Son həftələrdə müşahidə olunan güclü qar və fırtınalar dünyanın müxtəlif regionlarında ciddi fəsadlara yol açıb, onlarla insanın həyatını itirməsinə səbəb olub. Şimal yarımkürəsinin böyük bir hissəsi üçün bu qış mövsümü həm miqyası, həm də intensivliyi baxımından fövqəladə xarakter daşıyır. Rusiyanın Uzaq Şərqindən Şimali Amerikaya, Yaponiyadan Türkiyəyə qədər uzanan geniş coğrafiyada qeydə alınan ekstremal hava hadisələri iqlim dəyişikliyinin artıq yalnız gələcəyə aid risk deyil, bu günün reallığı olduğunu bir daha nümayiş etdirir.
Rusiyanın Kamçatka yarımadasında dekabr və yanvar aylarında metrlərlə ölçülən qar örtüyü müşahidə olunub. NASA-nın açıqladığı məlumatlara görə, bölgə 1970-ci illərdən bəri ən qarlı dövrünü yaşayır. Çətin hava şəraiti nəqliyyatı iflic edib, yaşayış məntəqələrində ciddi problemlər yaradıb və nəticədə bir neçə nəfər həyatını itirib. Kamçatkada müşahidə olunan bu vəziyyət təkcə regional hadisə kimi deyil, qlobal atmosfer proseslərinin nəticəsi kimi dəyərləndirilir.
Yaponiyada da son bir həftə ərzində güclü qar yağması və sərt qış şəraiti ciddi itkilərə səbəb olub. Yanvarın 26-na olan rəsmi məlumatlara görə, ölkədə ən azı 10 nəfər qarla əlaqəli hadisələr nəticəsində həyatını itirib. Dağlıq və kənd ərazilərində yollar bağlanıb, elektrik xətləri sıradan çıxıb, xilasetmə işləri çətinləşib. ABŞ-də isə vəziyyət daha genişmiqyaslı olub. Yanvarın 27-nə olan məlumatlara əsasən, qar fırtınaları onlarla insanın ölümünə səbəb olub, minlərlə insan işıqsız qalıb və minlərlə uçuş ləğv edilib. Qayalı dağların şərqində yerləşən geniş ərazilərdə temperatur uzun müddət normadan xeyli aşağı düşüb və bu həm şiddəti, həm də davametmə müddəti baxımından diqqət çəkib.
Türkiyədə də qış öz sərt üzünü göstərib. Ordu vilayətindən başlayaraq Bitlisə, Muşa və Vana qədər uzanan geniş ərazilər metrlərlə ölçülən qar örtüyü ilə əhatə olunub. Diyarbəkir, Elazığ və Şırnakda yağan qardan sonra temperaturun kəskin enməsi donma hadisələrinə səbəb olub. Buzlanmanın artması nəticəsində minlərlə insan yıxılma və sınıq şikayətləri ilə xəstəxanalara müraciət edib. Bu hadisələr qış şəraitinə hazırlığın və şəhər infrastrukturunun dayanıqlığının nə qədər vacib olduğunu bir daha gündəmə gətirib.
Mütəxəssislərin fikrincə, bu cür ekstremal qış hadisələrinin arxasında atmosferdəki tarazlığın pozulması dayanır. Britaniya Hava Xidmətinin baş meteoroloqu Cim Deyl bildirir ki, Avropa, Türkiyə, ABŞ, Kanada və Yaponiyada müşahidə olunan güclü qar yağışları və aşağı temperaturlar təbii hava dəyişkənliyi çərçivəsində izah edilə bilər, lakin prosesin arxasında mürəkkəb atmosfer mexanizmləri dayanır. Onun sözlərinə görə, normal şəraitdə qütblərdə yerləşən güclü aşağı təzyiq sistemi olan qütb burulğanı yerində qalır. Lakin atmosferin yuxarı təbəqələrində baş verən qəfil stratosfer istiləşməsi bu tarazlığı poza bilir.
