Qədim sivilizasiyaların beşiyi olan Nil vadisinin həyat verdiyi məhsuldar Misir torpaqları təkcə bir ölkənin coğrafiyası deyil, bəşər tarixinin və qədim mədəniyyətin ilk möhtəşəm abidəsidir. Əsrlərin sınağından şərəflə çıxmış və keşməkeşli hadisələrin şahidi olmuş möhtəşəm ehramlar, səmaya ucalan məbədlər və sirlərlə dolu heroqliflər insan zəkasının və estetik düşüncəsinin daşlaşmış təcəssümüdür.
Bu gün Misir dedikdə beynəlxalq hava və su yollarının kəsişdiyi geostrateji bir region, təkcə Afrikanın deyil, eyni zamanda Yaxın və Orta Şərqin həyatında özünəməxsus rol oynayan, sabit inkişaf edən bir ölkə gözlərimiz önündə canlanır. Hazırda Misir CAR-dan sonra Afrikada ikinci ən böyük ümumi daxili məhsula malik ölkədir. Onun əsas gəlir mənbələri turizm, kənd təsərrüfatı, neft, qaz hasilatı və strateji əhəmiyyətli Süveyş kanalıdır. Hələ 2015-ci ildə istifadəyə verilən "Yeni Süveyş Kanalı" genişləndirmə layihəsindən sonra kanalın maksimal buraxıcılıq qabiliyyəti gün ərzində 97 gəmiyə çatdırılmışdır. Misir Süveyş kanalının istismarından normal geopolitik və təhlükəsizlik şəraitində illik təqribən 9,4-10 milyard dollar gəlir əldə edir.
Misir iqtisadiyyatı 2025-ci ildə maliyyə sisteminin sabitləşməsi sayəsində güclü artım mərhələsinə qədəm qoydu. Ümuni daxili məhsulun həcmi təxminən 349 milyard dollara çatdı və real artım sürəti 4,4 - 5,3 faiz təşkil etdi. Ölkə Afrika qitəsində CAR-dan sonra ikinci ən böyük iqtisadiyyata malik oldu. Ümumi sərmayə qoyuluşunun 66 faizi özəl sektorun payına düşüb. Turizm, telekommunikasiya və emaledici sənaye sahələri əsas hərəkətverici qüvvələr olaraq qalır. İrimiqyaslı infrastruktur layihələri uğurla həyata keçirilir.
Əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsi kənd təsərrüfatı işləri ilə məşğul olur. Misir dünyada özünün həm də yüksək keyfiyyətli, zərif və uzunlifli pambığı ilə tanınır. Pambıqçılıq ölkənin ən vacib ixrac sahələrindən biridir. Yuxarı (Cənubi) Misirdə şəkər qamışı, Aşağı (Şimali) Misirdə isə geniş sahələrdə şəkər çuğunduru becərilir. Ölkədə azad iqtisadi zonalar fəaliyyət göstərir. İcra olunan layihələrin sayı 1243-ə çatıb və bu infrastruktura 152 yeni müəssisə əlavə olunub. Düyü məhsulu Nil deltasında bol su resursları hesabına yetişdirilir və regionun əsas qida mənbələrindən biridir. Qarğıdalı və buğda bitkiləri əhalinin daxili ərzaq tələbatını ödəmək üçün geniş sahələrdə becərilir. Misir ildə orta hesabla 9-10 milyon ton buğda istehsal edir.
Müasir Misirin xarici siyasəti onun geostrateji mövqeyi, ərəb və islam dünyasındakı tarixi rolu, regional təhlükəsizlik və iqtisadi maraqları fonunda formalaşır. Yaxın Şərq və Şimali Afrikanın ən böyük dövlətlərindən biri olan bu ölkənin xarici siyasətinin bir sıra üstün istiqamətləri mövcuddur. Misir fələstinlilər və İsrail arasında tarixi və ən fəal vasitəçi tərəfdir. Qəzzə zolağı ilə həmsərhəd olduğu üçün regiondakı atəşkəs danışıqlarında və humanitar dəhlizlərin idarə olunmasında əsas rol oynayır.
