Latifə Orujun “Sirli Yürüşlər” (B., 2026) adlı romanının K. Akmatov və N. Abıtov tərəfindən qırğız dilinə tərcümə olunması oxucu çevrəsində böyük maraq doğurmuş və qardaş Azərbaycan xalqı ilə ədəbi-mədəni əlaqələr çərçivəsində mənəvi körpü kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Əsərdə insan taleyi, qadının cəmiyyətdəki yeri, əxlaq, ictimai-sosial ədalət məsələləri əks olunmuşdur. Romandakı baş qəhrəman Leylanın həyat yolu və yeddi bacının taleyi təsvir edilir; sadə bir ailədə dünyaya gəlib böyüyən qızların zəhmətkeş əməyi, güclü iradəsi sayəsində ali təhsil alması, müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərməsi və həyat mübarizəsi bədii obrazlar vasitəsilə real həyat zəminində təqdim olunur.
Yeddi qızın taleyi vasitəsilə müəllif mühüm bir sosial ideyanı önə çəkir: insanın gələcəyi yalnız doğulduğu mühitlə məhdudlaşmır; təhsil, əmək, möhkəm iradə və əxlaqi dayanıqlıq vasitəsilə insan öz taleyini dəyişə bilər. Bu, romanın əsas sosial-fəlsəfi pafosudur. Müəllif qadının cəmiyyətdəki yerinə yeni baxışla yanaşmağa çağırır. Ənənəvi düşüncədə qız uşağının imkanları yalnız ailə həyatı ilə məhdudlaşdırıldığı halda, romanda qızlar savadlı, peşəkar, müstəqil düşünə bilən, ictimai həyata fəal qatılan şəxsiyyətlər kimi təqdim olunur. Bu baxımdan əsərdə qadının sosial subyekt kimi formalaşması əsas ideyalardan biri hesab edilir. Yazıçı qadını zəif və müdafiəyə ehtiyacı olan bir obraz kimi deyil, əksinə, savadlı, qətiyyətli, mənəvi baxımdan güclü, ədalət uğrunda mübarizə apara bilən bir insan kimi canlandırmışdır.
Əsərdəki qəhrəmanların psixoloji dünyası onların həyat sınaqlarına münasibəti vasitəsilə açılır. Xarakter psixologiyasını araşdıran alim N. Levitov qeyd edir ki, “xarakter əmək fəaliyyətində, ictimai münasibətlərdə və xüsusilə həyat münaqişələri və mübarizə şəraitində formalaşır və tərbiyə olunur” [3, 23]. Müəyyən tarixi şəraitdə insanın daxilində formalaşan xarakter xüsusiyyətləri zaman keçdikcə tam yetkinləşərək həmin insana məxsus fərdi keyfiyyətə çevrilir. Müəyyən ictimai şərtlər və xarici təsirlər nəticəsində yaranan xarakter cizgiləri daha da tamamlanır, insanın daxili aləmini daha aydın və kəskin şəkildə üzə çıxarır.
Yeddi bacının taleyi yalnız xarici hadisələrin ardıcıllığı deyil, həm də insanın daxili inkişafı, özünü tanıması, məqsədə doğru irəliləməsi və psixoloji baxımdan yetkinləşməsi yoludur. Qəhrəmanların psixoloji gücü onların çətinliklərdən qaçmamasında, əksinə, onları aşmağa çalışmasında, məqsədli həyat qurmaq, cəmiyyətdə öz yerini tapmaq və xalqa səmimi xidmət göstərmək fəaliyyətində görünür. Belə obrazlar vasitəsilə müəllif insanın daxili potensialı haqqında dərin fikirlər ifadə edir. İnsan xarici şəraitə tam şəkildə tabe olmur; öz iradəsi, biliyi, inamı və mənəvi mövqeyi vasitəsilə həyatın istiqamətini dəyişə bilər.
Leyla obrazı psixoloji baxımdan hərtərəfli inkişaf etmiş bir obrazdır və vəkil kimi o, daim müxtəlif insan taleləri, münaqişələr, ədalətsizliklər, qanun və mənəvi seçimlərlə üz-üzə qalır. Belə bir peşə insandan emosional dayanıqlıq, analitik düşüncə, daxili səbir və mənəvi möhkəmlik tələb edir.
