Dünya növbəti iqlim sınağı qarşısındadır

Güclənən "El-Ninyo" hadisəsi dünyanın bir hissəsini daşqın, digər hissəsini isə quraqlıq təhlükəsi ilə üz-üzə qoyur

İqlim dəyişiklikləri getdikcə daha ciddi xarakter alır. Bir vaxtlar müəyyən mövsümlərə və coğrafi ərazilərə xas olan hava hadisələri indi gözlənilməz miqyası və intensivliyi ilə diqqət çəkir. Güclü leysanlar, dağıdıcı daşqınlar, uzunmüddətli quraqlıqlar və rekord istilər artıq ayrı-ayrı ölkələrin deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin üzləşdiyi problemlərə çevrilib. Son aylarda dünya meteoroloqlarının diqqət mərkəzində olan "El-Ninyo" hadisəsinin sürətlə güclənməsi isə iqlimlə bağlı narahatlıqları daha da artırıb. Alimlərin proqnozlarına görə, Sakit okeanda müşahidə olunan anomal istiləşmə yaxın aylarda qlobal atmosfer dövranına ciddi təsir göstərərək müxtəlif regionlarda yağıntı rejimini dəyişdirə bilər. Bu isə dünyanın bəzi ərazilərində normadan artıq yağışların, digərlərində su qıtlığının və ekstremal istilərin müşahidə olunması ehtimalını yüksəldir.

Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının (ÜMT) oktyabrın 8-də açıqladığı son proqnozlar vəziyyətin ciddiliyini bir daha göstərir. Təşkilatın məlumatına əsasən, "El-Ninyo" hadisəsinin 2026-cı ilin dekabrında ən yüksək intensivliyə çatacağı gözlənilir. ABŞ Milli Okean və Atmosfer Administrasiyasının (NOAA) eyni tarixdə yayımladığı qiymətləndirmədə isə 2027-ci ilin yanvar-mart dövründə güclü "El-Ninyo" şəraitinin davam etməsi ehtimalının 83 faizdən yüksək olduğu bildirilir. Bu proqnozlar yaxın aylarda dünya üzrə hava şəraitinin daha qeyri-sabit ola biləcəyinə işarə edir.

"El-Ninyo" Sakit okeanın ekvatorial hissəsində suyun səth temperaturunun normadan artıq yüksəlməsi ilə əlaqədar yaranan təbii iqlim hadisəsidir. Adətən, iki-yeddi ildən bir müşahidə olunan bu proses okeanla atmosfer arasındakı qarşılıqlı əlaqələri dəyişdirir. Nəticədə küləklərin istiqaməti, buludların formalaşması, yağıntıların intensivliyi və temperatur göstəriciləri müxtəlif regionlarda fərqli xarakter alır. "El-Ninyo" zamanı tropik Sakit okeanın mərkəzi və şərq hissələrində yağışların artması, İndoneziya və ətraf ərazilərdə isə yağıntıların azalması səciyyəvi hallardandır. Lakin hadisənin təsiri bununla da məhdudlaşmır. Atmosferdə yaranan dəyişikliklər minlərlə kilometr uzaqda yerləşən ölkələrin də mövsümi hava şəraitinə təsir göstərə bilir.

Hazırkı "El-Ninyo" hadisəsini xüsusi diqqət mərkəzinə gətirən əsas amillərdən biri okean sularının qeyri-adi dərəcədə istiləşməsidir. ÜMT-nin məlumatına görə, Sakit okeanın müvafiq hissəsində temperatur anomaliyasının 2026-cı ilin oktyabr-dekabr ayları üzrə orta hesabla 3,7 dərəcəyə çatacağı proqnozlaşdırılır. Bu göstərici müşahidələr tarixində ən yüksək səviyyə ola bilər. Müqayisə üçün, 2015-2016-cı illərin güclü "El-Ninyo" hadisəsi zamanı analoji göstərici təxminən 2,6 dərəcə olmuşdu. Bununla belə, alimlər vurğulayırlar ki, hadisənin gücü hər bir ölkədə mütləq rekord yağış və ya quraqlıq baş verəcəyi anlamına gəlmir. İqlim proseslərinin nəticəsi regional atmosfer şəraitindən də asılıdır.

