Tarixi məsuliyyət, beynəlxalq hüquq və davamlı sülh
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin uğurlu mövqeyinin formalaşması daha çox zəngin, dinamik və tarazlı xarici siyasətdən asılıdır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən xarici siyasət ölkəmizin milli maraqlarının qorunmasına, suverenliyinin möhkəmləndirilməsinə və beynəlxalq nüfuzunun artırılmasına yönəlib.
Bu siyasət praqmatizm, çoxvektorlu yanaşma və qarşılıqlı fayda prinsipləri əsasında qurulub. Digər tərəfdən, ölkəmizin təkcə regionda deyil, onun hüdudlarından kənarda olan proseslərə də təsir və nüfuz edə bilən geosiyasi vahidə çevrilməsi dövlətimizə bir sıra qlobal hadisələrin vacib aktoru qismində çıxış etməyə imkan verir.
Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) VII Zirvə Görüşü regional təhlükəsizlik və qlobal əməkdaşlıq xəritəsində mühüm tarixi mərhələyə çevrildi. Paytaxtımızın evsahibliyi etdiyi bu mötəbər sammit Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiya arenasında artan nüfuzunu, Şərqlə Qərb arasında sarsılmaz strateji körpü rolunu və nəqliyyat-logistika qovşağı kimi qlobal əhəmiyyətini növbəti dəfə bütün dünyaya nümayiş etdirdi.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi və dərinməzmunlu strateji çıxışı ilə yadda qalan Bakı Zirvəsi geosiyasi gərginliklərin artdığı müasir dövrdə sülhün, ərazi bütövlüyünün və sivilizasiyalararası dialoqun əsas hərəkətverici qüvvəsi olduğunu bir daha təsdiqlədi. Sammit çərçivəsində qəbul edilən qərarlar, o cümlədən yeni üzvlərin qəbulu və Azərbaycanın təşkilata sədrliyinin uzadılması Asiya qitəsinin gələcək inkişaf modelini formalaşdıran unikal bir platforma rolunu oynadı.
Azərbaycan Prezidenti VII Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi fikirlərlə beynəlxalq hüququn nüfuzu, müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyət, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti və sülhün gələcək taleyi kimi fundamental məsələlər üzrə ən aktual çağırışları bütün dünyanın diqqətinə çatdırmış oldu. Dövlətimizin başçısının fikirlərinin əsasını bir prinsip təşkil edirdi: ədalətli və davamlı sülh üçün keçmişdə baş vermiş hadisələrə hüquqi-siyasi qiymət verilməli, cinayətlərin cəzasız qalmasına imkan yaradılmamalı, beynəlxalq hüquq isə bütün dövlətlərə münasibətdə eyni meyarlarla tətbiq olunmalıdır.
Cinayət cəzasız qalmamalı, tarixi məsuliyyət unudulmamalıdır
Cəzasızlıq problemi və tarixi məsuliyyət dünyamızın bu günü və gələcəyi üçün son dərəcə mühüm məsələdir. Xalqımız bu problemi uzun illər ərzində öz tarixində, taleyində yaşayıb. Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin mahiyyətinə nəzər saldıqda onun yalnız ərazi mübahisəsindən ibarət olmadığını hər kəs görə bilər. Onilliklər ərzində davam etmiş işğal, yüz minlərlə azərbaycanlının doğma yurdlarından didərgin düşməsi, şəhər və kəndlərin dağıdılması, mülki əhalinin üzləşdiyi faciələr münaqişənin humanitar və hüquqi nəticələrini müəyyənləşdirən əsas amillər olub. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Ermənistanın əvvəlki rəhbərlərinin məsuliyyəti məsələsini xüsusi vurğulaması, o ölkənin hər üç keçmiş prezidenti və onların tərəfdarlarının xalqımıza qarşı törədilmiş əməllərə görə hələ də layiq olduqları cəzanı almadıqlarını xatırlatması heç də təsadüfi deyil. Bu fikirlər münaqişənin siyasi rəhbərlik səviyyəsində məsuliyyət məsələsinin Azərbaycanın gündəliyində qalmaqda davam etdiyini göstərir.