Mənzil-qərargahı Qahirədə yerləşən Ərəb Dövlətləri Liqasında Misir aparıcı qüvvədir. Körfəz ölkələri, xüsusilə SƏK və BƏƏ ilə sıx siyasi və iqtisadi müttəfiqlik saxlamaqla regional sabitliyi qorumağa çalışır. Qərb qonşusunda radikal qruplaşmaların və xarici müdaxilələrin qarşısını almaq üçün siyasi həll yolunu dəstəkləyir. Cənub qonşusunda baş verən münaqişələrin Misirə qaçqın axını və təhlükəsizlik riski yaratmaması üçün fəal diplomatiya yürüdür. Hazırda Misir üçün su təhlükəsizliyi birbaşa milli təhlükəsizlik məsələsidir. Efiopiyanın Nil çayı üzərində inşa etdiyi "Məhərrəm Rəhnəması" su bəndi ilə bağlı Afrika İttifaqı və BMT çərçivəsində öz su kvotasını qorumaq üçün gərgin diplomatik mübarizə aparır.
Misirin ən mühüm hərbi və strateji tərəfdaşlarından biri ABŞ-dir. İki ölkə arasında hərbi yardım və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq davam edir. Rusiya və Çin ilə münasibətlər də inkişaf edir. Qahirə son illərdə münasibətlərini şaxələndirib. Şərqi Aralıq dənizində iri təbii qaz yataqlarının kəşfindən sonra Misir regional enerji qovşağına çevrilməyi hədəfləyir. Bu çərçivədə Yunanıstan, Kipr və İsrail ilə sıx enerji və dəniz sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi sahəsində əməkdaşlıq edir.
Misir və Azərbaycan arasında əlaqələrin tarixi qədim çağlara gedib çıxır. Hər iki xalqı birləşdirən ümumi cəhətlər çoxdur. Azadlıqsevərlik, qonaqpərvərlik, qonşularla sülh şəraitində yaşamaq istəyi, qədim mədəniyyətlərin beşiyi və daşıyıcısı olmaları və sair bu gün onların sıx əməkdaşlığını zəruri edən mühüm amillərdir. Azərbaycan özünün dövlət müstəqilliyini bərpa edəndən sonra ikitərəfli münasibətlər keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Misir Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini 26 dekabr 1991-ci ildə rəsmən tanımış və 1992-ci il martın 27-də iki ölkə arasında diplomatik əlaqələr qurulmuşdur. Misir Qarabağ münaqişəsi zamanı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü, BMT və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) çərçivəsində qəbul edilən humanitar və siyasi qətnamələri fəal şəkildə dəstəkləyib.
İki ölkə arasında siyasi münasibətlərin yaxşılaşmasında dövlət başçılarının şəxsi dostluq əlaqələrinin olması da müsbət rol oynayır. Azərbaycan ilə Misir arasında parlamentlərarası əlaqələr hər iki ölkənin xarici siyasətində önəmli yer tutur və strateji tərəfdaşlığın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu əlaqələr həm ikitərəfli görüşlər, həm də beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində aktiv şəkildə inkişaf etdirilir. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində Misirlə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu hələ 7 mart 1997-ci ildən fəaliyyət göstərir.
Tərəflər İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Parlament İttifaqı və Parlamentlərarası İttifaq çərçivəsində əməkdaşlıq edirlər. Bu qurumlarda deputatlar qlobal çağırışlar, regional təhlükəsizlik və mədəniyyətlərarası dialoq istiqamətində birgə təşəbbüslərlə çıxış edirlər.
İki ölkə arasında ticarət, enerji, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat və digər 12 strateji sahəni əhatə edən ən son hökumətlərarası sənəd 2025-ci ilin noyabrında imzalanıb. Tərəflər arasında BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və Qoşulmama Hərəkatı çərçivəsində ənənəvi qarşılıqlı dəstək davam etdirilir. 2025-ci ildə də qlobal iqlim təşəbbüslərinin koordinasiyalı şəkildə davam etdirilməsi barədə iki ölkə arasında ortaq mövqe nümayiş etdirilib. Həmçinin Yaxın Şərqdəki mövcud təhlükəsizlik vəziyyəti fonunda regional sabitlik mövzusunda siyasi məsləhətləşmələr aparılıb.
