Dövlət sosial siyasətini yeni mərhələnin tələblərinə uyğun qurur
Ermənistanın işğalçılıq siyasəti nəticəsində yüz minlərlə soydaşımız doğma yurdundan didərgin düşərək uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamışdır. İnsanlar evləri ilə yanaşı, illərlə formalaşmış sosial mühitlərini, təsərrüfatlarını, məşğulluq imkanlarını və həyat tərzlərini də itirmişlər. Buna baxmayaraq, dövlətimiz həmin insanların taleyini heç vaxt diqqətdən kənarda qoymamış, onların sosial müdafiəsini fəaliyyətinin əsas prioritetlərindən birinə çevirmişdir.
Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən əsası qoyulan sosial müdafiə siyasəti Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə genişləndirilərək sistemli xarakter aldı. Təsadüfi deyil ki, 2004-2019-cu illər ərzində məcburi köçkünlərin sosial problemlərinin həlli ilə bağlı dövlətimizin başçısı tərəfindən 75 fərman və sərəncam imzalandı, Milli Məclis tərəfindən 11 qanun qəbul edildi, Nazirlər Kabineti isə 224 qərar və sərəncam təsdiqlədi. Bütün bunlar dövlətin məcburi köçkün probleminə uzunmüddətli və strateji yanaşmasının göstəricisidir.
İlkin mərhələdə həyata keçirilən mühüm layihələrdən biri məcburi köçkünlərin mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması idi. Bu istiqamətdə ölkənin müxtəlif bölgələrində 121 yeni qəsəbə və yaşayış kompleksi tikilərək istifadəyə verildi. Nəticədə 62 mindən çox ailənin, yəni 300 mindən artıq vətəndaşın yaşayış şəraiti köklü şəkildə yaxşılaşdırıldı. Çadır düşərgələrinin ləğvi, vaqon şəhərciklərində və yararsız tikililərdə yaşayan insanların yeni ev və mənzillərlə təmin olunması dövlətimizin sosial siyasətinin mühüm nailiyyətlərindən biri kimi tarixə düşdü. 2007-ci ildə bütün çadır düşərgələrinin və 2016-cı ildə sonuncu "fin" tipli qəsəbənin ləğv edilməsi məcburi köçkünlərin həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı demək idi.
Amma dövlət qayğısı yalnız ev və mənzil təminatı ilə məhdudlaşmadı. Məcburi köçkün ailələrinə vahid aylıq müavinət ödənildi, təhsil və vergi güzəştləri tətbiq olundu, ünvanlı sosial yardım proqramları həyata keçirildi, minlərlə insan məşğulluq layihələrinə cəlb edildi. Əmək qabiliyyətli məcburi köçkünlərin 161 min nəfəri daimi işlə, 200 min nəfəri isə müxtəlif dövrlərdə müvəqqəti işlə təmin olundu. Sahibkarlığın inkişafı məqsədilə minlərlə ailəyə güzəştli kreditlər ayrıldı. Bütün bunların əvəzində məcburi köçkünlər arasında yoxsulluğun səviyyəsi təxminən 8 faizə qədər azaldı.
Bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri də təhsil sahəsi idi. Dövlət məcburi köçkün ailələrinin övladlarının təhsil imkanlarının məhdudlaşmasına imkan vermədi. Minlərlə gənc ali təhsil almaq imkanı əldə etdi. Hazırda ali məktəblərə qəbul olunmuş minlərlə tələbənin təhsil haqqı dövlət büdcəsi hesabına ödənilir. Bu isə insan kapitalının formalaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan qələbə isə ölkəmizin qarşısında tamamilə yeni reallıq yaratdı. Artıq dövlətin əsas vəzifəsi məcburi köçkünlük şəraitini idarə etmək deyil, insanların doğma torpaqlarına qayıdışını və həmin torpaqlarda dayanıqlı həyat qurmasını təmin etmək idi. Prezident İlham Əliyevin 2021-ci il 7 iyul tarixli fərmanı ilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının yaradılması, 2022-ci il 16 noyabr tarixli sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair Birinci Dövlət Proqramı"nın təsdiq olunması bu yeni mərhələnin hüquqi və strateji əsaslarını müəyyənləşdirdi.
Son 4 il ərzində "Böyük qayıdış" proqramının həyata keçirilməsi məqsədi ilə dövlət büdcəsindən 28 milyard manata yaxın vəsait ayrılıb. Bu vəsait hesabına Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda onlarca yaşayış məntəqəsi yenidən qurulub, müasir infrastruktur yaradılıb, yollar, məktəblər, xəstəxanalar və sosial obyektlər tikilib. Bu gün artıq 85 minə yaxın vətəndaş həmin ərazilərdə yaşayır, çalışır və təhsil alır.
