Təbiətin mühafizəsi yalnız beynəlxalq konfranslarda səsləndirilən bəyanatlarla deyil, dövlətlərin ətraf mühitə münasibəti, ekoloji öhdəliklərə yanaşması və təbii sərvətlərin qorunması istiqamətində atdığı real addımlarla qiymətləndirilməlidir. Bu baxımdan Ermənistanın BMT-nin Bioloji Müxtəliflik haqqında Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 17-ci sessiyasına (COP17) evsahibliyi etməsi Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində qeydə alınmış ekoloji dağıntıları yenidən gündəmə gətirdi. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda meşələrin məhv edilməsi, qiymətli ağacların kəsilməsi, faydalı qazıntı yataqlarının istismarı və su hövzələrinin çirklənməsi həmin faktların beynəlxalq ekoloji məsuliyyət baxımından qiymətləndirilməsini zəruri edir.
19-30 oktyabr tarixlərində Ermənistanda keçirilən COP17 konfransının əsas məqsədi 2022-ci ildə qəbul edilmiş Kunmin-Monreal Qlobal Biomüxtəliflik Çərçivəsi üzrə əldə olunan nəticələri qiymətləndirmək və 2030-cu ilədək təbiətin qorunması istiqamətində müəyyənləşdirilmiş hədəflərin icrasını sürətləndirməkdir. Lakin biomüxtəlifliyin qorunmasına dair beynəlxalq müzakirələr zamanı Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində üzə çıxarılan ekoloji dağıntılar da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Çünki təbiətin mühafizəsi yalnız gələcək hədəflərin müəyyənləşdirilməsini deyil, keçmişdə vurulmuş ziyanın araşdırılmasını və nəticələrinin aradan qaldırılmasını da əhatə edir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılmış ekoloji qiymətləndirmələr təbiətə vurulmuş ziyanın miqyasını göstərir. Müəyyənləşdirilib ki, işğal dövründə ümumilikdə 60 min hektara yaxın sıx meşə örtüyü məhv edilib. Bunun 54 min hektardan artıq hissəsi sıx meşə sahələrinin, 6 min hektaradək hissəsi isə xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərindəki meşələrin payına düşür. Bundan əlavə, yaşayış məntəqələrində, avtomobil yollarının kənarlarında, su mühafizə zolaqlarında və digər torpaq sahələrində bir milyona yaxın müxtəlif cinsli ağac və kolun məhv edildiyi müəyyənləşdirilib.
Xüsusilə qədim ağacların məhv edilməsi Azərbaycanın təbii irsinə vurulmuş ağır zərbələrdəndir. İşğaldan əvvəl Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında təbiət abidəsi statusuna malik 152 qədim ağac qeydiyyata alınmışdı. Ərazilər azad edildikdən sonra aparılan monitorinqlər zamanı onların 140-a yaxınının məhv edildiyi müəyyənləşdirilib. Əsrlər ərzində formalaşmış bu təbii sərvətlərin itirilməsi adi yaşıllıq sahələrinin məhvindən daha ağır nəticələr doğurur, çünki onların əvvəlki vəziyyətini qısa müddətdə bərpa etmək mümkün deyil. Zəngilan rayonunda təbiət abidəsi statusu daşıyan qiymətli “Araz palıdı” meşə sahəsinin 300 hektarının məhv edilməsi də dağıntıların miqyasını nümayiş etdirir.
İşğalın ekoloji fəsadlarını göstərən diqqətçəkən nümunələrdən biri Zəngilan rayonundakı Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğudur. Nadir Şərq çinarları ilə tanınan qoruq işğal illərində ciddi dağıntılara məruz qalıb. Burada baş verənlər yalnız ayrı-ayrı ağac növlərinin itirilməsi deyil, özünəməxsus bitki örtüyünə və ekoloji xüsusiyyətlərə malik təbiət ərazisinin zədələnməsidir. Nadir növlərin məhv edilməsi nəticəsində yaranan itkilərin aradan qaldırılması onilliklər tələb edə, bəzi hallarda isə əvvəlki ekoloji vəziyyətin tam bərpası mümkün olmaya bilər.