2025-2026-cı illərdə Azərbaycan və Misir arasında iqtisadi əlaqələr ticarət, energetika, investisiya və sənaye sahələrində genişlənib. Əsas prioritetlər sırasında birgə fəaliyyət planlarının icrası, qarşılıqlı biznes missiyalarının təşkili və əczaçılıq, nəqliyyat, tikinti sektorlarında əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi yer alıb.
2025-ci il noyabrın 24-də Qahirədə Azərbaycan-Misir Hökumətlərarası Müştərək Komissiyasının 6-cı iclası keçirilib. İclasın sonunda 12 iqtisadi və inkişaf sahəsini əhatə edən genişmiqyaslı əməkdaşlıq protokolu imzalanıb. İki ölkə arasında Hökumətlərarası Komissiyanın iclaslarında ticarət dövriyyəsinin 100 milyon dolları keçməsi və xüsusilə energetika, əczaçılıq, nəqliyyat və kənd təsərrüfatı sahələrində birgə müəssisələrin yaradılması əsas hədəf olaraq müəyyən edilib. Hazırda Azərbaycanda Misir sərmayəli 10-dan çox şirkət fəaliyyət göstərir. Bu şirkətlər əsasən ticarət, sənaye, xidmət, əczaçılıq və tikinti sahələrini əhatə edir.
AZPROMO ilə Misirin Sərmayə və Azad Zonalar üzrə Baş Qurumu arasında 2026-2027-ci illəri əhatə edən Birgə Fəaliyyət Planı razılaşdırılıb. Bakı və İskəndəriyyə limanları vasitəsilə Misir, Mərkəzi Asiya və Çin arasında yükdaşımaların artırılması barədə strateji razılıq əldə olunub. Protokol həmçinin kənd təsərrüfatı, qida təhlükəsizliyi, İKT, turizm, mədəniyyət, təhsil, səhiyyə və ətraf mühit sahələrində sıx əməkdaşlığı nəzərdə tutur.
Azərbaycandan Misirə ixrac olunan məhsulları arasında kimya sənayesi məhsulları mühüm yer tutur. Xam neft və qaz məhsulları ilə yanaşı, energetika sənayesində istifadə olunan neft koksu da Misirə göndərilən əsas mallar sırasındadır. Son dövrlərdə yerli texnoparklar (məsələn, Sumqayıt Texnologiyalar Parkı) tərəfindən Misirə sənaye xammalı kimi alüminium pəstahların ixracına başlanılıb. Siyahıda geofizika avadanlıqları, borular, müxtəlif ehtiyat hissələri və boş audio/video daşıyıcıları (media diskləri) yer alır.
Misirdən alınan məhsullar daha şaxəlidir və əsasən kənd təsərrüfatı, əczaçılıq və sənaye mallarını əhatə edir. Bu sırada kənd təsərrüfatı və qida məhsulları mühüm yer tutur. Sitrus meyvələri (portağal, limon və s.), təzə tərəvəzlər, düyü, qənnadı məmulatları, çay, ədviyyatlar, müxtəlif dərman preparatları və qeyri-üzvi kimyəvi birləşmələr, elektrotexnika və işıqlandırma vasitələri, xüsusi təyinatlı mallar və metallurgiya məmulatları.
Hazırda iki ölkə arasında iqtisadi-ticarət əlaqələrinin və qarşılıqlı investisiyaların genişləndirilməsi, o cümlədən energetika, nəqliyyat və kənd təsərrüfatı sahələrində birgə layihələrin həyata keçirilməsi istiqamətində işlər davam etdirilir.
Misirli turistlər ölkəmizə əsasən birbaşa hava uçuşları vasitəsilə səfər edirlər. Misirdən gələn turist axınında artım müşahidə olunur. Təkcə 2026-cı ilin yanvar ayında Misirdən Azərbaycana 1.013 nəfər turist gəlib ki, bu da əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 76,8 faiz çoxdur. İllik miqyasda isə bu göstərici ortalama 6-8 min nəfər civarında dəyişir.
