrdir?
Sağlam və gənc sümüklərdə güclü kollagen liflərinə bağlı minerallardan və kalsium duzlarından ibarət bir quruluş var. Bu quruluşun yaşla birlikdə gücünü itirməsi və zəifləməsi normaldır. Orqanizmdə sümük itkisi baş verdikcə sümüklərin içərisində boşluqlar əmələ gəlir, onların sıxlığı azalır, qırılmağa və çatlamağa daha meyilli olurlar. Osteoporoz səbəbi ilə qırıqların ən çox rast gəlindiyi sümüklər bilək, onurğa və omba sümükləridir.
Osteoporoz erkən dövrdə heç bir əlamətə səbəb olmur. Sümük sıxlığının azalmasına baxmayaraq, sümükdə hər hansı bir qırılma, çatlama olmadığı və ya sümük sıxlığı testləri edilmədiyi təqdirdə xəstəliyin aşkarlanması çox çətindir. Xəstəlik irəlilədikcə insanlar bəzi simptomlarla qarşılaşırlar. Bunlara onurğada sınıq və ya çökmüş vertebranın səbəb olduğu bel ağrısı, zamanla sümüklərin əyriliyinə görə boy qısalması, əyri duruş, sadə hərəkətlərlə belə baş verə biləcək qırıqlar və çatları aid etmək olar. Bunlar osteoporoz yüksək səviyyələrə çatdıqda və sümük zədələnmələri baş verdikdə özünü göstərə bilən simptomlardır. Xəstəlik bu mərhələyə çatdıqdan sonra sümükləri əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq mümkün olmur.
Diaqnoz necə qoyulur?
Osteoblast adlanan hüceyrələr yeni sümük hüceyrələrinin istehsalına məsul olduğu halda, osteoklast hüceyrələr köhnə sümük hüceyrələrinin parçalanmasını təmin edir. Yaş artdıqca bu proses arasında tarazlıq pozulduğu üçün sümük əriməsi başlayır. Osteoporozun yaranmasına təsir edən bir sıra risk faktorları var. Kalsium, fosfor və D vitamininin qeyri-kafi qəbulu, yaşlılıq, genetik meyil, hormonların aşağı düşməsi, tiroid hormonları ilə əlaqəli pozğunluqlar, steroid tərkibli dərmanların istifadəsi, siqaret və spirtli içki istifadəsi, oturaq həyat tərzi bunlara daxildir.
Osteoporoz özü ilə bəzi fəsadlar gətirir. Bunlardan ən çox rast gəlinəni sümük qırıqlarıdır. Sümük qırıqlarının baş verməsi üçün ağır zərbə almaq və ya qəzaya düşmək lazım deyil. Ağır osteoporozlu xəstələrdə kiçik bir burxulma, hətta öskürək kimi ani hərəkətlər səbəbiylə sınıqlar meydana gələ bilər.
Sümük əriməsinin dəqiq diaqnozu üçün həkim nəzarəti ilə biokimyəvi və görüntüləmə testlərindən keçərək, sümük sıxlığının ölçülməsi aparılmalıdır. Hazırda ən çox istifadə edilən və etibarlı üsul "DXA"dır. Osteoporozun çox rast gəlinən bir xəstəlik olduğunu nəzərə alaraq, mütəxəssislər yaşı 50-ni keçən insanların simptomların görünməsini gözləmədən həkimə müraciət edərək, müntəzəm olaraq "DXA" skanından keçmələri tövsiyə olunur. Bu cihaz xüsusilə onurğa və omba kimi bölgələrdə sümük sıxlığını qiymətləndirərək osteoporozun varlığını və şiddətini təyin edir.
Testlərdən alınan nəticələrin osteoporozun erkən diaqnostikasında önəmli payı var, çünki xəstəlik çox vaxt aşkar simptomlar olmadan irəlilədiyi üçün onun inkişafının qarşısını zamanında almaq olduqca vacibdir.
Sümük itkisinin qarşısı necə alınır?
Osteoporozun müalicəsi xəstəliyin səbəbindən, şiddətindən və gəncin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. Müalicənin əsas məqsədi sümük sıxlığını artırmaq, sümük qırıqlarının qarşısını almaq və ümumi sağlamlığı yaxşılaşdırmaqdır. Bunun üçün düzgün qidalanma, fiziki fəaliyyət, dərman müalicəsi, aktiv həyat tərzi önəmlidir.
Sümük sağlamlığını dəstəkləmək üçün kifayət qədər kalsium və D vitamini qəbulu çox vacibdir. Sümük əriməsi varsa, gündəlik qida rasionuna süd məhsulları, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, fındıq, soya, əncir, portağal, göbələk, yulaf əzməsi, balıq və yumurta kimi kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalar əlavə edilməlidir. Bundan əlavə, maqnezium, fosfor və zülal kimi digər qida maddələrinin çatışmazlığı da birbaşa sümük sağlamlığına təsir göstərir.
Daimi idman sümük sıxlığının artırılmasında və sümük sağlamlığının qorunmasında mühüm rol oynayır. Gəzmək, qaçmaq və ağırlıq qaldırmaq kimi müqavimət məşqləri sümükləri daha güclü və sağlam saxlamağa kömək edir. Siqaret çəkmək və həddindən artıq spirtli içkilərin qəbulu sümük sağlamlığına mənfi təsir göstərən amillərdəndir. Ona görə də müalicə planında bu cür vərdişlərdən uzaq durmaq və ya ondan imtina etmək tövsiyə olunur.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
