Gürcü ədəbi mühitində Azərbaycan ilə bağlılığı olan şair və yazıçılar az deyil. Onlardan biri də gürcü ədəbiyyatında fəlsəfi romantizmin banisi, “Gürcüstanın Bayronu” adlandırılan Nikoloz Barataşvilidir (1817–1845). Barataşvili cəmi 27 il ömür sürməsinə baxmayaraq, zəngin poetik irs qoyub gedib. Onun qısa və çətin ömür yolu, xüsusilə də həyatının son illəri Azərbaycanla sıx bağlarla formalaşıb, Azərbaycan mühiti onun həm şəxsi həyatında, həm də yaradıcılığında dərin izlər buraxıb.
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri Nikoloz Baratişvilinin Azərbaycanla bağlılığını aydınlaşdırıb.
1844-cü ildə Tiflisdəki dövlət qulluğundan ayrılan N.Barataşvili Çar Rusiyasının inzibati təyinatı ilə Naxçıvana idarəçilik işinə göndərilir. Şairin Naxçıvandakı fəaliyyəti təkcə məmurluqla məhdudlaşmayıb, o, bölgənin mədəni və kübar mühiti ilə də yaxından tanış olub.
Naxçıvanda olarkən şair sonuncu Naxçıvan xanı Ehsan xanın qızı, şairə Qönçəbəyim ilə tanış olur. Qönçəbəyimin füsunkar gözəlliyi, incə ruhu və şeirə olan həvəsi Barataşvilini heyran qoyur. Şair dostu Maiko Orbelianiyə yazdığı məktublarında Qönçəbəyimin taleyindən və gözəlliyindən bəhs edərək, onun 12 yaşında ərə verildiyini, lakin yüksək daxili mədəniyyətə malik olduğunu vurğulayır. Şair bu heyranlığını məşhur "Qönçəbəyimə" şeirində əbədiləşdirib.
Naxçıvandakı xidmətindən sonra Nikoloz Barataşvili 1845-ci ilin yazında Gəncəyə (ozamankı Yelizavetpol) qəza rəisinin köməkçisi vəzifəsinə təyin olunur. Gəncənin mühiti və təbiəti şairə xoş gəlsə də, həmin dövrdə bölgədə tüğyan edən qızdırma (malyariya) xəstəliyi onun səhhətini kəskin şəkildə pisləşdirir.
1845-ci il oktyabrın 21-də Barataşvili 27 yaşında Gəncədə vəfat edir və şəhərdəki köhnə qəbiristanlıqda torpağa tapşırılır. Şairin nəşi 1893-cü ilə qədər Gəncə torpağında qalır. Həmin il gürcü ziyalılarının və ictimaiyyətinin təşəbbüsü ilə onun qəbir qalıqları böyük ehtiramla Gəncədən Tiflisə köçürülür və Mtatsminda Panteonunda dəfn olunur.
Nikoloz Barataşvilinin sağlığında heç bir şeiri çap olunmamışdı. Onun poetik irsi ölümündən illər sonra kəşf edilib, Azərbaycanla bağlı misraları isə iki xalqın mədəni dostluğunun unudulmaz səhifəsinə çevrilib.
2017-ci ildə N.Barataşvilinin 200 illik yubileyinin UNESCO-nun beynəlxalq əhəmiyyətli tədbirlər siyahısına daxil edilməsinin əsas təşəbbüskarlarından biri məhz Azərbaycan olub. Bu gün həm Gürcüstanda, həm də Azərbaycanda Barataşvili iki qonşu xalqın ədəbi-mədəni əlaqələrini təcəssüm etdirən mühüm simalardan biri kimi yad edilir.
Qeyd edək ki, Nikoloz Barataşvilinin bütün poetik irsi cəmi 36 şeir və bir poetik poemadan ibarətdir.
Onun poeziyasının mərkəzində insanın taleyi, azadlıq həsrəti, tənhalıq və kainatla fərd arasındakı ziddiyyət durur. Şairin qəhrəmanı daim ruhani azadlığa can atan, lakin zəmanənin məhdudiyyətləri ilə toqquşan faciəvi romantikdir.
Onun "Gürcüstanın taleyi" adlı tarixi poeması onun ən mühüm əsərlərindən biridir. Əsərdə Gürcüstanın müstəqillik mübarizəsi, tarixi seçimi və Çar Rusiyasına birləşdirilməsi dövrünün dramatik mənzərəsi fəlsəfi dərinliklə təhlil olunur.
Barataşvilinin Ekaterina Çavçavadzeyə bəslədiyi cavabsız sevgisi onun romantik lirikasının ana xəttini təşkil edib. Şairin məhəbbət şeirlərində saf hiss ilə yanaşı, dərin mənəvi kədər və həsrət duyulur.
Azərbaycan mövzusu daha maraqlıdır. Naxçıvan və Gəncədə yaşadığı dövrdə Qafqazın mədəni mühiti onun yaradıcılığına təsir göstərib. Naxçıvan xanının qızı, şairə Qönçəbəyimə həsr etdiyi məşhur "Qönçəbəyimə" şeiri iki xalqın ədəbi dostluğunun ən gözəl nümunələrindən sayılır.
Şairin “Merani" (At) əsəri gürcü poeziyasının şah əsərlərindən biridir. Burada Merani azadlıq, cəsarət və taleyə qarşı üsyanın rəmzidir.
"Kürün sahili" təbiət və fəlsəfi düşüncələrin sintezi, “Gürcüstanın taleyi" əsəri tarixi-fəlsəfi poema, "Qönçəbəyimə" şeiri isə Azərbaycanla bağlı romantik həsrət şeiri kimi qiymətləndirilir. Sağlığında heç bir şeiri çap olunmayan şairin poetik irsi dünya romantizm ədəbiyyatının inciləri sırasına daxil edilib.