Dünyada yağıntıların artması ilə bağlı ən mühüm yeni faktlardan biri ABŞ Milli Aeronavtika və Kosmos Administrasiyasının (NASA) son müşahidələrində əksini tapıb. NASA-nın 2026-cı ilin iyul-sentyabr aylarını əhatə edən qlobal yağıntı təhlilinə əsasən, Sakit okeanın mərkəzi hissəsində bəzi ərazilərə düşən yağıntının miqdarı mövsümi normadan 500 millimetr artıq olub. Eyni dövrdə okeanın qərb hissəsində müəyyən ərazilərdə yağıntı normadan 400 millimetr az qeydə alınıb. Bu fərq "El-Ninyo"nun yağışları, sadəcə, artırmadığını, onların coğrafi paylanmasını kəskin dəyişdirdiyini göstərir. NASA-nın müqayisələrinə görə, 2026-cı ilin həmin üç ayında müşahidə edilən yağıntı anomaliyalarının miqyası əvvəlki dörd orta və güclü "El-Ninyo" hadisəsinin başlanğıc mərhələlərindəkindən daha böyük olub. 

ÜMT-nin oktyabr-dekabr ayları üçün hazırladığı mövsümi proqnozlarda Şərqi Afrikanın Böyük Buynuz bölgəsində, Mərkəzi Asiyanın və Şərqi Asiyanın bəzi hissələrində, Ərəbistan yarımadasının şimalında, Şimali Amerikanın müəyyən ərazilərində və Cənubi Amerikanın cənub-şərqində normadan artıq yağıntı ehtimalının yüksəldiyi göstərilir. Bunun əksinə olaraq, Hindistan yarımadasında, Mərkəzi Amerikanın cənubunda, Karib hövzəsinin bəzi hissələrində və Cənubi Amerikanın şimal-qərbində daha quraq şəraitin yaranması gözlənilir. Bu fərqli mənzərə "El-Ninyo"nun dünya üzrə vahid hava şəraiti yaratmadığını, əksinə, regionlar arasındakı iqlim təzadlarını gücləndirdiyini nümayiş etdirir.

Yağıntıların intensivləşməsi təkcə "El-Ninyo" ilə əlaqədar deyil. Qlobal istiləşmə də güclü yağışların yaranması üçün əlverişli şərait yaradır. İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Ekspertlər Qrupunun (IPCC) elmi qiymətləndirmələrinə görə, atmosfer temperaturunun hər bir dərəcə yüksəlməsi havanın təxminən 7 faiz daha çox su buxarı saxlamaq qabiliyyətinə malik olması ilə nəticələnir. Bu, hər yerdə yağıntının eyni nisbətdə artacağı demək deyil. Lakin əlverişli meteoroloji şərait yarandıqda daha güclü leysanların baş verməsi ehtimalını artırır. Beləliklə, təbii "El-Ninyo" hadisəsi ilə insan fəaliyyəti nəticəsində güclənən qlobal istiləşmənin təsirləri üst-üstə düşərək bəzi bölgələrdə ekstremal yağıntı risklərini daha da yüksəldə bilər.

Son illərin elmi müşahidələri də güclü yağıntıların intensivləşməsi tendensiyasını təsdiqləyir. IPCC-nin qiymətləndirmələrinə əsasən, etibarlı meteoroloji müşahidələrin aparıldığı quru ərazilərinin böyük hissəsində intensiv yağışların tezliyi və gücü artıb. Xüsusilə Avropa, Asiya və Şimali Amerikada bu dəyişikliklər daha aydın müşahidə olunur. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, istixana qazlarının atmosferdə toplanması nəticəsində yaranan istiləşmə bu prosesin əsas səbəblərindən biridir. Əvvəllər nadir hallarda müşahidə olunan güclü leysanlar bəzi regionlarda daha tez-tez baş verir. Bununla yanaşı, yağıntıların illik miqdarının artması bütün hallarda su ehtiyatlarının çoxalması demək deyil. Qısa müddətdə düşən həddindən artıq yağış torpağa hopmağa imkan tapmadan səth axınına çevrilir, daşqınlara və münbit torpaq qatının yuyulmasına səbəb olur.

