Cənubi Qafqaz tarixinin ən mühüm mərhələlərindən birini yaşayır. Onilliklər ərzində davam edən Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin hərbi mərhələsinin sona çatmasından sonra region qarşısında davamlı sülhün, dövlətlərarası münasibətlərin və qarşılıqlı iqtisadi əməkdaşlığın formalaşdırılması məsələsi dayanıb. Bu prosesin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, siyasi müstəvidə əldə edilən razılaşmalar artıq tədricən iqtisadi və nəqliyyat reallıqlarına çevrilir.
2020-ci ilin payızında İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan Prezidenti, Rusiya Prezidenti və Ermənistanın Baş naziri arasında üçtərəfli bəyanatın imzalanması ilə başa çatdı. Avqustun 11-də Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfəri çərçivəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibə verən dövlətimizin başçısı İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, əslində, bu, Ermənistan üçün kapitulyasiya aktı idi, çünki Ermənistan təslim oldu. Lakin rəsmi İrəvan üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirmədi. Prezident İlham Əliyev İkinci Qarabağ müharibəsindən keçən 5 il ərzində Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlı heç bir praktiki addım atılmadığını, Ermənistanın bunu hər cür uzatmağa çalışdığını xarırladıb.
İki dövlət arasında sülhə doğru uğurlu addımların atılmasında 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə keçirilmiş görüş xüsusi əhəmiyyət daşıyıb. Görüşün nəticəsi olaraq, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis edilməsinə dair Sazişin razılaşdırılmış mətni iki ölkənin xarici işlər nazirləri tərəfindən paraflanıb, Azərbaycan və Ermənistan rəhbərlərinin Birgə Bəyannaməsi imzalanıb.
Bu gün qarşıda duran əsas məsələ əldə edilmiş razılaşmaların hüquqi və siyasi müstəvidə tam rəsmiləşdirilməsi, onların icrasının təmin olunması və iki ölkə arasında münasibətlərin dayanıqlı hüquqi əsaslar üzərində qurulmasıdır. Ölkəmizin sülh gündəliyində irəli sürdüyü əsas prinsiplər əvvəldən aydın və ardıcıl olub. Rəsmi Bakı ilk növbədə, iki dövlətin bir-birinin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinə hörmət etməsini tələb edir.
Paraflanmış Sazişdə də tərəflərin bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü, beynəlxalq sərhədlərinin toxunulmazlığını və siyasi müstəqilliyini tanıması və hörmət etməsi təsbit olunub. Sənəddə tərəflərin bir-birinə qarşı ərazi iddialarının olmadığı və gələcəkdə də belə iddialar irəli sürməyəcəyi əksini tapıb.
Azərbaycan Ermənistanla sülh müqaviləsinin bağlanmasına yalnız bu günün reallığından yanaşmır. Rəsmi Bakı hesab edir ki, iki dövlət arasında imzalanacaq sülh sənədi gələcəkdə də hər hansı siyasi qüvvənin ərazi iddialarını yenidən gündəmə gətirməsinə hüquqi əsas verməməlidir. Bu mənada Ermənistanın konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə bağlı müddəanın qalması Azərbaycan tərəfindən prinsipial məsələ kimi qiymətləndirilir. Dövlətimizin başçısı İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edib ki, Ermənistan konstitusiyasındakı bu məsələ həll edilmədən sülh sazişi imzalanmayacaq.
Ermənistan rəhbərliyinin özünün də yeni konstitusiya məsələsini gündəmə gətirməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Nikol Paşinyan yeni konstitusiyanın qəbul edilməsi ilə bağlı referendum keçirilməsi niyyətini açıqlayıb.
Bir vaxtlar münaqişə və qarşıdurma ocağına çevrilmiş Cənubi Qafqaz regionunda indi nəqliyyat, enerji, logistika və ticarət layihələrinin kəsişdiyi məkana çevrilir. Azərbaycan öz coğrafi mövqeyindən istifadə etməklə Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutlarını birləşdirən əsas platformalardan birinə çevrilir. Ermənistan isə uzun müddət davam edən regional təcriddən çıxmaq və yeni nəqliyyat-iqtisadi əlaqələr qurmaq kimi şans qazanıb.
Azərbaycanın Ermənistana ixracının 2026-cı ilin ilk yarısında əhəmiyyətli şəkildə artması iqtisadi əlaqələrin genişləndiyini göstərib. İyulun 13-də Şuşada “Sülhün təşviqində medianın missiyası: Həqiqətin bərpası və etimadın yenidən qurulması” mövzusunda IV Şuşa Qlobal Media Forumunun açılış mərasimində Prezident İlham Əliyev vurğulayıb ku, Azərbaycan birtərəfli olaraq Ermənistana bütün tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldırdı və hazırda biz bunu etməklə 40 min tondan artıq müxtəlif yüklər Rusiya, Qazaxıstan və digər yerlərdən Ermənistana daşındı: “Bundan əlavə, Azərbaycan özü Ermənistana neft məhsullarını təchiz etməyə başlayıb və bildiyimə görə artıq 10 min tondan çoxdur. Bu, xüsusən də indi - bir çox ölkələrin yanacağa çıxışdan əziyyət çəkdiyi dövrdə baş verir və Ermənistan Azərbaycanı etibarlı mənbə kimi görür. Əgər belə olmasaydı, ola bilsin, bu gün onlar bütün dünyada benzin və dizel yanacağı axtarmalı olacaqdılar”.
Bu günlərdə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan brifinq zamanı bəyan edib ki, Ermənistan və Azərbaycan elektrik enerjisinin ixracı və idxalı üzrə də əməkdaşlıq edə bilər. Nikol Paşinyan azərbaycanlı mütəxəssislərin 2025-ci ilin sentyabrında və 2026-cı ilin yanvarında Ermənistana səfər etdiklərini bildirib. O, səfərlər zamanı elektrikötürücü xətlər, dəmir yolları, boru kəmərləri və sairə ilə bağlı müzakirələrin aparıldığını deyib: “Biz daha əvvəl də demişdik ki, elektrikötürücü xətlər, boru kəmərləri, kabellər, dəmir yolları üzərində işləyirik və bu məsələlər üzrə ikitərəfli iş aparılır”. Nikol Paşinyan yaxın vaxtlarda Ermənistandan Azərbaycana ixrac tədarüklərinin həyata keçiriləcəyini də açıqlayıb.
Sülh prosesinin ən mühüm istiqamətlərindən biri regional kommunikasiyaların bərpasıdır. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında əlaqənin yaradılması məsələsi deyil, bu layihə daha geniş mənada Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsinin dəyişməsi deməkdir. Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfəri çərçivəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibəsində dövlətimizin başçısı qeyd edib ki, Zəngəzur dəhlizinin yaradılması bildiyiniz kimi, bizim təşəbbüsümüz olub: “Azərbaycanın əsas hissəsini onun ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvanla birləşdirmək bizim çoxdankı arzumuz olub. Biz bu hədəfə doğru inamla və çox böyük məharətlə addımlayırdıq, yaxınlaşırdıq və artıq yaxınlaşmışıq”.
Bu gün artıq Azərbaycanın Ermənistana enerji məhsulları ixrac etməsi, Azərbaycan ərazisindən Ermənistana tranzit yüklərin daşınması, ticarət əlaqələrinin formalaşması, enerji-nəqliyyat layihələrinin müzakirəsi göstərir ki, sülhə aparan yol yaxındır və artıq öz faydalarını verir. Qarşıda duran əsas vəzifə isə bu prosesin inkişafını və davamlılığını təmin etməkdir.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
“Azərbaycan”