Məsələn, baş qəhrəman Leylanın vəkillik fəaliyyəti, onun oğlu Rufatın istedadlı şahmatçı kimi taleyində yaşadığı hadisələr əsərin məzmununu daha da dərinləşdirir. Romanın ən dərin simvolik qatlarından biri insan taleyinin şahmat oyunu ilə müqayisə edilməsidir. Bu müqayisə əsərin adından başlayaraq məzmun quruluşuna qədər poetik şəkildə bir-birinə bağlıdır. Şahmat sadəcə bir oyun deyil. O, aydın və iradəli düşüncənin, gələcək strategiyasının, qabaqcadan görə bilməyin və məsuliyyətin modelidir. Hər bir gedişin nəticəsi vardır; bir yanlış addım sonrakı imkanları məhdudlaşdırır. Dəqiq və ağıllı gediş isə qələbəyə yol açır. İnsan həyatı da belədir: hər qərar, hər addım, hər seçim gələcəyə təsir edir. Rufatın şahmat yarışlarında yaşadığı hadisələr bu fəlsəfi ideyanı bədii səviyyədə açır. Rufat üçün şahmat yalnız idman yarışı deyil, həyatın müxtəlif tərəflərini anlama məktəbidir. Şahmat vasitəsilə o, səbirli olmağı, rəqibi anlamağı, məğlubiyyəti qəbul etməyi, qələbəyə çatmağı, ən əsası isə həyatda doğru yol tapmağı və xalqa səmimi xidmət etməyi öyrənir.
İnsan taleyinin şahmatla müqayisəsində bir neçə mühüm fəlsəfi qat vardır. Birincisi, şahmatda hər fiqurun öz yeri və imkanı var. Həyatda da hər insanın öz taleyi, qabiliyyəti, şəraiti və məsuliyyəti mövcuddur. Lakin fiqurun gücü yalnız özündə deyil, ümumi oyunda düzgün yerləşməsindədir. Buna görə də insanın uğuru da şəxsi bacarıqla ictimai şəraitin vəhdətindən asılıdır. İkincisi, şahmatda tələsik gediş çox zaman məğlubiyyətə gətirib çıxarır. Həyatda da düşünülməmiş qərar insanı çətin vəziyyətə sala bilər. Şahmat romanda insan taleyinin simvolik modeli kimi istifadə olunur. Hər insan öz taleyinin şahmatçısı olmalıdır ideyası əsərin fəlsəfi özəyini təşkil edir.
Romandakı zaman yalnız xronoloji vaxt deyil. O, insanı həyatın müxtəlif dərsləri ilə sınayan, tərbiyə edən və formalaşdıran bir qüvvə kimi təqdim olunur. Məsələn, əsərin gedişində Leylanın tələbəlik illəri, əmək fəaliyyətinin başlanğıcı, peşəkar və ailə məsuliyyəti, ictimai ədalət uğrunda mübarizəsi — bütün bunlar insanın daxili aləmini açan zaman və həyat mərhələləri kimi göstərilir. Müəllif zaman xronotopunu iki istiqamətdə təqdim edir. Birincisi — keçmiş günlərin həyat həqiqəti. İkincisi isə — bu gündən gələcək dəyişiklikləri görə bilməyin vacibliyi. Məhz burada şahmat təfəkkürü romanın fəlsəfi özəyinə çevrilir. Çünki şahmatda yaxşı oyunçu yalnız mövcud vəziyyəti deyil, sonrakı bir neçə gedişi də qabaqcadan görə bilir. Eynilə insan da həyatda yalnız bu günün faydasını deyil, gələcək nəticələri də düşünərək hərəkət etməlidir. Bu baxımdan romanda zaman insanın ağlını, vicdanını, səbir və məsuliyyətini sınağa çəkən böyük bir həyat məkanı kimi təqdim edilir.
Yazıçı “Sirli Yürüşlər” romanında qəhrəmanların obrazını dərindən açmaq üçün yol xronotopundan ustalıqla istifadə etmişdir. Alim M. Baxtin “yol”u ədəbiyyatda ən əsas xronotoplardan biri kimi səciyyələndirmişdir. O qeyd edir ki, “romanda görüşlər çox vaxt ‘yolda’ baş verir. ‘Yol’ gözlənilməz görüşlərin çox olduğu məkandır. Yolda zaman və məkanın bir nöqtəsində müxtəlif insanların, bütün təbəqələrin, dini inancların, millətlərin və nəsillərin nümayəndələrinin yolları kəsişir. Yolda müxtəlif hadisələr düyünlənir və həyata keçir. Burada zaman məkanla birləşərək sanki məkan içində axıb gedir. ‘Yol’ və ‘səfər’ anlayışlarının zəngin metaforik məna daşımasının səbəbi də budur və onun əsas özəyi zamanın axınıdır” [1, 276].
