Cənubi Qafqaz bu gün dərin bir transformasiya anı yaşayır: ənənəvi təsir sxemləri dağılır, iqtisadi məntiq getdikcə daha çox diplomatiya ilə birləşir, infrastruktur və tranzit isə ənənəvi təhlükəsizlik məsələlərindən heç də az əhəmiyyət kəsb etmir. Bu dəyişən məkanda Azərbaycan getdikcə özünü Mərkəzi Asiyadan tutmuş Avropaya qədər müxtəlif bölgələri, maraqları və əməkdaşlıq formatlarını birləşdirə bilən bir dövlət kimi təsdiqləyir. Cənubi Qafqaz artıq sadəcə xarici güclər arasında rəqabət zonası olmadığı və getdikcə potensial əlaqə mərkəzi kimi qəbul edildikcə, əsas aktorların strategiyalarına və onların qərarlarının əsaslandırılmasına maraq artır.
İtaliyalı geosiyasi analitik, beynəlxalq təhlükəsizlik və xarici siyasət üzrə ekspert, Avrasiya və Yaxın Şərqdəki proseslərin tədqiqatçısı və qlobal və regional strategiya üzrə nəşrlərin müəllifi Françesko Salesio Skyavi AZƏRTAC-ın suallarını cavablandırır.
-Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşlərinə qoşulmasından sonra Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında strateji körpü kimi artan rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
-Azərbaycan getdikcə özünü yalnız coğrafi yolayrıcısı deyil, funksional körpü kimi təqdim edir. Onun Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşlərində iştirakı strukturlaşdırılmış regional əlaqənin qurulmasına doğru daha geniş diplomatik dəyişikliyi əks etdirir. Bakı, eyni zamanda, enerji infrastrukturundan, nəqliyyat dəhlizlərindən və siyasi dialoqdan istifadə edərək Avrasiya şəbəkələrindəki əhəmiyyətini artırır. Xüsusilə Orta Dəhliz Azərbaycana strateji əhəmiyyət verir.
Eyni zamanda, Fars körfəzi ölkələrində və Avropadakı tərəfdaşları ilə əlaqələri hər hansı bir blokdan asılılığı azaldan şaxələndirmə strategiyasını nümayiş etdirir. Bu çoxvektorlu diplomatiya Azərbaycanın sabitləşdirici vasitəçi kimi imicini gücləndirir. Bu kurs davam etdirilərsə, Cənubi Qafqazın geosiyasi çat xətti deyil, əlaqə mərkəzinə çevrilməsinə töhfə verə bilər. Lakin çox şey regional sabitlik və infrastruktura və tənzimləyici koordinasiyaya davamlı investisiyaların etdirilməsindən asılı olacaq.
-Sizin fikrinizcə, Azərbaycanın Avrasiya və Avro-Atlantik formatlarına (nəqliyyat dəhlizləri, enerji layihələri, Aİ və NATO təşəbbüsləri) inteqrasiyası regionda ənənəvi təsir balansını nə dərəcədə dəyişir?
-Azərbaycanın həm Avrasiya, həm də Avro-Atlantik çərçivələrinə artan inteqrasiyası regional güc balansını tədricən dəyişir. Bir düşərgə ilə açıq şəkildə yaxınlaşmaq əvəzinə, Bakı praqmatik çoxtərəfli uyğunlaşma kimi xarakterizə edilə bilən bir kurs yürüdür. Avropaya enerji ixracı, Mərkəzi Asiyaya nəqliyyat əlaqəsinin inkişafı və Qərb təhlükəsizlik formatları ilə selektiv qarşılıqlı əlaqə onun diplomatik mövqelərini gücləndirir.
Qarabağ müharibəsindən sonrakı dövr bu prosesi sürətləndirdi və Azərbaycanı strateji muxtariyyətini gücləndirməyə sövq etdi. Qeyd etmək vacibdir ki, əlaqə və enerji layihələri təkcə iqtisadi alətlər deyil, həm də geosiyasi mövqeləndirmə vasitəsi kimi çıxış edir. Nəticədə təsirin bir neçə aktor arasında bölüşdürüldüyü daha plüralist regional nizam yaranır.
-Orta Dəhliz və Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr çərçivəsindəki hazırkı hadisələr Avropanın Asiya və Qafqazla əlaqə qurma sahəsində strateji baxışına necə təsir göstərir?
-Orta Dəhliz və Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr Avropanın Asiya və Qafqazla əlaqənin təmin edilməsi ilə bağlı dəyişən strategiyanın mərkəzi elementlərinə çevrilir. Aİ getdikcə nəqliyyat və enerji marşrutlarının şaxələndirilməsinə sırf kommersiya məsələsi kimi deyil, strateji zərurət kimi baxır. Cənub Qaz Dəhlizi artıq fərdi təchizatçılardan asılılığı azaltmağa kömək edib, onun potensial genişlənməsi isə Avropanın enerji dayanıqlığını daha da gücləndirə bilər. Eyni zamanda, Orta Dəhliz geosiyasi maneələri aşaraq Avropanı Mərkəzi Asiya və Çinlə birləşdirən alternativ logistika marşrutu təklif edir. Bu kontekstdə Brüssel təkcə infrastruktura deyil, həm də tənzimləyici uyğunlaşdırma və gömrük prosedurlarının koordinasiyasına investisiya qoyur. Azərbaycan formalaşan arxitekturada mərkəzi yer tutur. Bağlantı layihələri inkişaf etməyə davam edərsə, onlar daha inteqrasiya olunmuş Avrasiya ticarət məkanının təməlini qoya bilər, eyni zamanda, Avropanın enerji və təchizat zəncirlərində strateji muxtariyyətini gücləndirə bilər.