Məsələnin mahiyyəti yalnız ayrı-ayrı şəxslərin taleyi ilə məhdudlaşmır və burada daha geniş sual dayanır: dövlətlərin rəhbərliyində olmuş şəxslərin qərarları nəticəsində minlərlə insanın həyatı dəyişirsə, yaşayış məntəqələri dağıdılırsa və bütöv nəsillər doğma torpaqlarından məhrum edilirsə, belə əməllərə görə məsuliyyət hansı mexanizmlərlə təmin olunmalıdır? Beynəlxalq hüququn əsas məqsədlərindən biri məhz bu suala cavab verməkdir. Müharibə cinayətləri, insanlığa qarşı cinayətlər və digər ağır hüquq pozuntuları siyasi məqsədlərlə əsaslandırıla bilməz. Bununla belə, konkret şəxslərin cinayət məsuliyyəti hüquqi prosedurlar, sübutlar və məhkəmə qərarları əsasında müəyyənləşdirilməlidir.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, uzun illər ərzində münaqişənin ağır nəticələrinə baxmayaraq, Ermənistanın əvvəlki siyasi rəhbərliyinin məsuliyyət məsələsinin beynəlxalq səviyyədə həll edilməməsi cəzasızlıq mühitini gücləndirib. Belə bir mühit isə yalnız keçmişin ədalət hissinə zərbə vurmur, həm də gələcəkdə oxşar hadisələrin təkrarlanması riskini artırır.
Hazırda diqqətçəkən digər mühüm məqam Ermənistanın 2018-ci ildən sonrakı siyasi rəhbərliyinin fəaliyyəti xüsusundadır. Qonşu ölkədə siyasi hakimiyyətin dəyişməsi öz-özlüyündə dövlət siyasətinin mahiyyətində dəyişiklik yaratmayıb. Bu istiqamətdə əsaslı dəyişiklik üçün siyasi ritorika ilə real addımlar arasında uyğunluq olmalıdır. Ermənistanın indiki rəhbərliyinin 2019-cu ildə Xankəndidə səsləndirdiyi "Qarabağ Ermənistandır və nöqtə" bəyanatı da unudulmayıb. Həmin dövrdə Ermənistanın müdafiə naziri tərəfindən səsləndirilmiş "yeni ərazilər uğrunda yeni müharibə" fikri və s. bu kimi nümunələr də Azərbaycanın yanaşmasında diqqətdən kənarda qalmır və belə bir zərurəti aktuallaşdırır ki, daimi, dayanıqlı sülhün təmin olunmasından ötrü yalnız danışıqlar masasında iştirak etmək kifayət deyil, dövlətin siyasi bəyanatları və praktiki davranışı da sülh məqsədinə uyğun olmalıdır.
Münaqişələrin həllində etimadın rolu böyükdür. Ancaq etimad yalnız bəyanatlar vasitəsilə formalaşmır. O, tərəflərin bir-birinin suverenliyinə hörmət etməsi, əldə olunmuş razılaşmalara əməl etməsi və gələcək qarşıdurma risklərini azaldan addımlar atması ilə möhkəmlənir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasından sonra regionda yaranmış yeni reallıq da bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. İndi əsas məsələ münaqişənin nəticələrini geri çevirməyə yönəlmiş yanaşmalardan uzaqlaşmaq və dövlətlərarası münasibətləri qarşılıqlı suverenlik və təhlükəsizlik prinsipləri üzərində qurmaqdır.
Beynəlxalq təşkilatların nüfuzu sınaq qarşısında
Prezident İlham Əliyev Avropa Şurasını və Avropa Parlamentini beynəlxalq münasibətlərdə anaxronizm və atavizmin iki nümunəsi kimi xarakterizə etdi. Bu qiymətləndirmə beynəlxalq təşkilatların münaqişə dövründəki qeyri-obyektiv, özlərini nüfuzdan salan fəaliyyətindən irəli gəlir. Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal altında saxladığı, mülki əhalinin ağır nəticələrlə üzləşdiyi və BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icra olunmadığı uzun illər ərzində beynəlxalq təsisatların reaksiyası gözlənilən səviyyədə deyildi. Beynəlxalq münasibətlər sistemində təşkilatların nüfuzu qəbul etdikləri sənədlərin sayından çox həmin sənədlərin real nəticələrə gətirib çıxarması ilə ölçülür. Əgər beynəlxalq qurumlar münaqişələrin qarşısının alınması, işğalın dayandırılması və mülki əhalinin müdafiəsi ilə bağlı qərarlar qəbul edirlərsə, bu qərarların icrası üçün təsirli vasitələr də mövcud olmalıdır. Əks halda hüquqi sənədlər siyasi bəyanat səviyyəsində qalacaq və onların yaratmalı olduğu çəkindirici təsir zəifləyəcək, necə ki, ATƏT-in keçmiş Minsk qrupunun fəaliyyətində bu acı təcrübəni uzun illər yaşadıq. Münaqişənin həlli məqsədilə yaradılmış vasitəçilik mexanizminin böyük bir müddət ərzində nəticə əldə edə bilməməsi mövcud beynəlxalq yanaşmanın səmərəsizliyini nümayiş etdirdi.
