NATO-nun iyulun 7-8-də Ankarada keçirilən 36-cı sammitinin müzakirə dairəsi geniş idi. Alyansın Ukraynaya hərbi dəstəyindən tutmuş Avropanın müdafiə sənayesinin gücləndirilməsinə, təhlükəsizlik və yeni qlobal maliyyə sistemlərinin qurulmasına qədər məsələlər sammitdə müzakirə olundu. Bu sammit həm də Alyansın yeni strateji hədəflərini müəyyənləşdirdi.
Sammit ev sahibi Türkiyə üçün rəmzi və tarixi əhəmiyyət kəsb etdi. Bu, 2004-cü ildə keçirilən və Alyansın qlobal böhranların idarə edilməsi modelinə ("NATO 2.0") keçidini rəsmiləşdirən İstanbul sammitindən 22 il sonra ölkədə keçirilən ikinci ən böyük NATO tədbiri idi. Türkiyə bu dəfə yeni reallıqların müzakirə ünvanına çevrildi.
Sammitlə bağlı liderlər mətbuata açıqlama verdilər. NATO-nun Baş katibi Mark Rutte tədbiri yüksək qiymətləndirdi. Bildirdi ki, bir il əvvəl Haaqada götürülən öhdəliklər artıq həyata keçirilir. Onun sözlərinə görə, Şimali Atlantika Alyansı əvvəlkindən daha güclüdür və müttəfiqlər arasında münasibətlər möhkəmdir. Baş katib ABŞ Prezidenti Donald Trampın NATO ideyalarına həmişə sadiq olduğunu vurğuladı. Mark Rutte həmçinin çox sayda yeni öhdəliklərin elan olunduğunu diqqətə çatdırdı, ittifaq daxilində müdafiə xərclərinin və sənaye investisiyalarının artdığını qeyd etdi.
Polşa Baş nazirinin müavini və xarici işlər naziri Radoslav Sikorski Türkiyənin NATO-dakı xüsusi önəminə diqqət çəkdi. Çexiyanın Baş naziri Andrey Babiş isə sammit ərəfəsində ölkəsinin bu il müdafiə xərclərini ÜDM-in 2 faizi səviyyəsinə çatdırmaq öhdəliyini yerinə yetirə bilməyəcəyini bəyan etdi.
ABŞ lideri D.Tramp ölkəsinin NATO-ya trilyonlarla dollar investisiya yatırdıqlarını xatırlatdı və bunun Avropanı, Kanadanı təhdidlərdən qorumaq üçün edildiyini bildirdi. ABŞ öz strateji resurslarını getdikcə Asiya-Sakit okean bölgəsinə yönəldiyi üçün, Avropa artıq öz təhlükəsizliyinin əsas maliyyə yükünü üzərinə götürməlidir. Məhz buna görə də sammitin əsas məqsədlərindən biri müttəfiq ölkələrin hərbi xərclərini öz büdcələrinin ÜDM-in 5 faizinə qaldırmaq planını qəbul etmək idi.
Bu mənada Türkiyə öz hədəflərini artıq seçib. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan ölkənin 2030-cu ilə qədər hərbi xərclərini 3,5 faizə qaldırmaq üçün lazımi addımları atdığını bildirib. Qeyd edib ki, təhlükəsizlik xərcləri indidən büdcənin 1,5 faizini təşkil edir. Beləliklə, Türkiyə ümumi 5 faizlik hədəfə nəzərdə tutulan vaxtdan 5 il əvvəl, yəni 2030-cu ildə çatmağı planlaşdırır.
Qeyd edək ki, Türkiyə Kosovoda, Qara dənizdə, Baltikyanı ölkələrdə və digər bölgələrdə Alyansın əməliyyatlarına və təlimlərinə ən çox töhfə verən dövlətdir.
Ankara sammiti çərçivəsində ən mühüm məqamlardan biri Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında keçirilən görüş oldu. Görüşdə F-35 qırıcıları və Türkiyənin milli hərbi təyyarəsi olan "KAAN"ın mühərrik tədarükü ilə bağlı razılaşmaların əldə olunduğu bildirilib. Donald Tramp Türkiyənin çox sadiq bir tərəfdaş olduğunu xüsusilə qeyd edərək bu məsələni nəzərə alacaqlarını diqqətə çatdırdı. Ən mühüm məqam isə Trampın Türkiyəyə qarşı tətbiq edilən "CAATSA" sanksiyalarının ləğv edilə biləcəyini vurğulaması olub. Bu açıqlama Ankara-Vaşinqton xəttində uzun illərdir davam edən hərbi-texniki böhranın həlli istiqamətində tarixi bir addımdır.