Stratosfer istiləşdikdə, qütblərdəki soyuq hava kütlələri zəifləyən burulğan səbəbindən cənuba doğru hərəkət etməyə başlayır. Bu soyuq hava kütlələri okeanlar üzərindən deyil, əsasən qitələrə doğru yönəldikdə Avropa, Asiya və Şimali Amerikada sərt qış şəraiti yaranır. Beləliklə, qlobal miqyasda temperatur artımı müşahidə edilsə də, bəzi bölgələrdə son dərəcə soyuq hava dalğaları və intensiv qar yağması baş verə bilir.
2025-ci il bunun bariz nümunəsidir. Qlobal temperatur qeydlərinin başladığı 1850-ci ildən bəri 2025-ci il üçüncü ən isti il kimi tarixə düşüb. Ondan daha isti olan illər yalnız 2024 və 2023-cü illər olub. ABŞ Milli Okean və Atmosfer Administrasiyasının məlumatına görə, 2025-ci ilin dekabr ayında qlobal orta temperatur 20-ci əsrin orta göstəricisindən 1,05 dərəcə yüksək olub və bu, həmin ayı 1850-ci ildən bəri qeydə alınan beşinci ən isti dekabr edib. Bununla yanaşı, 2025-ci il şimal yarımkürəsində 1967-ci ildən bəri ən az qar örtüyünün müşahidə olunduğu üçüncü il olub. Bu ziddiyyət iqlim sistemindəki qeyri-sabitliyin açıq göstəricisi hesab olunur.
Nyukasl Universitetində Ekstremal Hava Hadisələri və İqlim Dəyişikliyi üzrə araşdırmalar aparan dr.Abdullah Kahraman bildirib ki, 1950-ci illərdən bəri ekstremal soyuq hadisələrin həm tezliyi, həm də intensivliyi ümumilikdə azalıb. Onun sözlərinə görə, bu tendensiyanın insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan qlobal istiləşmə ilə əlaqəli olduğuna dair elmi konsensus yüksəkdir. Lakin bu, lokal və regional miqyasda şiddətli soyuqların və güclü qar yağışlarının baş verməyəcəyi anlamına gəlmir.
London İmperial Kollecinin Ətraf Mühit Siyasəti Mərkəzindən dr.Mariam Zachariah qeyd edir ki, qlobal istiləşmə təkcə temperaturun artması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda atmosfer dövranı sistemlərinə də təsir göstərir. Bu dəyişikliklər qütblərdən gələn soyuq hava kütlələrinin daha aşağı enliklərə enməsinə şərait yarada bilər. Zachariaha görə, soyuq hava kütlələrinin isti və rütubətli hava ilə qarşılaşması "qar apokalipsisi" adlandırılan həddindən artıq qar fırtınalarına səbəb ola bilər.
Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, isti hava daha çox nəm saxlaya bilir. Okeanların və dənizlərin normaldan daha çox isinməsi onların üzərindəki atmosfer qatının da daha rütubətli olmasına gətirib çıxarır. Cim Deylin fikrincə, Arktikadan gələn soyuq hava kütlələri bu nəmli hava ilə qarşılaşdıqda Türkiyə də daxil olmaqla bir çox regionda güclü və davamlı qar yağışları üçün əlverişli şərait yaranır. Bu proses iqlim dəyişikliyinin qış hadisələrini necə daha şiddətli və gözlənilməz etdiyini aydın şəkildə göstərir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, qlobal istiləşmə ümumi tendensiya kimi davam etsə də, yerli və regional dəyişikliklər qaçılmazdır. Bəzi ərazilərdə normadan artıq qar yağması müşahidə olunduğu halda, digər bölgələrdə qar örtüyü xeyli azalır. Məsələn, ABŞ-nin şərq və mərkəzi hissələrində intensiv qar yağması qeydə alına, dağlıq regionlarda isə qar miqdarı azalmaqda davam edə bilər.
