Uşaqların sosial şəbəkələrin doğurduğu təhlükələrdən qorunmasına yönəlmiş qaydalar sərtləşdirilir
Həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilən rəqəmsal platformalar dünyanı bizim üçün daha əlçatan edir. Lakin burada uşaqlar nəzarətsiz qaldıqda müəyyən risklərlə üzləşirlər. Onlar yaşlarına uyğun olmayan məlumatlarla rastlaşa və ya zərərli vərdişlərə meyil edə bilərlər.
Bu səbəbdən valideynlər övladlarının virtual fəaliyyətinə diqqət yetirməli və onları təhlükələrdən qorumalıdırlar. Məhz bu amili nəzərə alaraq, həm Azərbaycanda, həm də dünyanın bir çox ölkəsində uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyi ilə bağlı qanunvericilik bazası təkmilləşdirilir və tətbiq dairəsi genişləndirilir.
Bu yaxınlarda Prezident İlham Əliyev “Uşaq hüquqları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununu təsdiq edib. Yeni qanunun qəbulunda məqsəd mövcud qanunvericiliyin müasir çağırışlar nəzərə alınmaqla təkmilləşdirilməsi, uşaq mənafelərinin daha effektiv qorunması, sosial təminat mexanizmlərinin gücləndirilməsi və beynəlxalq konvensiyaların tələblərinə uyğunlaşdırılmasıdır. “Uşaq hüquqları haqqında” yeni qanun ölkədə uşaqlar barəsində dövlət siyasətinin əsas prinsiplərini, onların hüquq və azadlıqlarını, həmin hüquq və azadlıqların həyata keçirilməsi sahəsində dövlət təminatlarını və dövlət nəzarətinin əsaslarını müəyyən edir.
Avropa üzrə isə bir çox ölkə uşaqların və yeniyetmələrin rəqəmsal platformalarda nəzarətsiz vaxt keçirməsi nəticəsində yaranan riskləri azaltmaq məqsədilə sosial mediadan istifadəyə dair yeni məhdudiyyətlər və qaydalar hazırlayır. Belə ki, uşaqların sosial şəbəkələrdə uyğunsuz məzmuna məruz qalması, asılılıq riski və psixi sağlamlığa mənfi təsirləri Avropada getdikcə daha çox ölkəni bu sahədə tədbirlər görməyə sövq edir.
Böyük Britaniyanın Baş naziri Kir Starmer bildirib ki, valideynlər uşaqlarının internet təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatdırlar və buna görə sosial media şirkətlərinin nümayəndələrini daha sürətli addımlar atmağa çağırıblar: “Sosial media uşaqların özlərini necə gördüyünü, dostluqlarını və ətrafdakı dünyanı formalaşdırır. Bu risklərə göz yummaq mümkün deyil. Böyük Britaniyada mövcud qaydalar uşaqları internetin zərərli təsirlərindən qorumaqda kifayət etmir və yaxın vaxtlarda 16 yaşdan aşağı şəxslərin sosial mediadan istifadəsinin qadağan edilməsi və ya məhdudlaşdırılması üçün addım atılacaq”.
Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen isə uşaqların onlayn təhlükəsizliyini artırmaq üçün hazırlanan “rəqəmsal yaş yoxlama sistemi”nin texniki cəhətdən hazır olduğunu və yaxın zamanda istifadəyə veriləcəyini bildirib. O, sosial media platformalarının yüksək dərəcədə asılılıq yaradan dizaynlara malik olduğunu, xüsusilə “sonsuz sürüşdürmə” funksiyasının bu asılılığı gücləndirdiyini qeyd edib.
Yunanıstanda 15 yaşdan aşağı olan uşaqların sosial mediadan istifadəsinin 2027-ci il yanvarın 1-dən qadağan ediləcəyi açıqlanıb. Baş nazir Kiryakos Mitsotakis bildirib ki, son illərdə valideynlər və mütəxəssislərlə aparılan müzakirələrdə uşaqların stres yaşadığı, yuxu problemləri olduğu və daim telefondan istifadə etdiyi qeyd olunub. Finlandiyada səhiyyə və təhsil qurumları 13 yaşdan kiçik uşaqlara şəxsi smartfon verilməməsini və sosial şəbəkələrdən istifadə etməmələrini tövsiyə edib. Baş nazir Petteri Orpo da 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial media qadağasını dəstəklədiyini bildirib.
İsveç hökuməti ibtidai və orta məktəblərdə dərs zamanı diqqətin artırılması üçün telefonların qadağan edilməsini planlaşdırır. Danimarka isə 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial media qadağası üzərində işləyir və bununla bağlı yaş yoxlama sistemləri tətbiq etməyi planlaşdırır. Norveç hökuməti isə 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial mediaya qadağa nəzərdə tutan qanun layihəsi üzrə ictimai müzakirələrə başlayıb. Fransa Senatı 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün müəyyən şərtlərlə sosial media qadağasını nəzərdə tutan qanun layihəsini qəbul edib. Layihəyə görə platformalar istifadəçi yaşını yoxlamaq məcburiyyətində olacaq. Həmçinin Polşada 16 yaşdan aşağı şagirdlərin məktəblərdə mobil telefondan istifadəsi 1 sentyabrdan qadağan ediləcək. Almaniyada da xüsusi komissiyanın uşaqlar və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə qorunması ilə bağlı yaş məhdudiyyətləri və məktəblərdə telefon qadağaları barədə tövsiyələr hazırlaması gözlənilir.
İspaniya 16 yaşdan aşağı uşaqların sosial şəbəkələrə girişini qadağan etməyi planlaşdırır və platformaların məsuliyyətini artıran qanunlar hazırlayır. Portuqaliyada isə 13 yaşdan kiçik uşaqlar üçün sosial şəbəkələr qadağan edilir, 13-16 yaş arasında olanlar isə yalnız valideyn və ya müəllimin icazəsi ilə bu platformadan istifadə edə biləcəklər. Avstriyada 14 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial media qadağası barədə razılıq əldə olunub. Çexiyada 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial media qadağası dəstəklənir. Sloveniyada da 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün məhdudiy-yətlər nəzərdə tutulur. Baltik ölkələrində (Estoniya, Latviya və Litva), xüsusilə məktəblərdə telefon və sosial media istifadəsinə məhdudiyyətlər artırılır. İtaliyada da 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial media qadağası üzərində iş aparılır.
Avropa Parlamenti isə Aİ ərazisində sosial media istifadəsi üçün 16 yaş həddi tətbiq edilməsini tövsiyə edib. 13-16 yaşarası uşaqların yalnız valideyn icazəsi ilə platformalara daxil ola bilməsi təklif olunur. Ümumilikdə Avropada uşaqların sosial mediaya çıxışının ya məhdudlaşdırılması, ya da ciddi yaş yoxlama sistemləri ilə tənzimlənməsi istiqamətində ciddi iş aparılır.
Artıq dünya görür ki, rəqəmsal aləmin yaratdığı risklər uşaqların fiziki və psixi sağlamlığı üçün qlobal bir təhdidə çevrilib. Bu səbəbdən bir çox Avropa ölkəsində sərt yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi uşaqların virtual mühitdə təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıyır. Onlar sosial media platformalarının məsuliyyətini artırmaqla və yaş yoxlama sistemlərini tətbiq etməklə böyüyən nəsli rəqəmsal asılılıqdan və zərərli məzmunlardan qorumağı prioritet vəzifə hesab edirlər.
Təhminə VERDİYEVA,
İlham BABAYEV (foto),
“Azərbaycan”