İşğaldan əvvəl həmin ərazilərdə Bəsitçay və Qaragöl Dövlət Təbiət Qoruqları, eləcə də Daşaltı, Laçın, Qubadlı və Arazboyu Dövlət Təbiət Yasaqlıqları fəaliyyət göstərirdi. Bəsitçay qoruğunun və dörd yasaqlığın ümumi sahəsi 42757 hektar təşkil edirdi. Bu ərazilər Şərq çinarı, Yunan qozu, ağyarpaq qovaq, söyüd, yulğun, qarağac, vələs, cökə, ağcaqayın, palıd və digər qiymətli bitki növləri ilə zəngin idi. Peyk təsvirləri əsasında aparılmış qiymətləndirmələr xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərində 6 min hektaradək sıx meşə örtüyünün məhv edildiyini göstərir. Mühafizə statusuna malik ərazilərdə belə dağıntıların qeydə alınması təbii irsin qorunmasının əhəmiyyətini bir daha ortaya qoyur.
Azərbaycanın təbii sərvətlərinə vurulmuş ziyan meşələr və bitki örtüyü ilə məhdudlaşmır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında işğaldan əvvəl qeydiyyata alınmış 160-dan artıq mineral xammal yatağının azı 50-də istismar işləri aparılıb. Bununla yanaşı, şirin, mineral və termal yeraltı su ehtiyatlarından qanunsuz istifadə edildiyi müəyyənləşdirilib. Faydalı qazıntı yataqlarının istismarı zamanı yaranan tullantılar və kimyəvi maddələrin torpağa, eləcə də suya qarışması uzunmüddətli ekoloji risklər yarada bilər. Belə fəaliyyətin nəticələri yalnız yataqların yerləşdiyi sahələrdə deyil, ətraf torpaq və su sistemlərində də özünü göstərir.
Transsərhəd su ehtiyatlarının vəziyyəti də xüsusi narahatlıq doğurur. Ermənistan ərazisindən başlayaraq Azərbaycana daxil olan Oxçuçayın çirklənməsi uzun illərdir gündəmdədir. Çayın sularında ağır metalların mövcudluğu və su canlılarının məhv olması ilə bağlı məlumatlar problemin regional xarakterini göstərir. Çaylar dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmayan təbii sistemlər olduğundan, bir ərazidə yaranan çirklənmə digər ərazilərin ekoloji vəziyyətinə də təsir göstərə bilər. Buna görə Oxçuçayın vəziyyəti transsərhəd su ehtiyatlarının qorunmasında dövlətlərin məsuliyyətinin vacibliyini nümayiş etdirir.
Bütün bu faktlar fonunda Ermənistanın COP17-yə evsahibliyi etməsi beynəlxalq ekoloji öhdəliklərlə keçmiş fəaliyyət arasındakı uyğunluq məsələsini gündəmə gətirir. Biomüxtəlifliyin qorunmasına dair müzakirələr aparılarkən Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində qeydə alınmış meşə itkiləri, məhv edilmiş təbiət abidələri, istismar olunmuş mineral yataqları və çirklənmiş su hövzələri də diqqətdə saxlanılmalıdır. Təbiətin mühafizəsi sahəsində irəliləyiş yalnız yeni məqsədlərin elan olunması ilə ölçülə bilməz. Bunun üçün ekoloji problemlərin obyektiv qiymətləndirilməsi, vurulmuş ziyanın nəticələrinin araşdırılması və bərpa tədbirlərinin həyata keçirilməsi vacibdir. COP17 çərçivəsində irəli sürülən hədəflər də məhz təbiətin qorunmasına yönəlmiş real nəticələrlə müşayiət olunmalıdır.
Ülkər XASPOLADOVA,
“Azərbaycan”
jpg_1793090195.jpg)