Məhz bu mərhələdə keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarında dayanıqlı məskunlaşmasının hüquqi əsaslarının daha da təkmilləşdirilməsi zərurəti meydana çıxdı. Milli Məclisin komitəsində müzakirə olunan qanun layihələri də bu ehtiyacdan irəli gəlirdi.
Məlumdur ki, qayıdış prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin konstitusion mülkiyyət hüquqlarının təmin edilməsidir. Uzun illər insanlar öz evlərindən və əmlaklarından məhrum qalmışlar. Yeni hüquqi mexanizmlər onların yalnız yaşayış sahələri ilə təmin edilməsini deyil, həmin yaşayış sahələrinin tamhüquqlu mülkiyyətçisinə çevrilməsini nəzərdə tutur. Bu hüquqi yenilik tarixi ədalətin bərpası, insan hüquqlarının təmin olunması və vətəndaşların doğma torpaqlara bağlılığının möhkəmləndirilməsi deməkdir. İnsan öz evinin sahibi olduqda həmin ərazinin inkişafında daha fəal iştirak edir, gələcəyini həmin torpaqla bağlayır və dayanıqlı yaşayış modeli formalaşır.
Milli Məclisdə müzakirə edilən dəyişikliklər Mənzil Məcəlləsini, "Qaçqınların və məcburi köçkünlərin statusu haqqında" və "Məcburi köçkünlərin və onlara bərabər tutulan şəxslərin sosial müdafiəsi haqqında" qanunları əhatə edir. Bu dəyişikliklər məcburi köçkünlük dövründən Böyük qayıdış mərhələsinə keçidin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirir. Məqsəd uzun illər işğal şəraitində formalaşmış hüquqi mexanizmləri yeni reallıqlara uyğunlaşdırmaqdır. Dövlət keçid dövründə sosial müdafiə tədbirlərinin davam etdirilməsini də təmin edir. Bu yanaşma onu göstərir ki, dövlət sosial öhdəliklərindən imtina etmir, əksinə, onları yeni mərhələnin tələblərinə uyğunlaşdırır. Əgər əvvəlki dövrdə əsas məqsəd məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsini təmin etmək idisə, bu gün prioritet onların doğma torpaqlarda iqtisadi və ictimai həyata tam inteqrasiyasıdır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaradılan yeni yaşayış məntəqələri yalnız evlərdən ibarət deyil. Burada məktəblər, uşaq bağçaları, tibb müəssisələri, xidmət mərkəzləri, rəqəmsal infrastruktur və yeni iş yerləri yaradılır. Məqsəd insanların rahat, təhlükəsiz və perspektivli həyatının təmin edilməsidir. Məşğulluq proqramları, sahibkarlığın inkişafı, özünüməşğulluq layihələri və peşə hazırlığı kursları insanların iqtisadi fəallığını artırır. Beləliklə, sosial yardım alan vətəndaş modeli tədricən iqtisadi inkişafın fəal iştirakçısı modelinə çevrilir.
"Böyük qayıdış" proqramı Azərbaycanın həyata keçirdiyi ən böyük sosial və iqtisadi transformasiya layihəsidir. Bu proqram insanların öz evlərinə qayıdışı ilə yanaşı, bütövlükdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulmasını da nəzərdə tutur. Yeni yollar, beynəlxalq hava limanları, enerji layihələri, sənaye zonaları, "ağıllı kənd" və "ağıllı şəhər" konsepsiyaları regionun gələcək inkişafının əsasını təşkil edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur yaxın illərdə ölkənin yeni iqtisadi inkişaf mərkəzlərindən birinə çevriləcək. Eyni zamanda Böyük qayıdış milli həmrəyliyin, dövlət-vətəndaş birliyinin və tarixi ədalətin bərpasının parlaq nümunəsi kimi tarixə düşəcək. Uzun illər doğma torpaqlarına qovuşmaq arzusu ilə yaşayan insanlar artıq öz yurdlarında yeni həyat qururlar.
Bu gün həyata keçirilən hüquqi islahatlar, qəbul olunan yeni qanunlar və reallaşdırılan dövlət proqramları göstərir ki, Azərbaycan məcburi köçkünlük dövrünü geridə qoyaraq dayanıqlı məskunlaşma və inkişaf mərhələsinə daxil olub. Böyük qayıdış təkcə insanların doğma torpaqlarına dönüşü deyil, həm də müasir Azərbaycanın ən böyük sosial, iqtisadi və mənəvi qələbələrindən biridir. Bu proses gələcək nəsillərə güclü dövlətin və milli birliyin möhtəşəm nəticəsi kimi ötürüləcək.
Elşən QƏNİYEV,
"Azərbaycan"
