Fransanı bürüyən etiraz dalğası və narazılığın pik həddə çatması mövcud hakimiyyətə etimadsızlığın nəticəsidir
Fransada həftələrdir səngimək bilməyən kütləvi etiraz aksiyaları və nümayişçilərin təhlükəsizlik qüvvələri ilə sərt toqquşmaları ölkənin növbəti, daha dərin siyasi və sosial böhran mərhələsinə qədəm qoyduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Fransada təhsil sahəsindəki problemlər səbəbindən liseylərdə başlayan lokal narazılıqlar qısa müddətdə yüz minlərlə insanı küçələrə tökən genişmiqyaslı etiraz dalğasına çevrildi. Sentyabrın ikinci yarısından etibarən alovlanan kütləvi hərəkat Emmanuel Makron hakimiyyətinin illərdir yığılıb qalan uğursuz və yarıtmaz idarəçilik kursunun məntiqi nəticəsidir.
Dövlət strukturlarının və təhsil ocaqlarının blokadaya alınması ilə daha da kəskinləşən proseslər gənclərin, həmkarlar ittifaqlarının və "sarı jiletlilər" kimi müxtəlif sosial təbəqələrin vahid cəbhədə birləşməsinə gətirib çıxarıb. Yüzlərlə məktəb və universitetdə dərslərin iflic olması, küçələrdə polislə nümayişçilər arasında baş verən şiddətli qarşıdurmalar fonunda hakimiyyət dialoq qurmaq əvəzinə, yenə hüquq-mühafizə orqanlarının gücünə sığınır. Təhlükəsizlik tədbirlərinin bir qədər də sərtləşdirilməsi və təzyiqlərin artırılması mövcud gərginliyi daha da alovlandırır.
Paris və digər böyük şəhərlərdə yarım milyondan çox insanın iştirak etdiyi aksiyalar, noyabrın ilk həftəsində gözlənilən ümummilli tətil çağırışları Yelisey sarayının vəziyyətə nəzarəti itirdiyini göstərir. Kütləvi narazılığın kökündə duran təməl səbəblər isə Makronun idarəçiliyi dövründə dərinləşən sosial-iqtisadi bərabərsizlik və əhalinin gələcəyə olan inamının sarsılmasıdır. Yaşayış xərclərinin sürətlə yüksəlməsi, mənzil böhranı, enerji daşıyıcılarının qiymətindəki kəskin artımlar və "pensiya islahatları" adı altında mübahisəli qərarlar sadə vətəndaşların çiyninə ağır maliyyə yükü salıb.
Hörmüz boğazındakı gərginlik və xarici böhranlar nəticəsində enerji qiymətlərinin 20 faizdən çox bahalaşması da ölkədəki sosial müdafiə sisteminin nə dərəcədə aciz olduğunu bir daha üzə çıxarıb. İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış və dövlətlə cəmiyyət arasında həmrəyliyi təmin edən ictimai müqavilə artıq tamamilə dağılmaqdadır. Hökumətin mövcud problemlərdə müxalifəti günahlandırmaq cəhdləri isə cəmiyyət tərəfindən qarşılıq görmür, çünki xalq vədlərlə real həyat şəraiti arasında böyük uçurumu aydın görür.
Miqrasiya siyasətindəki uğursuzluqları etirazların əsas səbəbi kimi qələmə verməyə çalışan rəsmi Paris faktiki olaraq öz sosial məsuliyyətindən yayınmağa cəhd edir. Dövlətin öz fundamental vəzifələrini yerinə yetirə bilməməsi, inteqrasiya üçün ən vacib platformalar olan təhsil müəssisələrini taleyin öhdəsinə buraxması sosial böhranı daha da dərinləşdirir. Hakimiyyətin bu problemləri cəmiyyəti parçalayan ritorika ilə ört-basdır etmək cəhdi isə narazılığı daha da artırır.
Yaranmış xaosdan və idarəçilik böhranından istifadə edən siyasi qüvvələr isə öz mövqelərini sürətlə möhkəmləndirir. Mərkəzçi qüvvələrin xalqın sosial tələblərinə adekvat cavab verə bilməməsi nəticəsində seçicilərin alternativlərə meyli kəskin şəkildə artır. Təsadüfi deyil ki, oktyabr iğtişaşlarından sonra keçirilən rəy sorğularında Marin Le Penin reytinqinin 36-38 faizə yüksəlməsi və rəqiblərini üstələməsi Makron siyasətinə qarşı ictimai cavabın nə qədər kəskin olduğunu ortaya qoyur. Nəticədə Yelisey sarayının cəmiyyətdən təcrid olunmuş siyasəti sağ radikalizmin hakimiyyətə gəlişinə zəmin hazırlayır. Prezident Makronun idarəçilik sisteminə olan etimadın 15 faizə qədər aşağı düşməsi siyasi böhranın ciddiliyini sübut edir. Yaranmış mənzərə sosial narazılıqların getdikcə Makron rejiminə və onun yürütdüyü siyasi xəttə qarşı birbaşa etirazlara çevrildiyini təsdiqləyir. Hakimiyyətin cəmiyyətdən təcrid olunması və problemləri düzgün qiymətləndirə bilməməsi nəticəsində siyasi mərkəz zəifləyir, bu isə ifrat sağçı qüvvələrin mövqelərini möhkəmləndirməsinə şərait yaradır. Yaxınlaşan prezident seçkiləri ərəfəsində siyasi mənzərədə görünən kəskin dəyişikliklər təkcə Fransada deyil, bütün Avropada klassik idarəçilik modellərinin çökməsindən xəbər verir.
Fransadakı kütləvi etirazlar bütün Avropa İttifaqı üçün ciddi xəbərdarlıqdır. Fransa ilə yanaşı, Avropanın digər aparıcı dövlətlərində baş verən etirazlar göstərir ki, ənənəvi idarəçilik modelləri, sosial proqramların ixtisarı və xalqın rəyinə məhəl qoymayan islahatlar artıq işləmir. Fransa cəmiyyətinin fərqli sosial təbəqələrinin küçələrdə nümayiş etdirdiyi həmrəylik vətəndaşların hökumətlərdən boş vədlər deyil, real həyat şəraitinin yaxşılaşdırılmasını tələb etdiyini aydın şəkildə göstərir.
Fransanı bürüyən etiraz dalğası sadəcə ötəri narazılıq aksiyası deyil, illərdir ölkədə davam edən uğursuz sosial və iqtisadi siyasətin dərin böhranıdır. Dövlətin öz vətəndaşlarının fundamental tələblərini ödəməkdə aciz qalması və xalqın səsini eşitmək əvəzinə, güc tətbiqinə üstünlük verməsi isə siyasi elitalar üçün ciddi siqnaldır. Əgər hökumət vətəndaşların yaşayış şəraitini yaxşılaşdıracaq, sosial ədaləti bərpa edəcək köklü addımlar atmazsa, Fransadakı qarşıdurmaların daha kəskin siyasi sarsıntılara gətirib çıxaracağı qaçılmazdır.
İsmayıl QOCAYEV,
"Azərbaycan"
jpg_1793707743.jpg)
