Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 8 oktyabr 2026-cı ildə Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə çıxışı ölkəmizin regional siyasətinin prioritetlərini, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərin inkişaf dinamikasını və qarşılıqlı əməkdaşlığın gələcək istiqamətlərini əks etdirən mühüm siyasi mesajlarla yadda qaldı. Dövlət başçısının çıxışında siyasi dialoq, iqtisadi-ticari əlaqələr, qarşılıqlı investisiyalar, nəqliyyat-logistika imkanları, enerji əməkdaşlığı, rəqəmsal bağlantılar, azad edilmiş ərazilərin bərpasına göstərilən qardaş dəstəyi və regional təhlükəsizlik məsələləri bir-birini tamamlayan strateji istiqamətlər kimi təqdim olundu. Görüşün əhəmiyyəti yalnız dövlət başçılarının bir araya gəlməsi və mövcud münasibətləri müzakirə etməsi ilə məhdudlaşmır. Burada diqqət çəkən əsas məqam Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığının yeni məzmun qazanması, coğrafi baxımdan Xəzər dənizinin iki sahilində yerləşən ölkələrin iqtisadi, siyasi və nəqliyyat maraqlarının daha sıx şəkildə uzlaşdırılmasıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışı göstərdi ki, Azərbaycan bu əməkdaşlığa yalnız mövcud əlaqələrin davamı kimi deyil, həm də uzunmüddətli inkişaf, yeni investisiya imkanları və beynəlxalq bazarlara çıxış baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan platforma kimi yanaşır.
Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın ötən ilin noyabrında Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət formatının tamhüquqlu üzvü olmasını xüsusi vurğuladı. Dövlət başçısı bu tarixi qərarı yekdilliklə dəstəkləyən həmkarlarına təşəkkürünü bildirərək Türkmənistanın və şəxsən Qurbanqulu Məlikquliyeviç Berdiməhəmmədovun təşəbbüsünü yüksək qiymətləndirdi. Məhz 2025-ci ilin avqustunda Avazada Azərbaycanın bu formatda tamhüquqlu iştirakının təklif olunması regional münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələ kimi diqqətə çatdırıldı. Bu qərar Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərinin artıq ikitərəfli əlaqələr çərçivəsindən daha geniş siyasi və iqtisadi müstəviyə keçdiyini göstərir. Əlbəttə, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında münasibətlər uzun tarixə, ortaq mədəni irsə, türk dünyasının mənəvi yaxınlığına və qarşılıqlı maraqlara əsaslanır. Lakin müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində bu amillərin real iqtisadi nəticələrə çevrilməsi üçün koordinasiyalı siyasi iradə, ortaq layihələr və davamlı institusional əməkdaşlıq vacibdir. Məşvərət formatında tamhüquqlu iştirak Azərbaycanın regional proseslərdəki mövqeyini möhkəmləndirməklə yanaşı, Xəzər dənizinin hər iki sahilində yerləşən dövlətlərin ümumi maraqlarını daha səmərəli əlaqələndirmək imkanı yaradır. Azərbaycan Mərkəzi Asiya ölkələrinin Avropa və digər beynəlxalq bazarlarla əlaqələrinin inkişafında mühüm tranzit və logistika imkanlarına malikdir. Eyni zamanda Mərkəzi Asiya dövlətləri də Azərbaycanın regional iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi, enerji və nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyətli tərəfdaşlardır. Bu baxımdan Azərbaycanın formata qoşulması sadəcə iştirakçıların sayının artması kimi qiymətləndirilməməlidir. Söhbət iqtisadi və geosiyasi maraqları bir-birini tamamlayan dövlətlərin əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsindən gedir. Bu əməkdaşlığın səmərəliliyi isə qəbul edilən qərarların konkret layihələrə, investisiyalara və insanlar üçün real fayda yaradan nəticələrə çevrilməsindən asılı olacaq.
