"Qafqaz Albaniyasının irsinə tarixi baxış" mövzusunda seminar keçirilib

Sentyabrın 21-də Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının təşkilatçılığı ilə tarix elmləri doktoru Həsən Həsənovun "Qafqaz Albaniyasının irsinə tarixi baxış" mövzusunda seminarı təşkil edilib. Qafqaz Albaniyasının tarixi ilə bağlı maraqlı məqamlara diqqət çəkən tarixçi-alim Azərbaycan tarixşünaslığında Qafqaz Albaniyası və Atropatena ilə bağlı bəzi yanaşmaların yenidən araşdırılmasına ehtiyac olduğunu deyib. 

H.Həsənov vurğulayıb ki, sovet tarixşünaslığından Azərbaycan elminə iki problemli yanaşma miras qalıb. Onlardan biri Atropatenanın, digəri isə Qafqaz Albaniyasının yaranma tarixi ilə bağlıdır: "Sovet tarixşünaslığında Atropatena və Albaniyanın Makedoniyalı İsgəndərin imperiyasının dağılmasından sonra, eramızdan əvvəl IV əsrdə yarandığı qəbul edilib. Bu yanaşma isə həmin dövlətlərin bir-biri ilə tarixi əlaqələrinin olmadığını irəli sürür". 

Həsən Həsənov Atropatenanın yaranma tarixi ilə bağlı müxtəlif qədim mənbələrdə məlumatların olduğunu bildirib: "Roma tarixçisi Ammian Marsellin Atropatenanın Assuriya imperiyasının dağılması dövründə yarandığını yazıb. Eramızdan əvvəl III əsrdə yaşamış Roma tarixçisi Polibi də Atropatenanın Makedoniyalı İsgəndərdən xeyli əvvəl mövcud olduğunu qeyd edib. I əsrdə yaşamış Roma tarixçisi Kvint Kurtsi Ruf isə İsgəndərin yürüşü zamanı Atropatena dövlətinin artıq mövcud olduğunu göstərib. Bu mənbələrin məlumatları bir-birini təsdiqləyir. Elmdə buna verifikasiya deyilir. Mənbələrin qarşılıqlı təsdiqi göstərir ki, Atropatena eramızdan əvvəl IV əsrdə deyil, daha əvvəl yaranıb". 

Qafqaz Albaniyasının yaranma tarixinə də toxunan alim qeyd edib ki, bu dövlətin eramızdan əvvəl IV əsrdə yarandığını təsdiqləyən qədim mənbə yoxdur: "Albaniya haqqında məlumat verən qədim mənbələrdən biri Roma tarixçisi Dion Kassiyə aiddir. Dion Kassi Roma sərkərdəsi Pompeyin Albaniyaya yürüşü zamanı, eramızdan əvvəl 66-cı ildə, Albaniya çarının başçılığı ilə qoşunun Pompeyi qarşıladığını yazıb. Dion Kassi yazıb ki, Pompey Albaniyaya gələndə onun qarşısına çar başda olmaqla qoşun çıxarıblar. Bu fakt göstərir ki, eramızdan əvvəl 66-cı ildə Albaniya çarlığı artıq mövcud idi". 

Alim bildirib ki, bu fakt Albaniyanın həmin tarixdən əvvəlki taleyi ilə bağlı sual doğurur: "Bəs Albaniyanın 66-cı ilə qədər taleyi necə idi? Haradan yaranıb Albaniya? Albaniya eramızdan əvvəl VII əsrdə Atropatena yarandığı zaman onun tərkibində olub. Alban tayfalarının yaşadığı ərazi də həmin dövrdə Atropatenanın tərkibinə daxil idi: "Eramızdan əvvəl VII əsrdən eramızdan əvvəl I əsrə qədər, yəni təxminən 700 il ərzində bu alban torpağı alban əhalisi ilə birlikdə Atropatenanın tərkibində olub. Yalnız I əsrdə Atropatena tərkibindən ayrılaraq müstəqilliyini elan edib. Albaniya göydəndüşmə dövlət deyil. VII əsrdə Atropatena yarananda onun tərkibində idi. Albanlar da həmin ərazidə yaşayırdılar və yeddi əsr orada qalandan sonra müstəqilliklərini elan ediblər. Albaniya Atropatenanın törəməsidir". 

Həsən Həsənov "mənbə" və "tədqiqat" anlayışlarının fərqləndirilməsinin vacibliyini də vurğulayıb. Bildirib ki, mənbə hadisənin baş verdiyi dövrə aid olan və həmin hadisə barədə məlumat verən qədim yazılı materialdır, tədqiqat isə müasir araşdırmaçıların elmi əsərləridir. Tarixlə bağlı irəli sürülən fikirlərin hansı mənbəyə əsaslandığının müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Alim əlavə edib ki, "Sisak", "Sünik" və "Aran" kimi toponim və adların mənşəyi ilə bağlı araşdırmalar aparılmalıdır. Həsən Həsənov "Sisak" adının qədim türk dilləri ilə bağlı olduğunu bildirərək "si" sözünün "qalib", "sak" sözünün isə tayfa mənası daşıdığını deyib. Tarixçi-alim həmçinin "Sünik" toponiminə də diqqət çəkərək bu sözün qədim türk dilində "çinar" mənası daşıdığını və ərazidəki təbii çinar meşələri ilə əlaqəli ola biləcəyini qeyd edib.

Həsən Həsənov alban adının qədim türk dilləri ilə bağlı olduğunu və "qəhrəman" mənasında işləndiyini bildirib. Professor qeyd edib ki, hazırda Çin və Qazaxıstanda alban adlı qrupların mövcudluğu bu adın müxtəlif türk xalqları arasında yaşadığını göstərən nümunələrdən biridir. 

Alim vurğulayıb ki, qədim albanların etnik mənsubiyyəti ilə bağlı erməni tərəfinin irəli sürdüyü iddialar tarixi faktlara əsaslanmır. O qeyd edib ki, ermənilər albanların erməni olduğunu iddia etsələr də, ermənilərin etnik tərkibində "alban" adlı tayfa mövcud olmayıb: "Albanların kimliyinə gəlincə, bilirik ki, ermənilər onların erməni olduğunu iddia edirlər. Lakin qədim dövrdən bu günədək "alban" adlı tayfaların mövcud olduğu yeganə etnik birlik türk xalqlarıdır". 

Həsən Həsənov mövzuya dair jurnalistlərin çoxsaylı suallarını da cavablayıb. Alim hazırda informasiya savaşının getdiyini və mətbuat nümayəndələrinin bu məsələdə aktiv və hazırlıqlı olmasının vacibliyini vurğulayıb. 

İsmayıl QOCAYEV, 

"Azərbaycan"