Bəzən elm əsrlərdir qaranlıqda qalan bir sualın cavabını işıqda tapır. Bu dəfə isə söhbət məcazi işıqdan deyil, canlı hüceyrələrin fəaliyyətini birbaşa idarə edə bilən işıqdan gedir. 2026-cı il Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatına amerikalı alim Karl Deisseroth, alman alimlər Peter Hegemann və Georg Nagel layiq görülüblər. Nobel Komitəsinin qərarına əsasən, alimlər işıqla idarə olunan ion kanalları və optogenetika sahəsindəki kəşflərinə görə mükafatlandırılıblar.
Bəs optogenetika nədir? Ən sadə ifadə ilə, bu, alimlərə sinir hüceyrələrinin fəaliyyətini işıq vasitəsilə idarə etməyə imkan verən elmi üsuldur. Başqa sözlə, işıq burada sadəcə görmək üçün deyil, hüceyrəyə “işə düş”, “dayan”, “siqnal göndər” deyən bir açara çevrilir. Bu texnologiyanın təməlində işığa həssas zülallar, xüsusilə kanalrodopsinlər dayanır. Peter Hegemann və Georg Nagel bu zülalların xüsusiyyətlərinin araşdırılmasında mühüm rol oynayıblar. Onların işi işıqla idarə olunan ion kanallarının mexanizmini anlamağa yol açıb.
Karl Deisseroth isə bu fundamental kəşfləri neyroelm üçün güclü bir alətə çevirən alimlərdən biridir. Onun rəhbərlik etdiyi tədqiqatlar işığa həssas zülallar vasitəsilə ayrı-ayrı sinir hüceyrələrinin fəaliyyətini yüksək dəqiqliklə idarə etməyə imkan verən optogenetikanın inkişafına böyük töhfə verib. Beləliklə, alimlər beynin mürəkkəb elektrik siqnalları arasında yeni bir “dil” tapıblar: işıq dili.
Karl Deisseroth amerikalı nevroloq, psixiatr və Stanford Universitetinin professorudur. Onun araşdırmaları beynin fəaliyyətini hüceyrə səviyyəsində öyrənmək üçün optogenetikadan istifadəyə böyük imkanlar yaradıb. Bu üsul sinir dövrələrinin davranış, emosiyalar və müxtəlif nevroloji proseslərdə rolunu araşdırmaq üçün istifadə olunur.
Peter Hegemann alman biofiziki və Berlin Humboldt Universitetinin professorudur. O, mikroorqanizmlərdə işığa həssas zülalların, xüsusilə kanalrodopsinlərin araşdırılmasında mühüm kəşflərə imza atıb. Onun tədqiqatları işığın hüceyrə membranında ion axınını necə idarə edə bildiyini anlamağın əsasını qoyub.
Georg Nagel alman biofiziki və Vürtsburq Universitetinin professorudur. Hegemannlə birlikdə kanalrodopsinlərin işıqla aktivləşən ion kanalları kimi fəaliyyət göstərdiyini müəyyənləşdirən araşdırmalara mühüm töhfələr verib. Bu iş sonradan optogenetikanın inkişafı üçün fundamental əhəmiyyət daşıyıb.
İnsan beyni milyardlarla sinir hüceyrəsinin bir-biri ilə yaratdığı mürəkkəb əlaqələrdən ibarət nəhəng bir şəbəkədir. Düşüncələrimiz, xatirələrimiz, qorxularımız, sevinclərimiz və davranışlarımız bu şəbəkədə yaranan elektrik və kimyəvi siqnalların mürəkkəb rəqsindən doğur. Optogenetika alimlərə bu rəqsin ayrı-ayrı notlarını dinləməyə, hətta müəyyən hüceyrələri işıq vasitəsilə aktivləşdirib və ya susduraraq onların funksiyasını sınaqdan keçirməyə imkan verir.
Bu səbəbdən 2026-cı il Nobelinin arxasında sadəcə yeni bir laboratoriya metodu deyil, beynin sirrlərinə daha dərindən nüfuz etmək üçün açılan yeni bir qapı dayanır. İşıq bu dəfə gözümüzə deyil, birbaşa hüceyrəyə toxunur. Və elm göstərir ki, bəzən insan beyninin ən mürəkkəb suallarına aparan yol bir işıq zərrəsindən başlayır.
Xatırladaq ki, 2025-ci ildə Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatına Meri E. Brunkou, Fred Ramsdell və Şimon Sakaquçi layiq görülmüşdülər. Onlar periferik immun tolerantlığı ilə bağlı kəşflərinə görə mükafatlandırılmışdılar.
Züleyxa ƏLİYEVA,
“Azərbaycan”