Dövlət başçısının çıxışında Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinə xüsusi yer ayrılması iki ölkə arasında əlaqələrin dinamik inkişafını bir daha nümayiş etdirdi. Prezident İlham Əliyev ötən ildən başlayaraq ən yüksək səviyyədə artıq beş səfərin həyata keçirildiyini bildirdi. Bu göstərici siyasi dialoqun intensivliyini, qarşılıqlı etimadı və münasibətlərin daha da möhkəmləndirilməsinə yönələn siyasi iradəni əks etdirir. Azərbaycan və Türkmənistanın əməkdaşlığı tarixi, mədəni və mənəvi yaxınlıqla yanaşı, iqtisadi maraqların uzlaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Xəzər dənizi iki ölkə arasında yalnız coğrafi məkan deyil, həm də nəqliyyat, ticarət, enerji və kommunikasiya əlaqələrinin inkişafı üçün geniş imkanlar yaradan ortaq strateji mühitdir. Bu əlaqələrin inkişafında yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlərin xüsusi rolu var. Dövlət başçıları arasında müntəzəm təmaslar siyasi məsələlərin operativ müzakirəsinə, iqtisadi əməkdaşlığın prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsinə və mövcud təşəbbüslərin irəli aparılmasına imkan verir. Siyasi dialoqun davamlılığı dövlət qurumları, biznes dairələri və digər tərəfdaşlar üçün də daha etibarlı əməkdaşlıq mühiti formalaşdırır. Prezident İlham Əliyevin Füzuli şəhərində məscidin tikintisinə göstərilən dəstəyi xüsusi qeyd etməsi isə münasibətlərin mənəvi ölçüsünü ön plana çıxardı. Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun təşəbbüsü ilə həyata keçirilən bu layihənin təməlinin qoyulmasında Azərbaycan və Türkmənistan rəhbərlərinin birlikdə iştirakı iki xalq arasında dostluğun rəmzi əhəmiyyətini gücləndirir. Füzulidə məscidin tikintisi təkcə dini-memarlıq layihəsi deyil. Bu, azad edilmiş ərazilərdə həyatın bərpasına, milli-mənəvi irsin yaşadılmasına və bölgənin sosial-mədəni mühitinin yenidən qurulmasına verilən töhfədir. Belə təşəbbüslər Azərbaycanla Türkmənistan arasında münasibətlərin yalnız siyasi və iqtisadi maraqlara deyil, həm də ortaq dəyərlərə söykəndiyini göstərir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycan xalqı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri azad edilmiş ərazilərin bərpasında Mərkəzi Asiya dövlətlərinin göstərdiyi dəstək oldu. Dövlət başçısı Özbəkistanın Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb, Qazaxıstanın Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi, Qırğızıstanın isə Ağdamda Manas adına məktəb inşa etdiyini xatırlatdı. Bu layihələr Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında dostluğun konkret nəticələrini nümayiş etdirir. Çünki azad edilmiş ərazilərin bərpası yalnız yolların çəkilməsi, yaşayış binalarının tikilməsi və infrastrukturun yenilənməsi demək deyil. Burada məktəblərin, mədəniyyət müəssisələrinin, sosial obyektlərin yaradılması, uşaqların təhsil imkanlarının genişləndirilməsi və insanların öz doğma yurdlarına qayıdışı üçün zəruri şəraitin formalaşdırılması da əsas prioritetlərdəndir. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb və Ağdamda Manas adına məktəb təhsil sahəsində əməkdaşlığın simvoluna çevrilir. Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi isə uşaqların və yeniyetmələrin yaradıcılıq potensialının inkişafına, musiqi və mədəniyyət sahəsində yeni imkanların yaranmasına xidmət edən təşəbbüs kimi əhəmiyyət daşıyır. Bu layihələrin adlarında əks olunan tarixi şəxsiyyətlər də xüsusi məna kəsb edir. Mirzə Uluqbəy elmi düşüncənin, Kurmanqazı musiqi irsinin, Manas isə ortaq türk mədəni yaddaşının mühüm simvollarındandır. Beləliklə, bərpa prosesində yaradılan obyektlər yalnız müasir infrastruktur deyil, həm də xalqlar arasında mədəni əlaqələrin gələcək nəsillərə ötürülməsinin vasitəsidir. Mərkəzi Asiya dövlətlərinin dəstəyi Azərbaycan tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Bu münasibət, eyni zamanda, region ölkələri arasında həmrəyliyin real məzmununu göstərir: tərəfdaşlıq yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmır, çətin və məsuliyyətli bərpa mərhələsində konkret töhfələrlə möhkəmlənir.
