20 Noyabr 2026 12:52
142
DÜNYA
A- A+
Alimlər “itmiş 1 milyard il"i araşdırırlar

Alimlər “itmiş 1 milyard il"i araşdırırlar


Yerin milyardlarla illik tarixi onun qaya qatlarında qorunub saxlansa da, bu hekayənin müəyyən hissələri sanki yoxa çıxıb. Planetin müxtəlif yerlərində rast gəlinən və yüz milyonlarla, hətta bir milyard ildən çox dövrü əhatə edən bu boşluqların mənşəyi uzun müddətdir ki, alimləri düşündürür. Yeni tədqiqatlar göstərir ki, bu sirrin kökü Yerin səthində deyil, planetin dərinliklərində ola bilər.

Bu sirrin ən diqqətçəkən nümunələrindən birinə Birləşmiş Ştatlardakı Böyük Kanyonda (Grand Canyon) rast gəlmək olar. Adətən, milyonlarla il ərzində toplanmış çökmə süxur qatlarının müəyyən bir xronoloji ardıcıllıqla düzüləcəyi gözlənilsə də, burada aralarında yüz milyonlarla il fərq olan süxur formasiyaları birbaşa bir-birinin üzərində yerləşir. "Böyük Uyğunsuzluq" (Great Unconformity) kimi tanınan bu geoloji sərhəd elə təəssürat yaradır ki, sanki Yer tarixinin nəhəng bir hissəsi kəsilib çıxarılıb.

Bu böyük boşluqların səbəbini anlamaq üçün tədqiqatçılar diqqətlərini Yer qabığının çox dərinliklərinə yönəldiblər. “Nature” jurnalında dərc olunmuş bir tədqiqatda Santoş Dhunqana və Nikolas Flament Yerin mantiyasında isti süxurların hərəkətinin qitələrə necə təsir etdiyini araşdırmaq üçün kompüter modellərindən istifadə ediblər. Tədqiqat qrupu yüz milyonlarla il davam edən bu dərin hərəkətlərin planetin səthini necə dəyişdirdiyini araşdırıb.

Modellər göstərir ki, təxminən bir milyard il əvvəldən 540 milyon il əvvələ qədər davam edən Neoproterozoy erasında üç böyük qədim quru kütləsi tədricən yüksəlib. Bunlara müasir Şimali Amerikanın təməlini təşkil edən Lavrentiya, Şimali Avropada yerləşən Baltika və Şimali Çin daxildir. Bu qitələr yuxarı qalxdıqca geniş quru sahələri uzun müddət ərzində iqlim şəraitinin və eroziyanın təsirinə məruz qalıb.

Kontinentlər yüksəldikcə təbiət planetin geoloji arxivini yenidən formalaşdırıb. Su, külək və digər eroziya prosesləri əvvəllər yaranmış süxur qatlarını aşındıraraq yox edib. Lakin tədqiqatçılara görə, bu "itirilmiş zaman" sirrini yalnız eroziya ilə izah etmək mümkün deyil. Qədim və daha gənc süxur qatları arasındakı kəskin sərhədin bu günə qədər aydın görünməsi üçün bu proses çərçivəsində başqa bir hadisə də baş vermiş olmalıdır.

Tədqiqatçıların modellərinə əsasən, əvvəlcə yüksəlmiş quru sahələri sonradan çökməyə başlayıb. Dəniz səviyyəsinin quruya nisbətən qalxması nəticəsində əvvəllər aşınmış səthlərin üzərində yeni çöküntülər toplanıb. Bu proses qədim və daha gənc süxur qatları arasında aydın bir sərhəd yaradıb. Bu xüsusiyyətə bu gün müxtəlif yerlərdə, xüsusilə də Böyük Kanyonda rast gəlmək mümkündür. Şimali Amerika, Şimali Avropa və Şimali Çindən əldə edilən geoloji sübutların model nəticələri ilə üst-üstə düşməsi Yerin dərinliklərində baş verən hərəkətlərin planetin geoloji tarixinin formalaşmasındakı rolu barədə mühüm məlumatlar ortaya qoyub.


Əsmər QARDAŞXANOVA,

"Azərbaycan"

Digər Xəbərlər

QƏZETİN ÇAP VERSİYASI

XƏBƏR LENTİ Bütün xəbərlər

Sabah ölkə ərazisində hava şəraiti necə olacaq?