-Əsas oyunçular (ABŞ, Aİ, Rusiya və Türkiyə) Cənubi Qafqazda sabitliyin təmin edilməsində hansı rol oynaya bilər və bu, Azərbaycanın strateji maraqları üçün nə deməkdir?
-ABŞ, xüsusən də Ermənistan ilə Azərbaycan arasında vasitəçilik etməkdə diplomatik iştirakını gücləndirib. Vaşinqton əlaqələrin inkişafına, enerji əməkdaşlığına və münaqişələrin azaldılmasına diqqət yetirir. Aİ isə öz növbəsində iqtisadi yardıma, normativ rejimlərin yaxınlaşmasına, enerji tərəfdaşlığına və etimadın gücləndirilməsinə dair tədbirlərə əsaslanaraq daha struktur, lakin daha az nəzərəçarpan rol oynayır.
Rusiyanın imkanları daha geniş geosiyasi proseslər və dəyişən regional dinamika ilə məhdudlaşır. Digər tərəfdən, Türkiyə müdafiə əməkdaşlığını, iqtisadi inteqrasiyanı və Azərbaycanla siyasi razılaşmanı birləşdirərək, eyni zamanda, özünü əsas tranzit və enerji tərəfdaşı kimi təqdim edərək ən dinamik regional aktorlardan biri kimi irəli çıxıb. Azərbaycan üçün bu çoxqütblü mühit strateji çeviklik üçün məkan yaradır. Bakının əsas vəzifəsi bütün əsas oyunçularla balanslı münasibətləri qorumaqla yanaşı, eyni zamanda, öz muxtariyyətini qorumaqdır.
-Ötən ilin avqust ayında Ağ Evdə Azərbaycan ilə Ermənistan arasında əldə edilən razılaşmaları necə qiymətləndirirsiniz? Sizcə, ABŞ niyə sülh prosesində əsas vasitəçiyə çevrildi, Avropa isə əhəmiyyətli dərəcədə kənarda qaldı?
-2025-ci ilin avqust ayındakı razılaşmalar sülh danışıqlarını iqtisadi əlaqələr və nəqliyyat əlaqələrinin normallaşdırılması ilə əlaqələndirən əhəmiyyətli bir diplomatik addım idi. Vaşinqtonun vasitəçilik rolu həm onun diplomatik resurslarını, həm də digər aktorların nisbətən məsafədə olduğunu əks etdirir. ABŞ Cənubi Qafqazda sülhü daha geniş Avrasiya sabitliyinin və ticarət inteqrasiyasının bir hissəsi kimi görür. Avropa isə əksinə, qismən rəqabətli xarici siyasət prioritetləri səbəbindən daha ehtiyatlı davranıb. Amerika yanaşması praqmatik nəticələrə - infrastruktur, ticarət marşrutları və iqtisadi stimullara vurğu edir. Razılaşmaların özü regionda daha iqtisadiyönümlü diplomatiyaya doğru bir keçidin siqnalı idi.
-ABŞ Vitse-prezidentinin Bakı və İrəvana səfəri nədən xəbər verir? Amerikanın sülhü iqtisadi və tranzit layihələri ilə əlaqələndirən yanaşması nə dərəcədə təsirli ola bilər?
-ABŞ Vitse-prezidentinin Bakı və İrəvana səfəri Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda diplomatik impulsu möhkəmləndirmək və əsas vasitəçi kimi rolunu gücləndirmək niyyətinin bir siqnalı kimi qəbul edilə bilər. Bu səfər münaqişələrin həllini iqtisadi əlaqə, enerji əməkdaşlığı və tranzit infrastrukturunun inkişafı ilə əlaqələndirən daha geniş ABŞ strategiyasını vurğuladı. Bu yanaşma davamlı sabitliyin çox vaxt yalnız siyasi razılaşmalardan deyil, ortaq iqtisadi stimullardan asılı olduğuna dair praqmatik bir anlayışı əks etdirir. Amerika modeli konkret nəticələrə - nəqliyyat marşrutlarının açılmasına, enerji əlaqələrinin genişləndirilməsinə və regional ticarətin inkişafına yönəlib. Bu təşəbbüslər qarşılıqlı iqtisadi maraqların hesabına gərginliyin azaldılmasına kömək edə bilər.
Simvolik olaraq, səfər məhz Vaşinqtonun hazırda sülh prosesində əhəmiyyətli diplomatik təşəbbüslərə sahib olduğu fikrini gücləndirdi. Bu yanaşmanın effektivliyi hərəkətlərin ardıcıllığından, regional məsuliyyətdən və diplomatik irəliləyişi konkret iqtisadi faydalara çevirmək qabiliyyətindən asılı olacaq.
