Azərbaycanın Orta Dəhlizin inkişafındakı rolu beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində əsasən neorealizm prizmasından izah olunur. Sistemdəki anarxiya və güc balansındakı dəyişikliklər dövlətləri xarici təhlükəsizliklərini və strateji maraqlarını təmin etmək üçün mövcud imkanlardan maksimum istifadə etməyə sövq edir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında beynəlxalq əlaqələr üzrə mütəxəssis Bayram Əliyev deyib.
Onun sözlərinə görə, Şimal marşrutunun geostrateji risklər səbəbindən zəifləməsi, xüsusilə Ukrayna böhranı fonunda yaranmış yeni reallıqlar Avrasiya məkanında alternativ nəqliyyat xətlərinə ehtiyacı artırıb. Bu struktur dəyişiklikləri şəraitində Azərbaycan əlverişli coğrafi mövqeyindən geostrateji alət kimi istifadə etməklə regional güclər arasında suverenliyini, strateji manevr imkanlarını və milli təhlükəsizliyini möhkəmləndirir. Qarşılıqlı asılılıq və logistik hab konsepsiyaları da bu yanaşmanı tamamlayır.
“Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropa ilə birləşdirən multimodal nəqliyyat marşrutudur. Azərbaycan bu sistemdə yalnız coğrafi körpü deyil, həm də mühüm təşəbbüskar və tranzit ölkə kimi çıxış edir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, həmçinin müasir avtomobil və hava nəqliyyatı infrastrukturuna yatırılan böyük həcmli investisiyalar Azərbaycanın fəal geoiqtisadi oyunçu kimi mövqeyini gücləndirib. Ölkənin Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşməsi isə tranzit imkanlarını artırmaqla yanaşı, alternativ marşrutların formalaşdırılmasına və nəqliyyat risklərinin azaldılmasına şərait yaradır”, - deyə ekspert bildirib.
B.Əliyev xatırladıb ki, Dəhlizin rəqabətqabiliyyətliliyinin artırılması istiqamətində son dövrdə mühüm praktiki addımlar atılıb. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun Gürcüstan hissəsində aparılan modernləşdirmə işləri nəticəsində xəttin illik ötürücülük gücü 1 milyon tondan 5 milyon tona çatdırılıb. Bakı Limanının ikinci fazası çərçivəsində isə limanın yükaşırma gücünün 25 milyon tona, konteynerlər üzrə imkanlarının 500 min TEU-ya çatdırılması nəzərdə tutulur. Sərhəd-keçid prosedurlarının sürətləndirilməsi məqsədilə “Vahid pəncərə” sistemi və elektron gömrük mexanizmləri də tətbiq edilir. Naxçıvan üzərindən perspektivdə reallaşdırılması nəzərdə tutulan Zəngəzur dəhlizi də Orta Dəhlizin yükötürmə imkanlarını və marşrutun alternativliyini daha da artıracaq.
“Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri, xüsusilə Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistanla nəqliyyat-logistika sahəsində əməkdaşlığı da keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçib. Qazaxıstan və Gürcüstanla birgə yaradılmış “Middle Corridor Multimodal Ltd.” şirkəti vasitəsilə vahid tarif siyasətinin formalaşdırılması və blok-qatarların fasiləsiz hərəkətinin təmin edilməsi istiqamətində iş aparılır. Aktau, Kuryık və Türkmənbaşı limanları ilə inteqrasiya olunmuş bərə daşımalarının genişləndirilməsi, eləcə də “Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi”nin tanker və bərə parkının yenilənməsi Orta Dəhlizin dəniz komponentinin imkanlarını artırır. Dənizə birbaşa çıxışı olmayan Özbəkistan və Qırğızıstan üçün isə Azərbaycan infrastrukturu Avropa bazarlarına çıxış baxımından mühüm tranzit qapısı rolunu oynayır”, - deyə o vurğulayıb.
Mütəxəssisin fikrincə, Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycan üçün yalnız tranzit gəlirlərinin artırılması baxımından əhəmiyyət daşımır. Ələt Azad İqtisadi Zonasında xammalın emalı və əlavə dəyər yaradan istehsal zəncirlərinin formalaşdırılması da əsas hədəflər sırasındadır. Nəqliyyat dəhlizləri, eyni zamanda, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində vahid iqtisadi-logistik məkanın formalaşdırılması üçün mühüm baza yaradır. Dəniz yolu ilə 35-45 gün davam edən daşımaların Orta Dəhliz vasitəsilə 12-15 günə qədər qısaldılması, xüsusilə yüksək dəyərli yüklərin daşınması baxımından marşrutun rəqabət üstünlüyünü artırır.
Beləliklə, neorealist nəzəriyyənin əsas müddəaları baxımından Azərbaycan əlverişli geostrateji mövqeyindən istifadə etməklə həm milli təhlükəsizliyini və iqtisadi dayanıqlığını gücləndirir, həm də regional nəqliyyat sistemində rolunu artırır. Şərq-Qərb istiqamətində həyata keçirilən infrastruktur layihələri və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə genişlənən tərəfdaşlıq Azərbaycanın Avrasiyanın mühüm logistik və geoiqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə imkan yaradır.