13:23
20 Noyabr

Uşaqlara qarşı zorakılığın qarşısını almaq üçün 230-dan çox yeni öhdəlik müəyyənləşib  

12:55
20 Noyabr

Alimlər “itmiş 1 milyard il"i araşdırırlar

12:52
20 Noyabr

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnamın Baş naziri ilə görüşü olub YENİLƏNİB  

12:50
20 Noyabr

MDB ölkələrinin parlament sədrləri Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşüblər

12:49
20 Noyabr

Azərbaycan və Serbiya Müdafiə nazirlikləri arasında ekspert görüşü keçirilib

12:47
20 Noyabr

Milli Məclisin növbəti iclasının vaxtı və gündəliyi açıqlanıb

12:46
20 Noyabr

Ağdam işğaldan azad olunmasından sonra yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub  

12:20
20 Noyabr

Lənkəranda iri fermer təsərrüfatlarına növbəti baxış keçirilib  

12:13
20 Noyabr

YAP Azərbaycanın daha da inkişafına və güclənməsinə həmişə öz layiqli töhfələrini verəcək

12:09
20 Noyabr

Ağdam sakini: Azad Ağdamda illərdir görmədiyimiz insanlarla görüşmək böyük sevinc və qürurdur  

12:07
20 Noyabr

Aqrar inkişaf yeni dövlət proqramı çərçivəsində Neftçalada görülən işlər müzakirə olunub  

12:01
20 Noyabr

Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri tarixi dostluqdan strateji tərəfdaşlığa doğru

11:48
20 Noyabr

Bu AI şirkətinin bazar dəyəri 1.76 trilyon dollara çatıb

11:43
20 Noyabr

Berlin regionda sabitliyə Avropa təhlükəsizliyi gündəliyinin tərkib hissəsi kimi baxır  

11:40
20 Noyabr

Noyabrın 22-si Gürcüstanda matəm elan edilib

11:27
20 Noyabr

Mədəaltı vəzi xərçəngi ilə bağlı yeni müalicə tətbiq olunur

11:00
20 Noyabr

Neftin qiymətində azalma gözləntiləri güclənir  

10:59
20 Noyabr

Ötən gün 79 cinayətin açılması təmin olunub

10:44
20 Noyabr

Qeyri-sabit, küləkli və yağıntılı hava şəraiti müşahidə olunur – FAKTİKİ HAVA

10:42
20 Noyabr

Nquyen Van Sien: Vyetnamlıların Azərbaycana marağı böyükdür

10:41
20 Noyabr

ÇOX OXUNANLAR

OXUCU MƏKTUBLARI

NƏŞRLƏRİMİZ

TƏQVİM / ARXİV

BAŞ REDAKTORDAN

Hamımızın Azərbaycan adlı bir Vətəni var! Qoynunda dünyaya göz açdığımız, minbir nemətindən dadıb isti qucağında boya-başa çatdığımız bu əvəzolunmaz diyar azərbaycanlı adını qürur və iftixarla daşıyan hər kəs üçün müqəddəs və ülvidir.
Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu Vətən müharibəsində zəfər çalaraq erməni işğalçılarını kapitulyasiyaya məcbur etdi, düşməni qovaraq ərazi bütövlüyünə nail oldu.
Bununla da Azərbaycan yeni inkişaf dövrünə qədəm qoydu.
Bu dövrdə dünyada mürəkkəb və ziddiyyətli proseslər davam etməkdədir!
Hələ də dünyada ədalətsizliklər mövcuddur!
Hələ də dünyada ikili standartlar var!
Hələ də dünyada güclülər zəiflərin haqqını tapdalamaq istəyir!
Odur ki, biz daima güclü olmalıyıq.
Güclü olmağın əsas şərti isə bizim birliyimizdir!
Dünyanın harasında yaşamağımızdan, hansı sahədə çalışmağımızdan asılı olmayaraq, əlbir və əlaqəli fəaliyyət göstərməyi bacarmalıyıq.
Azərbaycan naminə, onun dünyada yeri, yüksək nüfuzu uğrunda daim birlikdə mübarizə aparmalıyıq.
Yalnız bu halda anamız Azərbaycanı qoruya, yüksəldə və hamımız üçün qürur mənbəyinə çevirə bilərik.
Ulu yurdumuzun adını daşıyan "Azərbaycan" qəzeti də bu amala xidmət edir.
Əziz azərbaycanlılar! Sizi Azərbaycan naminə, övladlarımızın firavan və xoşbəxt gələcəyi uğrunda əlbir və əlaqəli fəaliyyətə çağırıram!