Naxçıvanda Eldənizlər dövrünə, Azərbaycan Atabəyləri dövlətinə aid tarixi və memarlıq abidələrinin bərpası, qorunması və geniş şəkildə təbliğ edilməsi olduqca vacibdir. Təəssüf ki, istər sovet dövrünün tarixşünaslığında, istərsə də sonrakı illərdə Eldənizlər dövləti, Azərbaycan Atabəyləri dövləti haqqında kifayət qədər geniş və dolğun məlumat verilməyib. Halbuki Atabəylər Azərbaycan dövlətçilik tarixinin ən parlaq səhifələrindən biridir. Yaxın Şərqdə mühüm proseslərə təsir göstərmiş bu dövlətin əsas mərkəzlərindən biri Naxçıvan və Ordubad olub.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Qafqaz Tarixi Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru Rizvan Hüseynov deyib.
O bildirib ki, Azərbaycan Atabəyləri dövləti XII–XIII əsrlərdə regionun və bütövlükdə İslam dünyasının siyasi tarixində mühüm rol oynayıb. “Eldənizlər dövründə Azərbaycan Atabəyləri dövləti böyük siyasi və hərbi gücə malik olub, Yaxın Şərqdə gedən proseslərə ciddi təsir göstərib, Bağdad xəlifəliyi ilə münasibətlərdə mühüm siyasi mövqe tutub. Onun siyasi mərkəzlərindən biri Naxçıvan olub, Ordubad bu tarixi proseslərdə mühüm yer tutub. Atabəylər dövrünə aid irsin həm bərpa edilməsi, həm də geniş şəkildə təbliğ olunması prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan tarixinin bu mühüm mərhələsinin daha dərindən araşdırılması xalqımızın qədim və zəngin dövlətçilik ənənələrinin yeni tərəflərinin üzə çıxarılmasına imkan verir. Sovet dövründə Azərbaycan Atabəyləri dövləti və xüsusilə Naxçıvanın bu dövlətin tarixindəki rolu barədə məlumatların geniş şəkildə təqdim edilməsinə müxtəlif səbəblərdən kifayət qədər imkan verilməyib. Biz indi bu ənənəni dəyişməliyik. Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin dünya tarixindəki rolunu daha geniş şəkildə araşdırmalı və cəmiyyətə çatdırmalıyıq. Bu dövlət orta əsrlərdə yalnız Azərbaycan tarixində deyil, Yaxın Şərqin siyasi tarixində də mühüm rol oynayıb. Səlib yürüşlərinin qarşısının alınması proseslərində, Yaxın Şərqdə siyasi sabitliyin formalaşmasında, İraq, Suriya, Şam ərazilərində, eləcə də İran və Qafqazda gedən siyasi proseslərdə ciddi təsirə malik olub”, – deyə Qafqaz Tarixi Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru bildirib.
Tarixçi alim diqqətə çatdırıb ki, bu baxımdan Eldənizlər və Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin tarixinin araşdırılması yalnız bir dövlətin və ya müəyyən bir tarixi dövrün öyrənilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu araşdırmalar Azərbaycanın orta əsrlərdə Yaxın Şərq və İslam dünyasında oynadığı siyasi, mədəni və hərbi rolu daha aydın şəkildə ortaya qoymağa imkan verir. Qafqaz Tarixi Araşdırmalar Mərkəzi bu istiqamətdə müəyyən araşdırmalar aparır. Azərbaycan Atabəyləri dövləti ilə yanaşı, Mahmud Nurəddin Zəngi və onun tələbəsi, möhtəşəm sərkərdə Səlahəddin Əyyubi ilə bağlı araşdırmalar aparılır. Bu şəxsiyyətlər Yaxın Şərqin siyasi və hərbi tarixində mühüm iz qoyublar, regionun İslam tarixində yeni mərhələnin formalaşmasına təsir göstəriblər. Bu baxımdan həmin dövrü bütöv şəkildə araşdırmaq olduqca vacibdir. Memar Əcəmi Naxçıvani həmin dövrün Azərbaycan memarlıq məktəbinin ən böyük nümayəndələrindən biridir. Möminə xatun isə təkcə tarixi abidə ilə deyil, həm də Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin siyasi tarixində mühüm mövqeyi olan hökmdar ailəsinin nümayəndəsi kimi diqqət çəkir. Bu tarixi irsi bir-birindən ayrı təsəvvür etmək olmaz.
“Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin mühüm mərkəzlərindən biri də Gəncə olub. Nizami Gəncəvinin yaşayıb-yaratdığı dövr də məhz həmin tarixi mərhələyə təsadüf edir və bu fakt Azərbaycan Atabəyləri dövrünün yalnız siyasi və hərbi deyil, həm də mədəni baxımdan nə qədər zəngin olduğunu göstərir. Biz burada çox böyük bir tarixi mənzərə ilə qarşılaşırıq. Bir tərəfdə Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin siyasi və hərbi gücü, digər tərəfdə Memar Əcəmi Naxçıvaninin yaratdığı möhtəşəm memarlıq məktəbi, Nizami Gəncəvinin dünya ədəbiyyatına verdiyi töhfələr, Möminə xatun kimi tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti dayanır. Bütün bunlar eyni tarixi mühitin məhsuludur. Naxçıvanda Eldənizlər dövrünə aid abidələrin bərpası bu baxımdan yalnız memarlıq nümunələrinin fiziki qorunması məsələsi deyil. Burada daha geniş məqsəd – Azərbaycan xalqının həmin dövrdə yaratdığı dövlətçilik, memarlıq və mədəniyyət irsinin gələcək nəsillərə çatdırılması dayanır. Biz bu irsi bərpa etməklə yanaşı, onu insanlara tanıtmalıyıq. Naxçıvana gələn insan bilməlidir ki, qarşısında sadəcə qədim bir abidə dayanmır. O abidənin arxasında böyük bir dövlətçilik tarixi, böyük bir memarlıq məktəbi və Azərbaycan xalqının dünya və İslam tarixində oynadığı mühüm rol dayanır. Məncə, əsas məsələ də məhz budur – biz öz tariximizin bu möhtəşəm səhifələrini həm araşdırmalı, həm qoruyub saxlamalı, həm də dünyaya təqdim etməliyik”, – deyə Rizvan Hüseynov fikirlərini yekunlaşdırıb.
