Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biri olan Quba zəngin tarixi, özünəməxsus mədəniyyəti və çoxsaylı memarlıq abidələri ilə seçilir. Şəhərin tarixini yaşadan bu abidələr arasında Quba Cümə məscidinin xüsusi yeri vardır. İki əsrdən artıq tarixə malik olan məscid həm dini ibadət məkanı, həm də Qubanın zəngin keçmişini əks etdirən mühüm memarlıq nümunəsidir.
Quba Cümə məscidinin tarixi XIX əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Məscidin tikintisinə 1792-ci ildə başlanıldığı və tikinti işlərinin 1802-ci ildə başa çatdırıldığı bildirilir. Məscidin inşası Qazi Nəsrullah əfəndinin və onun oğlu Qazi İsmayıl əfəndinin adı ilə bağlıdır. Məscidin kitabəsində isə tikintini həyata keçirən memarın Osman ibn Ömər olduğu qeyd edilir. Bu məlumatlar abidənin tarixinin nə qədər qədim və zəngin olduğunu göstərir.
Cümə məscidi öz memarlıq quruluşuna görə Qubanın digər tarixi tikililərindən fərqlənir. Məscid səkkiztinli prizma formasında inşa edilib. Tikilinin əsas materialı bişmiş kərpicdir. Məscidin böyük günbəzi və monumental quruluşu ona xüsusi əzəmət verir. Daxili hissəsinin hündürlüyü 28 metr, sahəsi isə təxminən 400 kvadratmetrdir. Bu xüsusiyyətlər məscidin yalnız dini tikili deyil, həm də öz dövrünün diqqətçəkən memarlıq əsəri olduğunu göstərir.
Məscidin tarixi Qubanın ictimai və mənəvi həyatı ilə sıx bağlıdır. Uzun illər burada şəhər sakinləri ibadət edib, dini bayramlar və mərasimlər keçirilib. Məscidin nəzdində fəaliyyət göstərən mədrəsə isə dini maarifləndirmə baxımından mühüm rol oynayıb. Mənbələrə əsasən, məscid və mədrəsə 1924-cü ilədək fəaliyyət göstərib. Beləliklə, Cümə məscidi uzun müddət Quba əhalisinin yalnız ibadət etdiyi məkan deyil, həm də dini biliklərin öyrənildiyi və insanların bir araya gəldiyi mühüm mərkəzlərdən biri olub.
Məscidin tarixində sovet dövrü xüsusi və mürəkkəb mərhələ təşkil edir. Həmin illərdə Azərbaycanda bir çox dini ibadət yerləri bağlanır, onların fəaliyyəti məhdudlaşdırılırdı. Cümə məscidi də bu prosesdən kənarda qalmayıb. 1933-cü ildə məscidin mədrəsəsi və minarəsi dağıdılıb. Sonrakı illərdə binadan dini məqsədlərdən başqa istifadə edilib. Müəyyən müddət ərzində burada xalça muzeyinin fəaliyyət göstərdiyi də qeyd olunur. Bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq, məscidin əsas binasının qorunub saxlanılması onun bu günə qədər gəlib çatmasına imkan verib.
Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etməsindən sonra tarixi və dini abidələrin qorunmasına münasibət də dəyişdi. Cümə məscidi yenidən dini icmanın istifadəsinə verildi. Məscidin ərazisində abadlıq işləri aparıldı, su və kanalizasiya xətləri bərpa edildi, dəstəmazxana və digər köməkçi tikililər yaradıldı. Məscidin həyətində imam otağı və mədrəsə üçün nəzərdə tutulan binaların yaradılması da onun dini-mədəni əhəmiyyətinin yenidən canlanmasına şərait yaratdı.
Məscidin müasir tarixində aparılan təmir işləri də diqqətəlayiqdir. 2022-ci ilin avqustundan 2023-cü ilin mart ayının sonlarınadək Cümə məscidində əsaslı təmir işləri aparılıb. Bu zaman məscidin dam örtüyü yenilənib və tikilinin qorunması istiqamətində işlər görülüb. Bu cür tədbirlər tarixi abidənin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Səriyyə ABİDOVA,
Quba şəhər sakini
jpg_1793052405.jpg)