Sammitdə qlobal təhlükəsizlik məsələləri, sadəcə, hərbi müqavilələrlə məhdudlaşmadı, Yaxın Şərqdəki münaqişələr və Ukrayna müharibəsi də əsas müzakirə mövzusu oldu. Terrorizmlə mübarizədə onun bütün forma və təzahürlərinə qarşı tam bir həmrəylik içində hərəkət etməyin vacibliyi bildirildi. İran və ABŞ arasındakı gərginliyin azaldılması istiqamətində Pakistan və Qətərlə birgə bu əlaqələrin sabit müstəviyə gətirilməsi üçün səylərin davam etdirildiyi vurğulandı. Yaxın Şərqdə uzunmüddətli və davamlı sülhün yeganə açarının iki dövlətin əməkdaşlığı ilə həll variantı olduğu bir daha diqqətə çatdırıldı. Ukrayna ilə bağlı isə sülh masasına yönəldəcək diplomatik əlaqə kanallarından aktiv istifadə olunduğu və Trampın sülh planının dəstəkləndiyi ifadə edildi. Mark Rutte Kiyevə dəstəyin davam edəcəyini vurğulayaraq bildirdi ki, müttəfiqlər bu il və gələn il Ukraynaya hərbi texnika, yardım və dəstək üçün ən azı 70 milyard avro ayırmağı öhdələrinə götürüblər.
NATO-nun Ankara sammitinin yekun bəyannaməsi qlobal müdafiə sənayesi və strateji tərəfdaşlıqlar baxımından mühüm qərarları ehtiva edir. Belə ki, sammitdə müttəfiqlərin 50 milyard dolları ötən yeni tədarük müqaviləsi imzaladıqları bildirildi. Kollektiv istehsal potensialını artırmaq və innovasiyaları sürətləndirmək üçün sənaye sektoru ilə birgə işləmək öhdəliyi rəsmiləşdirildi. Bir müttəfiqə qarşı edilən hücumun bütün müttəfiqlərə qarşı edilmiş sayıldığı NATO-nun 5-ci maddəsinə və transatlantik əlaqələrə "sarsılmaz sadiqlik" bir daha təsdiqləndi. Bununla yanaşı, daha güclü bir NATO daxilində daha güclü bir Avropa və modernləşdirilmiş bir Alyansın hədəfləndiyi vurğulandı. Həmçinin Hörmüz boğazının yenidən tamam açıq olmasının və gəmiçilik azadlığı prinsipinin qlobal sabitlik üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyi qeyd olundu. Ukraynanın transatlantik təhlükəsizliyə verdiyi töhfələr yüksək qiymətləndirildi, ölkənin azadlığı, suverenliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsinə dəstək ifadə olundu. Həmçinin Aİ-nin Ukraynaya Dəstək Krediti vasitəsilə çoxillik maliyyə yardımı ayırmaq qərarı məmnuniyyətlə qarşılandı. Müttəfiqlər Avropa-Atlantik təhlükəsizliyi və sabitliyinə yönəlmiş uzunmüddətli təhdidlərə və terrorizmə qarşı durmaq məqsədilə Haaqa Müdafiə Öhdəliyini həyata keçirdiklərini təsdiqlədilər.
Göründüyü kimi, NATO-nun Ankara sammiti, sadəcə, hərbi strategiyaların müzakirə edildiyi növbəti bir iclas olmadı. Bu sammit müdafiə sənayesindəki sanksiyaları və ticarət maneələrini aşmağa çalışan Türkiyənin, yeni qlobal hərbi-maliyyə sistemi təklif edən Kanadanın və öz təhlükəsizlik taleyini daha çox öz çiyinlərinə götürən Avropanın ortaq gələcək axtarışı oldu. Qəbul edilən tarixi qərarlar qarşıdakı onilliklərdə qlobal təhlükəsizlik xəritəsini yenidən cızacaq və Ankara bu yeni nizamın elan olunduğu mərkəz kimi yaddaşlarda qalacaq.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
