Orta Dəhliz - digər adı ilə Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Çin və Cənub-Şərqi Asiyanı Avropa ilə Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə birləşdirən əsas quru–dəniz logistika xəttidir. Orta Dəhliz çox geniş coğrafiyanı birləşdirən strateji layihədir. Dəhliz Çindən Avropaya və geriyə yüklərin çatdırılması üçün ən səmərəli, təhlükəsiz və qısa marşrutdur.
Orta Dəhliz 2014-cü ilin fevral ayında Azərbaycan, Qazaxıstan və Gürcüstanın müvafiq strukturlarının iştirakı ilə yaradılıb. Sonradan layihəyə digər ölkələr də qoşulub. Hazırda marşrut Çin-Qazaxıstan sərhədindən başlayır və Avropaya qədər uzanır.
Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlaması nəticəsində yaranan qeyri-sabitlik Rusiya ərazisi ilə əlaqəli ənənəvi nəqliyyat marşrutlarını pozdu. Avropanın Rusiyaya qarşı sanksiyaları tranzit marşrutlarını daha da məhdudlaşdırdı. Şimal Dəhlizi boyunca yaranmış fasilələr və problemlər səbəbindən Avrasiya ölkələri və biznes subyektləri alternativ ticarət marşrutları axtarışına çıxarkən Azərbaycandan keçən Orta Dəhliz həyati əhəmiyyət daşıyan bir arteriyaya çevrildi. Son illərdə Orta Dəhliz Çin Xalq Respublikası ilə Avropa arasında əlverişli ticarət marşrutu kimi önəm qazanıb. Qeyd etmək lazımdır ki, Şimal Dəhlizinə əsas alternativ olan Orta Dəhlizlə Çindən Avropaya 12 gün ərzində 10 min kilometr deyil, 7 min kilometr məsafə qət etməklə daşınmalar mümkündür.
Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu üzrə yükdaşımaların həcmi əvvəlki illə müqayisədə 2024-cü ildə 62 faiz artaraq 4,5 milyon tona çatıb. Tranzit axını xüsusilə nəzərəçarpacaq artım nümayiş etdirib: ümumi tranzit həcmi 4 dəfə, Çindən tranzit isə 25 dəfədən çox artıb. Bundan əlavə, 2025-ci ilin ilk 10 ayında marşrut vasitəsilə Çindən 292 konteyner qatarı yola salınıb ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 12 faiz artım deməkdir.
Dünya Bankı, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, həmçinin İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının proqnozlarına əsasən, 2030-cu ilə qədər Orta Dəhliz üzrə daşımaların həcmi 11 milyon tona, 2040-cı ilə qədər isə konteyner tutumu 865 min TEU-ya yüksələcək. Bu, Azərbaycan üçün yalnız müvəqqəti alternativ və ya ehtiyat planı deyil, həm də qlobal ticarət üçün uzunmüddətli, davamlı bir yoldur.
Son illərdə Azərbaycan Orta Dəhlizin potensialını fəal şəkildə inkişaf etdirərək, onun infrastrukturuna böyük investisiyalar yatırıb və onu müasir, səmərəli, dayanıqlı nəqliyyat əlaqəsinə çevirib. Avropa ilə Asiyanı birləşdirən tarixi İpək Yolu boyunca yerləşən Bakı Limanı Avrasiyanın nəqliyyat və logistika şəbəkəsində mühüm bir qovşaq rolunu oynayır. Bakı Limanı Orta Dəhlizdə mühüm rol oynayır. 400 hektar ərazini əhatə edən bu müasir obyekt Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun vacib bir seqmenti kimi çıxış edir və müxtəlif yük növləri üçün səmərəli daşıma xidmətləri, geniş saxlama imkanları təklif edir. 2018-ci ildə ilkin mərhələsinin başa çatması ilə limanın tutumu 15 milyon ton yük və 100 min TEU ekvivalenti konteyner qəbul etmək üçün artdı. Limanın ikinci fazasının inşası üçün də layihə işlənilir. Onun icrası ilə Limanın illik yükaşırma gücü 25 milyon ton və 500 min TEU konteynerə qədər artırıla bilər.
