Qlobal geosiyasi nizam son onilliklərin ən dinamik və həlledici transformasiya dövrünü yaşayır. Bu transformasiyanın ən mühüm dayanacağı isə yaxın günlərdə - iyulun 7-8-də Ankarada reallaşacaq NATO sammiti olacaq.
Keçən il Haaqada qəbul olunan tarixi qərarlar bu sammitdə həyata keçiriləcək. Bununla da hərbi və siyasi aləmdə "NATO 3.0" adlandırılan tamamilə yeni bir dövr başlayır. Masa üzərindəki genişmiqyaslı mövzular Ukraynaya davamlı dəstəkdən tutmuş Avropanın müdafiə sənayesinin gücləndirilməsinə və yeni maliyyə sistemlərinin qurulmasına qədər böyük bir sahəni əhatə edir.
Ankara sammiti Türkiyə üçün də rəmzi və tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Bu, 2004-cü ildə keçirilən və Alyansın qlobal böhranların idarə edilməsi modelinə ("NATO 2.0") keçidini rəsmiləşdirən İstanbul sammitindən tam 22 il sonra ölkədə keçirilən ikinci ən böyük NATO tədbiridir. Əgər İstanbulda diqqət mərkəzində Əfqanıstan və İraq missiyaları, eləcə də Yaxın Şərqlə tərəfdaşlıq idisə, Ankara tamamilə yeni reallıqların - Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin, Çinin hərbi yüksəlişinin, kiberhücumların və hibrid təhdidlərin doğurduğu çağırışların müzakirə platforması olacaq.
Bu təkamülün ana xəttini, yəni "NATO 3.0"-a keçidi şərtləndirən əsas amil isə transatlantik yük bölgüsünün kökündən dəyişməsidir. Donald Trampın yenidən ABŞ Prezidenti seçilməsindən sonra Vaşinqtonun Avropanın müdafiə xərclərinə dair tələbləri daha da sərtləşib. ABŞ öz strateji resurslarını Asiya-Sakit okean bölgəsinə yönəltməyə və Çinə qarşı durmağa fokuslandığı üçün Avropa artıq öz təhlükəsizliyinin əsas maliyyə yükünü öz üzərinə götürməlidir. Haaqa Zirvə görüşündə qəbul edilmiş və üzv dövlətlərin 2035-ci ilə qədər hərbi xərclərini ÜDM-in 5 faizinə çatdırmağı hədəfləyən yol xəritəsi məhz bu məcburiyyətin nəticəsidir.
Ev sahibi qismində çıxış edən Türkiyə sammitin gündəliyinə həm regional, həm də qlobal təhlükəsizlik prizmasından yanaşır. İstanbulda başa çatan NATO Parlament Zirvə görüşündə Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın vurğuladığı "hərtərəfli yanaşma" prinsipi Ankaranın bu sammitdəki əsas kompası olacaq. Türkiyə İran, Fars körfəzi və Fələstindəki prosesləri diqqətdə saxlamaqla yanaşı, Pakistan və Qətərlə birgə ABŞ və İran arasında davamlı atəşkəsin təmin olunması istiqamətində diplomatik səylərini davam etdirir.
Lakin Ankaranın müttəfiqlərindən gözləntiləri də az deyil. Türkiyə terrorizmlə mübarizədə konkret dəstək istəyir və müttəfiqləri tərəfindən tətbiq olunan silah qadağaları ilə ixrac məhdudiyyətlərinin tamamilə aradan qaldırılmasını israrla müdafiə edir. Prezident R.T.Ərdoğanın da qeyd etdiyi kimi, çətinliklərə qalib gəlmək üçün müttəfiqlər həm xərcləri ədalətli bölüşməli, həm də hərbi ticarətdəki maneələri aradan qaldırmalıdırlar.
Ankara sammitini digərlərindən fərqləndirəcək ən böyük sürprizlərdən biri isə okeanın o tayından - Kanadadan gəlir. Baş nazir Mark Karninin təşəbbüsü ilə Kanada sammitdə yeni "Müdafiə, Təhlükəsizlik və Dayanıqlılıq Bankı"nın yaradılmasını elan etməyə hazırlaşır. Ankarada bu layihəyə qoşulacaq ilkin 10 ölkənin adı məlum olacaq.
Təxminən 100 milyard funt-sterlinq (133 milyard dollar) həcmində maliyyə vəsaiti toplamağı hədəfləyən bu bank ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi ənənəvi dünya nizamının zəiflədiyi bir vaxtda "orta güclər"in özünümüdafiə ittifaqı kimi qiymətləndirilir. Bankın Avropa bazasına Lüksemburq evsahibliyi edəcək. Türkiyə, İtaliya, İspaniya, Belçika və Ukrayna bu təklifi ciddi nəzərdən keçirir, Almaniya isə prosesi müşahidəçi qismində izləyir. Layihə artıq "ÆPMorgan", "Deutsche Bank" və "RBC" kimi qlobal maliyyə nəhənglərinin dəstəyini qazanıb. Maraqlıdır ki, Böyük Britaniya, Niderland və Finlandiya bu təşəbbüsə qoşulmaqdansa, öz birgə layihələrini inkişaf etdirməyə üstünlük verirlər ki, bu da Avropa daxilində fərqli maliyyə axtarışlarının göstəricisidir.
Göründüyü kimi, NATO-nun Ankara sammiti, sadəcə, hərbi strategiyaların müzakirə edildiyi bir tədbir olmayacaq, o həm də müdafiə sənayesində ticarət maneələrini aradan qaldırmaq istəyən Türkiyənin, yeni qlobal maliyyə sistemi təklif edən Kanadanın və öz taleyini özü həll etməyə çalışan Avropanın ortaq gələcək axtarışı olacaq. NATO-nun Ankara sammitində qəbul ediləcək tarixi qərarlar həm Alyansın daxili strukturunu, həm də gələcək onilliklərdə qlobal təhlükəsizlik xəritəsini yenidən cızacaq.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
jpg_1782946307.jpg)