İqlim anomaliyalarının iqtisadi nəticələri də getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Güclü yağışlar yolları, körpüləri, yaşayış məntəqələrini və kənd təsərrüfatı sahələrini təhlükə altında qoyur. Daşqınlar nəticəsində əkinlərin məhv olması ərzaq istehsalına mənfi təsir göstərir, nəqliyyat və təchizat zəncirlərində fasilələr yaradır. Digər tərəfdən, "El-Ninyo"nun quraqlıq yaratdığı regionlarda suvarma imkanları məhdudlaşır, məhsuldarlıq azalır və meşə yanğınları təhlükəsi yüksəlir. Xüsusilə iqtisadi imkanları məhdud olan ölkələr üçün belə hadisələrin nəticələrini aradan qaldırmaq daha çətin olur.

Yağıntı rejiminin dəyişməsi şəhərlərin gələcək inkişafı ilə bağlı yanaşmaların da yenilənməsini zəruri edir. Müasir şəhərlərin bir çoxunda kanalizasiya və yağış sularının axıdılması sistemləri əvvəlki onilliklərin meteoroloji göstəriciləri əsasında qurulub. Lakin qısa müddətdə normadan artıq yağıntı düşdükdə həmin infrastrukturların ötürücülük qabiliyyəti kifayət etmir. Nəticədə küçələri su basır, yeraltı keçidlər və nəqliyyat xətləri fəaliyyətini dayandırır. Buna görə də mütəxəssislər şəhərsalma siyasətində yeni iqlim reallıqlarının nəzərə alınmasını, yağış sularının toplanması və idarə olunması sistemlərinin təkmilləşdirilməsini vacib hesab edirlər.

Qlobal iqlim proseslərinin təsirləri Azərbaycan üçün də diqqətlə izlənilməlidir. Ölkəmizin mürəkkəb relyefi, müxtəlif iqlim qurşaqlarına malik olması və bəzi ərazilərin sel təhlükəsinə həssaslığı yağıntı rejimindəki dəyişikliklərin öyrənilməsini xüsusi əhəmiyyətli edir. Güclü leysanlar dağlıq və dağətəyi rayonlarda sel və torpaq sürüşməsi risklərini artıra bilər. Digər tərəfdən, yağıntıların qeyri-bərabər paylanması kənd təsərrüfatında su təminatına və su ehtiyatlarının idarə olunmasına təsir göstərə bilər. Bununla belə, "El-Ninyo"nun Azərbaycanda konkret olaraq nə qədər yağıntı artımına səbəb olacağını indidən söyləmək elmi baxımdan düzgün olmazdı. Belə qiymətləndirmələr üçün regional meteoroloji müşahidələrə və yerli proqnozlara əsaslanmaq lazımdır.

Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı "El-Ninyo"nun mümkün nəticələrinə hazırlığın gücləndirilməsini vacib sayır. Təşkilat milli meteorologiya xidmətləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində mövsümi proqnozların yenilənməsinə, erkən xəbərdarlıq sistemlərinin inkişafına və risklərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsinə xüsusi diqqət ayırır. Əsas məqsəd təhlükəli hava hadisələrinin qarşısını tamamilə almaq deyil, onların insan həyatı və iqtisadiyyat üçün doğura biləcəyi itkiləri minimuma endirməkdir. Çünki vaxtında verilən xəbərdarlıq, düzgün planlaşdırma və dayanıqlı infrastruktur təbii fəlakətlərin ağır nəticələrini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Dünya yeni iqlim sınağı qarşısındadır. Güclənən "El-Ninyo" rekord səviyyəyə yaxınlaşan okean temperaturu və intensivləşən yağıntılar təbiətdə baş verən dəyişikliklərin miqyasını bir daha göstərir. Qarşıdakı ayların necə keçəcəyi hələ tam məlum olmasa da, elmi proqnozlar risklərin ciddi olduğunu ortaya qoyur. Əsas məsələ yalnız sabah havanın necə olacağını bilmək deyil, dəyişən iqlim şəraitində insanların, şəhərlərin və iqtisadiyyatın nə dərəcədə hazırlıqlı olmasını təmin etməkdir. Çünki iqlim təhlükələri qarşısında ən böyük üstünlük hadisə baş verdikdən sonra onun nəticələri ilə mübarizə aparmaq deyil, həmin təhlükəyə əvvəlcədən hazır olmaqdır.

Ülkər XASPOLADOVA,

"Azərbaycan"