Böyük Britaniyanın Kembric Universitetinin alimləri tərəfindən aparılan araşdırma insan beynindəki neyron əlaqələri araşdıraraq, beyin inkişafı və qocalmada dörd əsas mərhələni qeyd edir: 9, 32, 66 və 83 yaş. Tədqiqat insanın özünü neçə yaşında hiss etdiyinə deyil, beynin fiziki və neyron strukturunda baş verən dəyişikliklərə diqqət yetirir.
Tədqiqatçılar maqnit rezonans görüntüləmə (MRT) və xəritələşdirilmiş neyron əlaqələri istifadə edərək, yaşları 0-90 arasında olan 3800-dən çox insanın beynini təhlil ediblər. Tədqiqatın müəlliflərindən biri Aleksa Mausli qeyd edir ki, bu mərhələləri başa düşmək bizə müxtəlif yaşlarda beynin nəyə daha həssas olduğunu anlamağa kömək edəcək.
Tədqiqat neyron əlaqələrdə fərqli dəyişikliklərin olduğu dörd əsas mərhələni müəyyən edir. İlk mərhələ 9 yaşa qədər olan uşaqlıq mərhələsidir. Bu dövrdə neyron şəbəkəsinin konsolidasiyası baş verir. Ən aktiv sinapslar (neyronlar arasında əlaqə) sağ qalır və tərkibində neyronları olan boz maddənin və əlaqələri meydana gətirən ağ maddənin miqdarının artması müşahidə olunur. İlk mərhələ koqnitiv qabiliyyət və sosial-emosional/davranış inkişafında baş verir.
9 yaşdan 32 yaşa qədər olan yeniyetməlik mərhələsində neyronların təşkili nisbətən sabit qalır və əlaqələr daha səmərəli olur. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu dövr beynin funksional olaraq yetkinləşdiyi və ya tənəzzülə başladığı zaman deyil, beyin naqillərinin modellərinin dəyişdiyi zamandır.
32 yaşdan 66 yaşa qədər olan dövr isə yetkinlik və qocalmanın erkən başlanğıcıdır. 32 yaş neyron şəbəkələrinin təşkilində "həyatın ən dərin dəyişikliyinin" baş verdiyi an hesab olunur. Bu yaşdan etibarən neyron şəbəkə arxitekturasında dəyişikliklər yavaşlamağa başlayır.
66 yaş, tez-tez vaxtından əvvəl qocalmanın başlanğıcı olaraq adlandırılan növbəti əhəmiyyətli dəyişikliyi qeyd edir. Bu mərhələdə demans və ya hipertoniya kimi hallar görünməyə başlaya bilər. 83 yaşdan sonrakı dövr isə beynin son yaşıdır. Bu mərhələ ilə bağlı məlumatlar məhdud olsa da, alimlər beynin bəzi nahiyələrinin bir-biri ilə ünsiyyət qurmaqda daha çox çətinlik çəkdiyini aşkar ediblər.
Ülkər XASPOLADOVA,
“Azərbaycan”
