Gec saatlara qədər oyaq qalmaq, səhər saatlarında uzun müddət yatmaq, buna baxmayaraq yorğun oyanmaq depressiyadan əziyyət çəkən bir çox insanın tanış ola biləcəyi bir haldır. Bəs yuxu vərdişləri sadəcə xəstəliyin əlamətləri deyilsə, necə? Avstraliyalı tədqiqatçılar bunların depressiyanın fərqli bir növünün göstəricisi ola biləcəyini irəli sürürlər.
Orqanizm saatının düzgün işləməməsinin sadəcə pis yatmaqdan daha çox zərər verə biləcəyi fikri yeni deyil. Lakin "British Journal of Psychiatry" jurnalında dərc olunan bir tədqiqat irəli sürür ki, bu xüsusiyyətlər toplusuna sahib insanlarda sirkad depressiya – orqanizm saatının pozulmasının əsas əlamət olduğu potensial bir depressiya altnövü mövcud ola bilər.
2024-cü ildə tədqiqatçılar depressiyadan əziyyət çəkən insanlarda beyin fəaliyyətinin altı fərqli modelini müəyyən ediblər. Bu, müxtəlif bioloji profillərin müalicənin niyə bəzi insanlarda effektli olub, digərlərində isə nəticə vermədiyini izah etməyə kömək edə biləcəyini göstərir. Avstraliyalı tədqiqatçılar qrupu isə fərqli bir yanaşma tətbiq edərək, beyin skanlarına deyil, yuxu və sirkad xüsusiyyətlərinə diqqət yetirirlər. Əldə olunan nəticələr belə bir ehtimalı ortaya qoyur ki, bədənin daxili saatındakı pozuntular depressiyanın nəticəsi olmaqdan daha çox, bəzi insanlarda bu xəstəliyin yaranmasına təkan verən amillərdən biri ola bilər. Əgər belədirsə, həmin ritmləri hədəf alan müalicə üsulları, məsələn, parlaq işıq terapiyası və melatonin qəbulu xəstəliyin idarə olunmasında yeni bir yanaşma təklif edə bilər. Bununla belə kənar mütəxəssislər, hətta müəlliflərin özləri də daha çox tədqiqata ehtiyac olduğunu vurğulayırlar.
Orqanizm təxminən 24 saatlıq bir dövrlə fəaliyyət göstərir. Bu prosesi beyindəki hipotalamusda yerləşən və orqanizmə nə vaxt yuxulu, nə vaxt isə ayıq və gümrah hiss etməli olduğunu bildirən bioloji saat tənzimləyir. Bu sistem hər gün özünü yenidən tənzimləmək üçün əsasən işığa arxalanır. Yuxusuzluq və ya həddindən artıq çox yatmaq kimi bioloji saat pozuntuları depressiyadan əziyyət çəkən insanlarda o qədər geniş yayılıb ki, hətta xəstəliyin diaqnostik meyarlarının bir hissəsinə çevrilib.
Lakin tədqiqatçılar belə bir fərziyyə irəli sürürlər ki, altı xüsusiyyətdən ən azı üçünə – mövsümi əhval dəyişiklikləri, gec yatmaq, gecə həyat tərzinə meyillilik, həddindən artıq çox yatmaq, yuxudan çox yorğun oyanmaq və həftəiçi və həftəsonu yuxu rejimləri arasındakı uyğunsuzluq – sahib olan insanlar sirkad depressiya adlandırdıqları daha dar bir altqrupa aid ola bilərlər. Ehtimala görə, bu insanlarda depressiyaya yol açan əsas amil pozulmuş və ya tənzimlənməsi pozulmuş sirkad ritmi ola bilər.
Hazırda Sidney Universitetinin tədqiqatçıları melatoninin təklif olunan sirkad depressiya profilinə uyğun gələn gənclərdə simptomları yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdıra bilməyəcəyini sınaqdan keçirirlər. Bu sınaq insanların yuxu və sirkadian ritmlərinə əsasən müəyyən edilməsinin depressiyanın müalicəsində daha effektiv bir üsul olub-olmadığını, yoxsa sadəcə depressiyanı təsvir etməyin başqa bir yolu olduğunu aydınlaşdırmağa kömək edə bilər.
Əsmər QARDAŞXANOVA,
“Azərbaycan”