Hazırda Ələt Azad İqtisadi Zonasında yeni yük hava limanının inşası davam edir. Bu layihə ticarət logistikasını əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq və Orta Dəhliz boyunca iqtisadi inkişafı təşviq edəcək. Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturunu gücləndirməklə ölkənin strateji tranzit mərkəzi kimi potensialını daha da genişləndirəcək, Avropa ilə Asiyanı səmərəli və müasir ticarət yolları vasitəsilə birləşdirən əsas oyunçu kimi rolunu möhkəmləndirəcək.
Ümumiyyətlə, artan tələbata cavab olaraq və fəaliyyəti daha da gücləndirmək üçün hazırda dəhlizlərin səmərəliliyini artırmağa yönəlmiş həm yumşaq, həm də sərt infrastruktur tədbirləri üzrə əhəmiyyətli layihələr həyata keçirilir. Milli səviyyədə tranzit dəhlizlərinin potensialını tam şəkildə reallaşdırmaq üçün marşrut boyunca biznes proseslərini öyrənmək, əsas zəif cəhətləri və imkanları müəyyən etmək məqsədilə geniş monitorinq aparılır. İnfrastrukturun davamlı modernləşdirilməsi, beynəlxalq tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi və Azərbaycanın bağlantı imkanlarının davamlı olaraq yaxşılaşdırılması ölkənin uzunmüddətli iqtisadi strategiyasının əsas komponentləridir
Bu səylərlə bərabər, Azərbaycan nəqliyyat və logistika sahəsində davamlı, ekoloji cəhətdən təmiz təcrübələrə üstünlük verərək, Orta Dəhlizi yaşıl dəhlizə çevirmək təşəbbüslərində də fəal iştirak edir. Bu il avqustun 31-də Çinin Tiencin şəhərində Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin Prezident İlham Əliyevlə görüşündə “Bir kəmər, bir yol” layihəsi çərçivəsində də Azərbaycan-Çin əməkdaşlığının möhkəmləndiyini deyərək, Azərbaycan ərazisindən Çin mallarının daşınmasının əhəmiyyətini qeyd edib, bu xüsusda Trans-Xəzər marşrutunun önəmi haqda danışıb.
Prezident İlham Əliyev də Layihənin əhəmiyyətinə toxunaraq, onun vacib tərkib hissəsi olan və Azərbaycan ərazisindən keçən Orta Dəhliz vasitəsilə daşımaların, xüsusilə Çin yüklərinin daşınmasının artmasını bu dəhlizin səmərəliliyinin və cəlbediciliyinin nümunəsi kimi qiymətləndirib.
Azərbaycan Respublikası və Çin Xalq Respublikasının Strateji Tərəfdaşlığın Qurulması haqqında imzalanmış Birgə Bəyannamə, Çin-Avropa Dəmir Yolu Ekspresi üçün Azərbaycan və Çin hökumətlərinin imzaladığı Anlaşma Memorandumu dəhlizin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərib. Göstərilən səylər nəticəsində ötən il Çindən Orta Dəhliz boyunca 350-dən çox blok qatarı göndərilib və onların orta tranzit müddəti Azərbaycan limanlarına 10 gün, Gürcüstan limanlarına isə 12 gün olub.
Azərbaycan Zəngəzur Dəhlizi Layihəsini həyata keçirməklə Orta Dəhlizi daha da şaxələndirməyi hədəfləyir. Bu layihə Azərbaycanın qərb bölgələri ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında tarixi əlaqəni bərpa edəcək. Bu, əhatə olunan məsafəni əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq, illik ötürmə qabiliyyətinin artmasına, tranzit müddətinin isə azalmasına səbəb olacaq. Daha da əhəmiyyətlisi isə bu, regional əlaqəni gücləndirəcək, Orta Dəhlizin vacib bir hissəsi kimi nəqliyyat və logistika sektorunun inkişafı üçün böyük imkanlar yaradacaq.