İki ölkə arasında logistika sahəsində əlaqələr böyük perspektivlər vəd edir. Orta dəhliz (Beynəlxalq Trans-Xəzər Nəqliyyat Marşrutu) ənənəvi olaraq Çindən və Mərkəzi Asiyadan gələn yükləri Xəzər dənizi və Azərbaycan vasitəsilə Türkiyə və Avropaya çatdırır. Bakı limanı (Ələt) bu zəncirin mərkəzi logistik qovşağıdır. İskəndəriyyə limanı ilə yaradılan koordinasiya bu dəhlizə cənub-qərb istiqamətində tamamilə yeni bir qol qazandırır.
Çin və Mərkəzi Asiyadan gələn konteynerlər Bakı limanında qəbul edilərək dəmir yolu (Bakı-Tbilisi-Qars) və ya avtomobil yolları vasitəsilə Türkiyə limanlarına (məsələn, Mersin), oradan isə dəniz yolu ilə İskəndəriyyəyə çatdırılır. Ənənəvi cənub dəniz marşrutu (okean vasitəsilə) ilə müqayisədə bu multimodal marşrut yüklərin daşınma müddətini əhəmiyyətli dərəcədə qısaldır.
İki ölkə arasında əsrlər boyu formalaşmış mədəni əlaqələr mövcuddur. Bu sahədə 1999-cu ildən fəaliyyət göstərən Misirin Azərbaycandakı səfirliyinin Mədəniyyət və Təhsil Əlaqələri Mərkəzinin fəaliyyətini qeyd edə bilərik. Mərkəz iki ölkə arasında mədəni, təhsil əlaqələrinin inkişafında xüsusi rol oynayır. Burada müxtəlif mədəni tədbirlərlə yanaşı, ərəb dili və danışıq kursları, ərəb xəttatlığı, rəsm və piano dərsləri təşkil olunur.
Azərbaycanlı tələbələrin Misir universitetlərində (xüsusilə ərəb dili və islamşünaslıq istiqamətləri üzrə), misirli tələbələrin isə Azərbaycanda (əsasən mühəndislik, neft-qaz və tətbiqi elmlər üzrə) təhsil almaları tendensiyası davam edir.
Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi və Elm və Təhsil Nazirliyinin birgə təşkil etdiyi beynəlxalq təqaüd proqramları (məsələn, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv ölkələrin vətəndaşları üçün ayrılan təqaüdlər və ya yeni təsis edilən "Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Təhsil Qrantı") çərçivəsində misirli tələbələrə Azərbaycanda tam təqaüdlə oxumaq imkanı yaradılır. Bu tələbələr əsasən ADA Universiteti, BDU və ADNSU kimi müəssisələrdə mühəndislik, informasiya texnologiyaları və beynəlxalq münasibətlər sahəsində təhsil alırlar.
Misir ərəb dünyasında güclü əczaçılıq sənayesinə malik ölkələrdən biridir. Misir şirkətləri (məsələn, ADMA və digər aparıcı istehsalçılar) Azərbaycana dərman preparatlarının ixracında xüsusi paya malikdirlər. Hətta iki ölkə arasında Azərbaycanda birgə əczaçılıq zavodunun qurulması, xüsusilə Hepatit C virusunun müalicəsində istifadə olunan dərmanların yerli istehsalının təşkili istiqamətində mütəmadi olaraq danışıqlar aparılır. Hər iki dövlətin səhiyyə qurumları qlobal səviyyədə bir-birini dəstəkləyirlər. Tərəflər ÜST, İƏT və Qoşulmama Hərəkatı çərçivəsində sıx əlaqədə fəaliyyət göstərirlər.
Azərbaycan-Misir əməkdaşlığının yüksələn xətlə inkişaf etməsi təkcə Şimal-Şərqi Afrika və Yaxın Şərq regionunda deyil, eyni zamanda Cənubi Qafqaz bölgəsində də mövcud kövrək sülh prosesinin möhkəmlənməsinə öz sanballı töhfəsini verəcək və Nil çayının vadisində olduğu kimi, Araz-Kür vadilərində də iqtisadiyyatın çiçəklənməsi üçün münbit zəmin yaradacaqdır.
Atamoğlan MƏMMƏDLİ,
BDU-nun dosenti
jpeg_1784780523.jpeg)
_1784721509jpeg_1784762338.jpeg)