Bununla yanaşı, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti barədə qiymətləndirmələr aparılarkən onların mandatlarını, qərarvermə mexanizmlərini və üzv dövlətlər arasındakı siyasi fikir ayrılıqlarını da nəzərə almaq vacibdir. Bu amillər tənqidi aradan qaldırmır, lakin problemin səbəblərini daha dəqiq anlamağa kömək göstərir. Əsas sual isə dəyişməz qalır ki, beynəlxalq hüququn prinsipləri bütün dövlətlər üçün eyni dərəcədə işləmədikdə həmin sistemə inamı necə qorumaq olar?
Prezidentin çıxışında Azərbaycana qarşı hərbi cinayətlərdə ittiham olunan şəxslər üzərində Bakıda keçirilmiş məhkəmə prosesi ilə bağlı səsləndirilən fikir də diqqət çəkib. Cənab İlham Əliyev bu prosesi mahiyyətinə və formasına görə Nürnberq tribunalının analoqu adlandırdı. Müqayisənin siyasi mənası aydındır: Azərbaycan dövləti münaqişə dövründə baş vermiş ağır hadisələrə hüquqi qiymət verilməsini, məsul şəxslərin məhkəmə qarşısına çıxarılmasını və cəzasızlıq dövrünün başa çatmasını tarixi ədalətin bərpasının mühüm hissəsi sayır.
Məlumdur ki, İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılmış Nürnberq tribunalı beynəlxalq cinayət hüququnun inkişafında mühüm mərhələ olmuşdu. Tribunalın əsas prinsiplərindən biri dövlət adından hərəkət edən şəxslərin beynəlxalq hüquq qarşısında fərdi məsuliyyət daşıya bilməsidir. Vəzifə, siyasi status və ya dövlət maraqları ağır cinayətləri avtomatik şəkildə məsuliyyətdən azad etmir.
Bakıdakı məhkəmə prosesinin Nürnberq tribunalı ilə müqayisəsi də məhz məsuliyyət ideyasına diqqət çəkir. Azərbaycanın mövqeyinə görə, uzun illər davam edən münaqişə nəticəsində törədilmiş ağır əməllər hüquqi qiymətini almalı, zərərçəkənlərin ədalət tələbi nəzərə alınmalıdır. Eyni zamanda hər bir məhkəmə prosesinin beynəlxalq hüquq baxımından legitimliyi konkret ittihamlar, sübutlar, müdafiə hüququ və məhkəmə təminatları əsasında nəzərdən keçirilməlidir. Elə məhkəmə araşdırmalarının əhəmiyyəti də bundadır ki, müharibənin siyasi nəticələri ilə yanaşı, fərdi məsuliyyət məsələsi hüquqi müstəvidə həllini tapmalıdır. Bu, gələcəkdə oxşar cinayətlərin qarşısını almaq baxımından da mühüm prinsipdir.
Qisas yox, sülh
Prezident İlham Əliyevin çıxışında mənəvi məzmun baxımından ən diqqətçəkən fikirlərdən biri də Azərbaycanın qələbədən sonra qisas yolu seçməməsi ilə bağlıdır. Dövlətimizin başçısı bir daha bütün dünyanın diqqətinə çatdırdı ki, Azərbaycan xalqımıza bu qədər əzab vermiş barbarların və uşaq qatillərinin səviyyəsinə enməyib. Bu fikir münaqişənin tarixinə həm də mənəvi seçim baxımından yanaşmağa imkan verir. Müharibə insanlara dərin ağrı, itkilər verir. Uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşən insanların, yaxınlarını itirmiş ailələrin yaşadıqları faciələr cəmiyyətin kollektiv yaddaşında qalır. Belə şəraitdə qisas hissinin yaranması başadüşüləndir. Lakin dövlətin gələcək siyasəti yalnız keçmişdə yaşanmış ağrıların diktəsi ilə müəyyən edilə bilməz. Müharibənin başa çatmasından sonra əsas məsələ təhlükəsizliyin təmin edilməsi, hüquqi məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsi və yeni qarşıdurmanın qarşısının alınmasıdır.
