Başqa sahələr kimi, torpaqşünaslığın da özünəməxsus fərqli xüsusiyyətləri var. Gərək torpaqla "danışmağı" bacarasan, onun dilini biləsən. Azərbaycanda bu sahəni dərindən öyrənən, araşdıran görkəmli alimlər çox olub. Onlardan biri də dəyərli alim Şahalı Həsənovdur.
Uzun illər torpaqşünaslıq sahəsində sanballı elmi araşdırmalar aparmış, bu mövzuda bir-birindən dəyərli əsərlər, dərsliklər yazmış Şahalı Gülmalı oğlu Həsənov 1921-ci il mayın 12-də Ağsunun Gəgəli kəndində dünyaya göz açmışdı. 1938-ci ildə kəndlərindəki yeddillik orta məktəbi bitirdikdən sonra M.Ə.Sabir adına Şamaxı Pedaqoji Texnikumuna qəbul olmuşdu. Təhsilini bitirdikdən sonra bir il orta məktəbdə müəllim işləmişdi. Amma istəyi ali təhsil almaq, elm adamı olmaq idi.
1941-1945-ci illər müharibəsinin başlaması çoxları kimi onun da arzularını yarımçıq qoydu. Şahalı Həsənov 1941-1942-ci illərdə Krım cəbhəsində 77-ci Azərbaycan diviziyasının tərkibində vuruşdu. Əməliyyat zamanı ağır yaralandı. Nə qədər müalicə alsa da, sağlamlığını bərpa etmək mümkün olmadı. Buna görə də onu ordudan tərxis etdilər.
Cəbhədən doğma ocaqlarına qayıtdıqdan sonra Şahalı Həsənov yarımçıq qalmış arzularını həyata keçirdi. 1946-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Geoloji-coğrafiya fakültəsinə qəbul oldu. Universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra əmək fəaliyyətinə başladı. Müxtəlif illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Coğrafiya İnstitutunun Fiziki coğrafiya və hidrologiya şöbələrində baş laborant, Əkinçilik İnstitutunun Genetika, seleksiya və toxumçuluq şöbəsində kiçik elmi işçi, Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun Torpaq coğrafiyası və xəritəçilik şöbəsində kiçik elmi işçi kimi fəaliyyət göstərdi.
Torpaqşünaslıq sahəsini dərindən öyrənmək, təcrübəsini daha da artırmaq üçün Şahalı Həsənov 1953-cü ildə aspiranturaya qəbul oldu. 1958-ci ildə ovaxtkı Stalinqrad Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun ixtisaslaşmış elmi şurasında "Ağstafaçay hövzəsinin torpaqları və onların kənd təsərrüfatında istifadə edilməsi" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etdi. Araşdırmalardan yorulmayan Şahalı Həsənov 1972-ci ildə Elmlər Akademiyasının Coğrafiya İnstitutunun ixtisaslaşmış müdafiə şurasında "Cənub-Qərbi Azərbaycan torpaqlarının təbii-genetik xüsusiyyətləri və bonitirovkası" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək, coğrafiya elmləri doktoru elmi dərəcəsi aldı.
SSRİ Torpaqşünaslıq Cəmiyyətinin, D.İ.Mendeleyev adına Ümumittifaq Kimya Cəmiyyətinin, SSRİ Coğrafiya Cəmiyyətinin üzvü olan Ş.Həsənovun həyatında 1968-ci il yaddaqalan oldu. Həmin il alimin fəal iştirakı ilə ilk dəfə Azərbaycan SSR EA Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun nəzdində Torpaqların aqroekologiyası və bonitirovkası laboratoriyası yaradıldı. Çox keçmədi ki, alimin rəhbərliyi altında həmin laboratoriyada neçə-neçə aspirant və doktorantlar hazırlandı.
Azərbaycan Pedoqoji İnstitutunda (indiki Azərbaycan Pedaqoji Universiteti) işlədiyi 35 il ərzində Şahalı Həsənov torpaq coğrafiyası, ümumi yerşünaslıq, yerşünaslıq və diyarşünaslıq, təbiətin mühafizəsi fənlərindən dərs dedi. Kafedraya rəhbərlik etdiyi illərdə laboratoriya məşğələləri və çöl təcrübələrinin tədrisinin praktiki olaraq laboratoriya avadanlıqları və cihazlarla aparılmasına nail oldu.
Zaman keçdikcə Şahalı Həsənovun səsi xarici ölkələrdən gəlirdi. Alim 1976-cı ildə Almaniya Demokratik Respublikası Coğrafiya Cəmiyyətinin dəvəti ilə ADR-də elmi ezamiyyətə getdi. Onun akademik Həsən Əliyevlə birgə Almaniya Coğrafiya Cəmiyyətinin elmi jurnalında genişhəcmli məqalələri çap olundu. Ş.Həsənov 1963-1965-ci illərdə elmi ekspert və sovet mütəxəssislər qrupunun rəhbəri kimi Birmaya ezam edildi. Professor Yanqon şəhərində gənc mütəxəssislər qarşısında elmi mühazirələr oxudu.
Onun "Torpaq nədir", "731-gün Birmada" adlı kitabları, həmçinin "Elm və həyat", "Azərbaycan təbiəti" jurnal və qəzetlərdə dərc olunmuş, "Dəmir dağlar", "Palçıq vulkanları necə əmələ gəlir", "Qitələrin adları haradan alınmışdır?" kimi məqalələri oxucular tərəfindən böyük maraqla qarşılandı.
Professor Ş.Həsənovun 300-dən çox elmi, elmi-kütləvi əsəri, o cümlədən 10 monoqrafiyası çap olunmuşdur. Bunlarla yanaşı, o, 100-dən çox xəritənin, ali məktəblər üçün dərslik və dərs vəsaitinin, dərs proqramlarının, torpaqşünaslıq və coğrafiya fənləri üzrə 6 dildə terminlər lüğətinin müəllifidir. Onun ingilis, alman və fars dillərinə tərcümə olunmuş bir neçə əsəri də çapdan çıxmışdır. Professor həm Azərbaycanda, həm də keçmiş ittifaq respublikalarında 50-dən çox dissertasiyaya opponentlik etmiş, onlarca avtoreferata rəy yazmışdır.
Görkəmli elm xadimi, təcrübəli pedaqoq, Əməkdar müəllim Şahalı Həsənov 2015-ci il avqustun 14-də dünyasını dəyişmişdir.
Vahid MƏHƏRRƏMOV,
"Azərbaycan"