Əsərdə qəhrəmanların səfəri vasitəsilə insan taleyi, cəmiyyət, zaman, vətən, millətin köklü yolları bədii şəkildə şərh olunur. Yol xronotopu Azərbaycan xalqının tarixi dövrünü, ictimai-sosial hadisələri, mənəvi-əxlaqi məsələləri, milli dəyərləri, insanla təbiətin dialektik əlaqəsini daha dərindən mənimsəməyə imkan yaradır. Eyni zamanda zamanla məkan arasındakı mürəkkəb əlaqələrin bədii modelini qurmaqda çevik vasitə rolunu oynayır.
Əsərdə mühüm tematik-ideya mərkəzlərindən biri cəmiyyətdə ədalət məsələsidir. Leylanın vəkillik fəaliyyəti bu ideyanın açılmasında xüsusi yer tutur. Vəkil kimi Leyla qanunun yalnız zahiri normalarını deyil, onun daxili mənəvi mahiyyətini də dərk edən bir qəhrəman kimi təqdim olunur. Onun fəaliyyəti vasitəsilə müəllif insanla cəmiyyət arasındakı münasibətlərdə ədalətin rolunu göstərir. Əsərin hüquq işçilərinə həsr olunması da onun ideya istiqamətini aydın şəkildə göstərir. Müəllif üçün hüquq işçisi sadəcə qanunu icra edən şəxs deyil. O, cəmiyyətdə ədalət tərəzisini əlində saxlayan, mənəvi məsuliyyət daşıyan insandır.
Ədalət tərəzisi romanda güclü simvol kimi görünür. Tərəzi cəmiyyətdə tarazlığın, həqiqətin və obyektivliyin rəmzidir. Lakin bu tərəzini taraz saxlamaq asan deyil. Çünki cəmiyyətdə şəxsi maraq, hakimiyyət, qorxu, tanışlıq, maddi tamah və ədalətsizlik kimi amillər daim mövcuddur. Belə bir şəraitdə hüquq işçisinin yalnız peşəkarlığı deyil, xalq qarşısında vicdanı da böyük əhəmiyyət daşıyır. Qanunu ədalətlə tətbiq etmək üçün insanda peşə biliyi, təmiz vicdan, yüksək insanpərvərlik və məsuliyyət olmalıdır. Buna görə də romanda hüquq mövzusu quru hüquqi məsələ kimi deyil, insan taleyinin, vicdanın və cəmiyyətin kəsişdiyi məkan kimi təqdim olunur.
Əsərdə qəhrəmanların həyat mübarizəsi yalnız təhsil və ya peşə uğuru ilə məhdudlaşmır. Onların əsl qələbəsi hər bir şəraitdə insani keyfiyyətlərini qoruyub saxlamalarındadır. Burada müəllif mənəvi-əxlaqi dəyərləri əsərin daxili özəyinə çevirir. Məsələn, yeddi bacının yorulmaz əməyi, məqsədli həyata can atması və mübarizə yolu onların şəxsiyyət kimi inkişafının əsas mənbəyidir. Təhsil insanın cəmiyyətdə öz yerini tapmasına, düzgün düşünməsinə, ədalətsizliyə qarşı durmasına kömək edən mənəvi qüvvə kimi təqdim olunur. Qəhrəmanlar həyatın sərt axınında yaşasalar da, insan olmağı heç vaxt itirmirlər. Bu isə yazıçının humanist mövqeyini göstərir. Romanda insanın peşəsi, biliyi və mövqeyi onun ləyaqəti və məsuliyyəti ilə vəhdət təşkil etdikdə əsl ictimai məna qazandığı haqqında dərin fikir irəli sürülür.
Latifə Orujun “Sirli Yürüş” romanında milli dəyərlərlə ümumbəşəri dəyərlər bir-birini tamamlayır. Milli dəyərlər ailə, böyüyə hörmət, qız namusu, bacı-qardaş həmrəyliyi, valideyn əməyinə qiymət vermək, əmək və dostluq kimi anlayışlar vasitəsilə açılır. Yeddi bacının eyni ailədən çıxaraq fərqli həyat yolları seçsələr də, daxili bağlılıqlarını itirməmələri Azərbaycan və ümumilikdə Şərq mədəniyyətindəki ailə birliyi anlayışını xatırladır. Eyni zamanda əsərdə təhsilə can atmaq, ədalət, insan hüquqları, peşə məsuliyyəti, qadının cəmiyyətdəki rolu və insanın azad inkişafı kimi ideyalar ümumbəşəri məna daşıyır. Bu isə romanı yalnız milli çərçivədə deyil, geniş humanist kontekstdə dəyərləndirməyə imkan verir. Müəllif milli dəyərləri insanlıq əsasını möhkəmləndirən mənəvi dayaq kimi təqdim edir. Ümumbəşəri dəyərlər isə qəhrəmanların mənəvi, ictimai və peşəkar inkişafı vasitəsilə üzə çıxır.