Prezidentin vurğuladığı yanaşma da qisasla hüquqi məsuliyyət arasında fərq qoyulması baxımından son dərəcə əhəmiyyətlidir. Qisas kollektiv cəzalandırmaya və yeni düşmənçiliyə yol aça bilər. Hüquqi məsuliyyət isə konkret şəxslərin konkret əməllərinə görə müəyyən edilmiş prosedurlar əsasında qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur. Bu fərq müharibədən sonrakı cəmiyyətlərin gələcəyi üçün çox vacibdir. Bir xalqın öz ağrısını və tarixi yaddaşını qoruması ilə başqa bir xalqa qarşı kollektiv düşmənçilik yaratması eyni şey deyil. Habelə ağır cinayətlərə görə məsuliyyət tələb etmək də bütöv bir xalqın günahlandırılması anlamına gəlməməlidir.
Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsindən sonra sülh gündəliyini irəli sürməsi bu baxımdan ayrıca önəm daşıyır. Hərbi qələbə münaqişənin bir mərhələsini başa çatdırır, lakin davamlı sülhün qurulması daha uzunmüddətli siyasi iradə, qarşılıqlı öhdəliklər və etimad tələb edir. Sülhün qorunması üçün keçmişi unutmaq tələb olunmur, əksinə, burada tarixi yaddaşın hüquqi məsuliyyət və gələcəyə yönəlmiş siyasətlə uzlaşdırılması vacibdir.
Prezidentin çıxışında beynəlxalq sistemin gələcəyi ilə bağlı səsləndirdiyi ən mühüm tezislərdən biri BMT Təhlükəsizlik Şurasının və digər beynəlxalq təşkilatların qəbul etdikləri qərar və qətnamələrin icrasını təmin edən mexanizmlərin yaradılması ilə bağlıdır. Dövlətimizin başçısının mövqeyinə görə, bu cür mexanizmlər hazırlanmayana qədər müharibələr və münaqişələr davam edəcək, yeni qarşıdurmalar meydana çıxacaq. Bu fikir Azərbaycanın münaqişə təcrübəsindən çıxardığı əsas nəticələrdən birini ifadə edir. BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə bağlı məsələlərə toxunmuşdu. Lakin həmin qətnamələrin tələblərinin icra edilməməsi münaqişənin uzun illər davam etməsinin əsas səbəblərindən biri olaraq qaldı. Burada beynəlxalq münasibətlər sisteminin belə bir fundamental ziddiyyəti üzə çıxır ki, dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyini qorumaq məqsədilə qəbul edilən qərarlar onların icrasını təmin edən siyasi iradə və təsirli mexanizmlər olmadıqda gözlənilən nəticəni vermir.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarının icrası məsələsi isə mürəkkəb institusional çərçivəyə malikdir. Şuranın səlahiyyətləri, üzv dövlətlərin öhdəlikləri, daimi üzvlərin mövqeləri və beynəlxalq siyasi münasibətlər qərarların həyata keçirilməsinə təsir göstərir. Buna görə də məsələ yalnız yeni qətnamələrin qəbulundan ibarət deyil, mövcud hüquqi normaların tətbiqi üçün siyasi və institusional imkanların gücləndirilməsi də vacibdir.
Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, beynəlxalq vasitəçilik münaqişənin həllində əhəmiyyətli rol oynaya bilər, lakin onun nəticəsi tərəflərin öhdəliklərinin yerinə yetirilməsindən və beynəlxalq ictimaiyyətin ardıcıl mövqeyindən asılıdır. Uzunmüddətli və nəticəsiz danışıqlar isə mövcud problemlərin dərinləşməsinə, yeni gərginlik ocaqlarının yaranmasına şərait yaradır.