Türkiyədə qış şəraitinə təsir edən əsas amillərdən biri Şimali Atlantik üzərindəki təzyiq fərqlərinin dəyişməsi olub. Şimali Atlantika Okeanı Salınımının dekabrın sonu və yanvarın əvvəlində mənfi fazada olması Aralıq dənizinə daha çox yağıntının daşınmasına səbəb olub. Bu isə qar da daxil olmaqla intensiv yağıntılar üçün əlverişli mühit yaradıb. Eyni dövrdə atmosfer bloklama şəraitinin də təsirli olduğu bildirilir. Yüksəktəzyiqli sistemlərin bir bölgədə uzun müddət qalması ya güclü yağıntılara, ya da uzunmüddətli quraqlığa səbəb ola bilir. Türkiyədə müşahidə olunan soyuq hava kütlələri Azərbaycana da daxil olub. Buna görə də ölkə ərazisində hava şəraiti kəskin dəyişib, temperatur aşağı düşüb.
Cim Deylin fikrincə, iqlim dəyişikliyi dünyanı keçmişdəki "normal" hava şəraitindən uzaqlaşdıraraq keçid iqliminə doğru aparır. Atmosferdə artan enerji hava hadisələrini daha qeyri-sabit və daha şiddətli edir. Bu isə həm qışda, həm də yayda güclü fırtınalar, həddindən artıq yağışlar, qar fırtınaları, şiddətli küləklər və ekstremal temperatur hadisələrinin daha tez-tez baş verməsinə yol açır. C.Deyl vurğulayır ki, bu səbəbdən yalnız uyğunlaşma və emissiyaların azaldılması siyasətləri deyil, eyni zamanda təhlükəsizlik, səhiyyə və sağ qalma məsələləri də getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Bu gün iqlim dəyişikliyi dünya miqyasında ən çox müzakirə olunan və bəşəriyyəti narahat edən problemlərdən biridir. Son onilliklərdə müşahidə olunan qeyri-sabit hava şəraiti, temperaturun sürətlə artması, quraqlıqların və daşqınların çoxalması, buzlaqların əriməsi və dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi bu problemin artıq nəzəri deyil, real və gündəlik həyatımıza təsir edən təhlükə olduğunu sübut edir. Bu proseslər təkcə təbiətə deyil, insanların həyat tərzinə, iqtisadiyyatlara və sosial strukturlara da ciddi təsir göstərir.
İqlim dəyişikliyinin sosial nəticələri də az əhəmiyyət daşımır. Yoxsulluğun dərinləşməsi, işsizliyin artması və məcburi miqrasiyanın güclənməsi bu prosesin birbaşa nəticələri sırasında yer alır. Xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr bu dəyişikliklərə qarşı daha həssasdır, çünki onların iqtisadi və texniki imkanları məhduddur. Nəticədə qlobal miqyasda sosial bərabərsizlik daha da kəskinləşir.
2026-cı ilin qışı istər rekord qar yağışları, istər qeyri-adi soyuqlar, istərsə də bəzi bölgələrdə müşahidə olunan istilik anomaliyaları ilə ekstremal hava hadisələrinin həyatımızın adi bir hissəsinə çevrildiyini göstərən ciddi bir xəbərdarlıqdır. Son bir ayda Kalininqradda 2001-ci ildən bəri ən güclü qar yağışı, Kamçatkada son 30 ilin ən güclü qar yağışı və Moskvada son iki əsrin ən intensiv qar hadisələrinin qeydə alınması bu vəziyyətin miqyasını açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu hadisələr hava limanlarının bağlanmasına, nəqliyyatın iflic olmasına, yolların bağlanmasına, fövqəladə vəziyyətlərin elan edilməsinə və genişmiqyaslı elektrik kəsintilərinə səbəb olub.
Bütün bu faktlar göstərir ki, iqlim böhranı yalnız istiləşmə ilə deyil, həm də artan qeyri-müəyyənlik və risklərlə xarakterizə olunur. Bəzi bölgələrdə illərlə qar yağmaya, digər yerlərdə isə bir neçə gün ərzində fəlakət səviyyəsində yağıntılar müşahidə oluna bilər. Bu yeni reallıq hər kəsdən daha çevik və daha məsuliyyətli yanaşma tələb edir. İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə artıq seçim deyil, qaçılmaz zərurətə çevrilib.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
19 (1)jpg_1771885865.jpg)