Əslində, romanın adı bədii-poetik baxımdan olduqca mühüm məna daşıyır. “Sirli yürüş” ifadəsi çoxqatlı simvol kimi işlədilmişdir. Birinci mənası şahmatdakı gedişdir. Burada “gediş” hesablanmış addım, strateji qərar və ağlın fəaliyyəti kimi başa düşülür. İkinci mənası insanın həyat yolundakı addımlarıdır. Hər bir insan həyatda öz gedişini edir: təhsil alır, peşə seçir, ailə qurur, ədalət uğrunda mübarizə aparır, çətinlikləri dəf edir. Üçüncü mənası isə taleyin sirli olmasıdır. İnsan həmişə öz gələcəyini tam şəkildə görə bilmir. Həyatda gözlənilməz hadisələr, müxtəlif sınaqlar və dönüş nöqtələri olur. Buna görə də bu gediş “sirli” adlandırılır. Lakin bu sirr xaos deyil; onun daxilində daxili qanunauyğunluq, səbəb-nəticə əlaqəsi və mənəvi məntiq mövcuddur. Müəllif əsərdə bugünkü həyatdan sabahın çoxşaxəli dəyişikliklərini görə bilən insanları yüksək qiymətləndirir. Bu, intellektual uzaqgörənliyin göstəricisidir. Romanın adı özü-özlüyündə dərin fəlsəfi məna daşıyır. “Sirli yürüş” anlayışı bir tərəfdən şahmatda əvvəlcədən düşünülmüş, daxili məntiqə əsaslanan addımı ifadə edirsə, digər tərəfdən insan həyatındakı mürəkkəb və ziddiyyətli tale yolunu, ağıl, vicdan, məsuliyyət və uzaqgörənliklə idarə olunan mürəkkəb mənəvi-moral məkan kimi təqdim edir.
“Sirli Yürüşlər” romanının bədii xüsusiyyəti onun ideya məzmunu ilə simvolik obrazlarının vəhdətində özünü göstərir. Əsərdə həyat reallığı ilə fəlsəfi ümumiləşdirmə birlikdə təqdim olunur. Ən əsas bədii simvollardan biri olan tərəzi ədaləti, obyektivliyi və tarazlığı ifadə edir. Tərəzi yalnız hüquq işçilərinin peşə borcunu deyil, insanın daxili vicdanını da təcəssüm etdirir. Şahmat simvolu müdrikliyi, strategiyanı, həyat mübarizəsini və taleyin mürəkkəbliyini bildirir. Digər bir simvol olan “gediş” insanın seçimini, addımını, qərarını və məsuliyyətini ifadə edir. Yeddi bacı simvolu da dərin məna daşıyır. Şərq mədəniyyətində yeddi rəqəmi bütövlük, tamlıq və çoxşaxəlilik mənasını ifadə edir. Bu baxımdan əsər oxucunu, Чыңгыз Айтматов dediyi kimi, “hər gün insan olmağa” çağırır.
Yazıçının həyat həqiqətini bədii həqiqətə çevirməkdəki coşqun təxəyyülü və istedad təbiətinin gücü aydın şəkildə görünür. Filosof Evald İlyenkov dəqiq ifadə etdiyi kimi: “yazıçının fantaziyası olduqca çevik düşüncənin ən məhsuldar formasıdır. Bu, insanın yaşadığı dünyanı qavrama fəallığını artıran universal qabiliyyətdir” [2, 274]. Həqiqətən də bütün problemlərin sirri məhz bu universal qabiliyyətdədir. Yazıçı da coşqun bədii təfəkkür sahibi olduğu üçün insan taleyini və onun çoxşaxəli həyatını ifadə etməkdə müxtəlif bədii vasitələr taparaq öz məqsədini və fikirlərini təsirli şəkildə çatdıra bilir.
Nəticə etibarilə, Latifə Orujun “Sirli Yürüş” romanı ictimai-sosial məzmunu dərin, fəlsəfi düşüncələrlə zəngin, insan taleyinin təsvirində psixoloji baxımdan əsaslandırılmış və bədii-poetik simvolları güclü olan bir əsərdir. Əsər yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin də mənəvi-əxlaqi tərbiyəsinə xidmət edəcək milli dəyərlərə malikdir.
Temirova Baxtıgül –
filologiya elmləri doktoru, professor,
Qırğız Respublikasının təhsil əlaçısı.
jpeg_1779791981.jpeg)