Beynəlxalq hüququn nüfuzunu qorumaq üçün bütün dövlətlərin eyni prinsiplərə əməl etməsi, hüquq pozuntularına selektiv yanaşmanın qarşısının alınması və qərarların icrası üçün real imkanların yaradılması vacibdir. Əks halda beynəlxalq sistemin çəkindirici gücü zəifləyir və güc tətbiqinə meyilli aktorlar siyasi məqsədlərinə hüquq normalarını pozmaqla nail ola biləcəklərini düşünə bilirlər.
Ədalət sülhün şərtidir
Məlumdur ki, Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsi Cənubi Qafqazda yeni siyasi reallıq yaradıb. Lakin münaqişənin hərbi mərhələsinin başa çatması onun bütün nəticələrinin aradan qalxması demək deyil. Davamlı sülh üçün dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiya əlaqələrinin inkişafı və qarşılıqlı etimadın artırılması tələb olunur.
Cənab İlham Əliyevin çıxışında səslənən tezislər bu məsələlərə daha geniş çərçivədən baxmağa imkan verir. Burada söhbət yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindən getmir. Söhbətin mövzusu həm də beynəlxalq hüququn işləkliyi, münaqişələrin qarşısının alınması və dövlətlərin öz öhdəliklərinə münasibəti haqqında qlobal müzakirələrdir.
Tarixi təcrübə göstərir ki, müharibənin nəticələri siyasi razılaşmalarla rəsmiləşdirilə bilər, lakin cəmiyyətlər arasında etimadın bərpası daha mürəkkəb və uzun zaman tələb edən prosesdir. Bunun üçün bir tərəfdən tarixi hadisələrin yaddaşda saxlanılması və hüquqi qiymətləndirilməsi, digər tərəfdən isə gələcək nəsillərin qarşıdurma mühitində yetişməsinin qarşısının alınması vacibdir.
Azərbaycanın mövqeyindən çıxış etdikdə bu prosesin əsas şərtləri ərazi bütövlüyünə hörmət, müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyət, beynəlxalq qərarların icrası və sülh öhdəliklərinin yerinə yetirilməsidir. Ermənistanla münasibətlərin gələcəyi də böyük ölçüdə bu prinsiplərin nə dərəcədə təmin ediləcəyindən asılı olacaq.
Beynəlxalq ictimaiyyət üçün isə Azərbaycanın təcrübəsi daha ümumi bir sual ortaya qoyur: əgər beynəlxalq hüquq pozuntuları vaxtında və effektiv şəkildə cavablandırılmırsa, yeni münaqişələrin qarşısını almaq üçün hansı vasitələrdən istifadə edilməlidir? Bu sualın cavabı bütövlükdə beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin gələcəyi baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezident İlham Əliyevin AQEM-in VII Zirvə Görüşündəki çıxışının əsas xətti tarixi məsuliyyət, beynəlxalq hüquq və davamlı sülh anlayışlarının bir-biri ilə əlaqəli olduğunu göstərir. Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın uzunmüddətli münaqişədən sonra formalaşmış mövqeyini, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinə dair tənqidlərini və gələcək üçün irəli sürdüyü prinsipləri əks etdirir. Bu yanaşmaya görə, sülh yalnız silahların susması ilə ölçülə bilməz. Onun davamlılığı hüquqi öhdəliklərin yerinə yetirilməsindən, cinayətlərin cəzasız qalmamasından, dövlətlərin suverenliyinə hörmətdən və beynəlxalq qərarların icrasından asılıdır.
Azərbaycan xalqının müharibə dövründə üzləşdiyi itkilər və ağrılar tarixi yaddaşın ayrılmaz hissəsidir. Lakin gələcəyin qurulması üçün bu yaddaşın hüquqi məsuliyyət və sülhün qorunması məqsədilə uzlaşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müvafiq qətnamələr icra olunmalı, hüquq pozuntuları araşdırılmalı, məsuliyyət müəyyənləşdirilməli və dövlətlər öz öhdəliklərinə əməl etməlidirlər. Əks halda tarixdə baş vermiş münaqişələr gələcək üçün xəbərdarlıq olmaq əvəzinə yeni qarşıdurmaların zəmininə çevrilə bilər. Məhz buna görə Azərbaycanın irəli sürdüyü əsas tezis daha geniş məna daşıyır və ədalətin gələcək müharibələrin qarşısını almağa yönəlmiş zəruri şərt olduğunu göstərir.
İradə ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
