Qədim sivilizasiyaların qovşağı olan Azərbaycan zəngin mədəni irsə malikdir. Paytaxt Bakı ilə yanaşı, respublikamızın müxtəlif bölgələrində xalqımızın tarixini, mədəniyyətini, ənənələrini, qədimliyini özündə əks etdirən tarixi abidələr bu günə qədər qorunub saxlanılır.
Tarixi abidələr həm də mədəni turizmin inkişafı baxımından diqqət mərkəzindədir. Müxtəlif ölkələr, xüsusən turizm destinasiyalarında turistlərin üz tutduqları əsas yerlərdən biri tarixi-mədəni abidələrdir. Bir xalqın mədəniyyətini, tarixini, ənənələrini özündə yaşadan bu abidələr müxtəlif ölkələrdən gələn qonaqlara bir növ öz kimliyini təqdim edir. Bu baxımdan hər il aprelin 18-i Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü kimi qeyd olunur. Bu əlamətdar gün Tarixi Yerlər və Abidələrin Mühafizəsi Şurasının (ICOMOS) təklifi ilə UNESCO tərəfindən 1983-cü ildə təsis olunub. Məqsəd insanların diqqətini abidələrin və tarixi yerlərin qorunmasına yönəltməkdir.
Azərbaycan da mədəniyyətin inkişafına önəm verən ölkə olaraq bu günü qeyd edir. Ölkəmizdə tarixi abidələrin qorunması dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Dövlət tərəfindən tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsi, bərpası məqsədilə ardıcıl və sistemli tədbirlər görülür. Əsas məqsəd milli kimliyimizin əsası olan mədəni irsimizi yaşatmaq və bunu gələcək nəsillərə ötürməkdir.
Azərbaycan torpaqlarının işğalda olduğu dövrdə həmin ərazilərdə olan mədəniyyət abidələri ziyan görüb, onların böyük qismi məhv edilib. Belə ki, Birinci Qarabağ müharibəsindən əvvəl Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində 13 dünya əhəmiyyətli (6 memarlıq və 7 arxeoloji), 292 ölkə əhəmiyyətli (119 memarlıq və 173 arxeoloji) və 330 yerli əhəmiyyətli (270 memarlıq, 22 arxeoloji, 23 bağ, park, monumental və xatirə abidələri, 15 dekorativ sənət nümunəsi) tarix və mədəniyyət abidələri mövcud olub.
Hesablamalara görə, işğal nəticəsində 500 tarixi-memarlıq abidəsi, 100-dən çox arxeoloji abidə, minlərcə əsərin qorunduğu 22 muzey, 4 rəsm sərgisi, 4,6 milyon kitab və əlyazma saxlanan 927 kitabxana, 85 incəsənət məktəbi, 20 mədəniyyət sarayı, 4 dövlət teatrı düşmən tərəfindən dağıdılıb. Eyni zamanda ibadət yerləri olan məscidlərin də, demək olar ki, hamısı yerlə-yeksan edilib və ya ciddi ziyan görüb.
Bu faktlar bir daha göstərir ki, ermənilər Azərbaycana qarşı törətdiyi urbisid cinayətlərində terrorizm vasitəsilə Azərbaycan xalqının milli kimliyini, dərin köklərə bağlı mədəni irsini silmək istəyiblər. Amma onlar unudurdular ki, tarix silinmir, Azərbaycan öz köklərinə, milli-mənəvi dəyərlərinə bağlı dövlətdir və itirdiklərini geri alaraq öz mədəni irsinə yenidən qayıdacaq.
Torpaqlarını düşmən tapdağından azad edən qüdrətli Azərbaycan bu şəhər və kəndləri yenidən qurmaqla yanaşı, Qarabağ mədəniyyətini yenidən canlandırdı, mədəniyyət abidələrinə yeni həyat bəxş etdi. Bu baxımdan xüsusən son 6 ildə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda görülən işlər təqdirəlayiqdir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə mədəniyyət sahəsində görülən bütün işlər - mədəniyyət festivalları, tədbirlər, abidələrin bərpası, məscidlərin tikilməsi bunun əyani sübutlarıdır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda erməni barbarları tərəfindən dağıdılan abidələr həmin gündən bərpa edilir, yenidən qurulıur. Bu sahədə Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti təqdirəlayiqdir. Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyeva Vətən müharibəsindən sonra demişdi: "Əziz həmvətənlər, Heydər Əliyev Fondu fəaliyyət göstərdiyi ilk gündən Azərbaycanda müxtəlif sahələri əhatə edən layihə və proqramlar həyata keçirir. Fondun tarixi, mədəniyyət və dini abidələrin qorunub saxlanılması və bərpası istiqamətindəki fəaliyyəti hər kəsə məlumdur. Bu gün isə qürur hissi ilə sizə Heydər Əliyev Fondunun qədim Qarabağ torpağında Azərbaycan xalqının milli sərvəti olan dini abidələrimizin, məscidlərimizin bərpası üzrə layihəyə başladığını bildirmək istəyirəm. Layihə çərçivəsində yerli və xarici mütəxəssislərin iştirakı ilə bölgədəki ziyarətgahlarımızın bərpası, konservasiyası və yenidən qurulması həyata keçiriləcəkdir".
Heydər Əliyev Fondu tərəfindən bu günədək Qarabağda bir sıra məscidlər, abidələr bərpa edilib, bəzilərində isə restavrasiya işləri davam edir. Memar Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin müəllifi olduğu Şuşada yerləşən Aşağı Gövhər ağa, Yuxarı Gövhər ağa məscidləri, Çöl Qala və Saatlı, Ağdamdakı Cümə məscidləri fond tərəfindən bərpa olunub. Bundan başqa, şəhərin mərkəzi hissəsində yerləşən Mamayı məscidi də əvvəlki vəziyyətinə qaytarılıb.
Bərpa edilən mədəniyyət nümunələri arasında digər tarixi abidələr də yer alır. Məsələn, dahi bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəylinin ev-muzeyi və heykəli, Molla Pənah Vaqifin muzey-məqbərə kompleksi də ölkəmizdə tarixi abidələrə verilən dəyərin bariz nümunələridir.
İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə bərpa edilən bütün abidələrdə Qarabağ memarlığının özünəməxsusluğu qorunub saxlanılıb. Bunu bərpa edilərək yenidən istifadəyə verilən "Yasəmən" hoteli, "Şirin su" hamamı, Mehmandarovların malikanə kompleksi, Mir Möhsün Nəvvabın və Xurşidbanu Natəvanın qəbirüstü abidələrinin timsalında da görə bilərik.
Qarabağ memarlığı Azərbaycan memarlığının xüsusi bir qolunu təşkil etməklə bir məktəb yaradıb. Bu gün də Qarabağ irsinin yaşadılması üçün bərpa işlərində əvvəlki ənənənin qorunub saxlanılmasına göstərilən xüsusi diqqət həm də bu abidələr vasitəsilə milli dəyərlərimizin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.
Tarixi abidələr milli kimliyimizi yaşadan irsdir. Bu irs dövlətimiz tərəfindən layiqincə qorunur və gələcək nəsillərə ötürülür.
Əsmər QARDAŞXANOVA,
"Azərbaycan"