Prezident İlham Əliyev Mərkəzi Asiya ölkələri ilə iqtisadi-ticari əlaqələrin gücləndiyini, qarşılıqlı investisiyaların artdığını və birgə layihələrin həyata keçirildiyini diqqətə çatdırdı. Ötən il Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsinin 50 faizdən çox artması əməkdaşlığın iqtisadi ölçüsündə müsbət dinamikanı göstərən mühüm göstəricidir. Dövlət başçısının bildirdiyinə görə, hazırda Azərbaycanda Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı ilə 400-dən çox şirkət fəaliyyət göstərir. Bu rəqəmlər iqtisadi əlaqələrin genişləndiyini göstərməklə yanaşı, gələcək əməkdaşlıq üçün mövcud potensialın da böyük olduğunu ortaya qoyur. Ticarət dövriyyəsinin artması məhsul və xidmətlərin qarşılıqlı hərəkətinin intensivləşməsi, sahibkarlar arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi və yeni bazarlara çıxış imkanlarının genişlənməsi deməkdir. Bununla belə, iqtisadi əməkdaşlığın uzunmüddətli və dayanıqlı olması üçün yalnız ticarət həcminin artırılması kifayət etmir. İstehsal əlaqələrinin qurulması, sənaye kooperasiyasının inkişafı, müştərək müəssisələrin yaradılması, texnologiyaların mübadiləsi və məhsulların üçüncü ölkələrin bazarlarına çıxarılması da vacibdir.
Prezident İlham Əliyevin Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla yaradılmış birgə investisiya fondlarının potensialından daha fəal istifadə olunması barədə fikirləri məhz bu yanaşmanı ifadə edir. Həmin fondlar istehsal müəssisələrinin yaradılması, yeni sənaye layihələrinin maliyyələşdirilməsi və qarşılıqlı iqtisadi maraqların möhkəmləndirilməsi üçün mühüm vasitədir. Birgə investisiyaların əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, tərəfdaş ölkələr layihələrin yalnız maliyyələşdirilməsində deyil, həm də onların idarə olunmasında, istehsal zəncirlərinin qurulmasında və satış bazarlarının genişləndirilməsində maraqlı olurlar. Bu isə iqtisadi əməkdaşlığın davamlılığını artırır. Məsələn, aqrar emal, qida sənayesi, logistika, tikinti materiallarının istehsalı, rəqəmsal xidmətlər və sənaye avadanlıqları sahələrində ortaq layihələr üçün geniş imkanlar mövcuddur. Belə təşəbbüslər yeni iş yerlərinin açılmasına, yerli istehsalın artmasına və ixrac potensialının güclənməsinə töhfə verə bilər. Prezident İlham Əliyevin “birlikdə investisiya qoymaq, istehsal etmək və xarici bazarlara çıxmaq” yanaşması regional iqtisadi münasibətlərin gələcək inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirən mühüm prinsipdir. Bu prinsip qarşılıqlı ticarətin genişləndirilməsini istehsal və investisiya əməkdaşlığı ilə tamamlayaraq daha yüksək iqtisadi nəticələr əldə etməyə imkan verir.
Türkmənbaşı görüşündə Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin genişlənən strateji məzmununu aydın şəkildə ortaya qoydu. Siyasi dialoqun intensivləşməsi, iqtisadi əlaqələrin artması, qarşılıqlı investisiyaların genişləndirilməsi və Qarabağın bərpasına göstərilən dəstək regional əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətlərini birləşdirir. Azərbaycanın Məşvərət formatında tamhüquqlu iştirakı bu əlaqələrin daha sistemli inkişafına imkan yaradır. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ mövcud siyasi etimadı konkret iqtisadi layihələrə, yeni istehsal imkanlarına, səmərəli nəqliyyat bağlantılarına və xalqlar arasında daha sıx münasibətlərə çevirməkdir. Türkmənbaşı görüşünün əsas mesajı bundan ibarətdir: Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri ortaq maraqlarını əlaqələndirməklə yalnız öz iqtisadi imkanlarını genişləndirmir, həm də regionda sabitliyin, qarşılıqlı etimadın və uzunmüddətli inkişafın möhkəmlənməsinə töhfə verirlər. Bu əməkdaşlığın gələcək uğuru isə siyasi iradənin davamlılığı, layihələrin səmərəli icrası və əldə olunan nəticələrin bütün tərəfdaşlar üçün real fayda yaratması ilə müəyyən olunacaq.
Şahin Seyidzadə,
Milli Məclisin deputatı
