“Bakı İqlim Fəaliyyəti Həftəsi-2026” çərçivəsində Xəzər dənizinin gələcəyi və iqlim dəyişmələrinin daxili su hövzələrinə təsiri ilə bağlı müzakirələr xüsusi aktuallıq daşıyır. Xəzər dənizinin səviyyəsində müşahidə olunan azalma artıq yalnız ekoloji məsələ deyil, sahilyanı ərazilərin dayanıqlılığı, nəqliyyat və logistika imkanları, su ehtiyatları və Xəzəryanı ölkələrin sosial-iqtisadi inkişafı baxımından ciddi çağırış yaradır. Dünyada hidrometeoroloji proseslərin kəskinləşdiyi, iqlim dəyişkənliyinin artdığı və su ehtiyatlarının azaldığı bir dövrdə Xəzərdə baş verən proseslərin elmi əsaslarla araşdırılması, risklərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi və Xəzəryanı ölkələrin birgə fəaliyyət proqramlarının hazırlanması getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Bu baxımdan “Bakı İqlim Fəaliyyəti Həftəsi-2026” çərçivəsində keçirilən “Daxili su hövzələrində iqlim dəyişikliyi çağırışları: Xəzər dənizi nümunəsi” mövzusunda müzakirələr problemin yalnız təsvirinə deyil, onun həlli üçün konkret əməkdaşlıq və praktiki mexanizmlərin müəyyənləşdirilməsinə imkan yaradır.
Mövzu ilə bağlı AZƏRTAC-a açıqlamasında Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədri Amin Məmmədov bildirib ki, Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsinə təsir göstərən əsas amillərdən biri Volqa çayının su təminatının azalmasıdır. Volqa çayı Xəzər dənizinin su balansının təxminən 80 faizini təmin edir, yerdə qalan 20 faiz isə digər çaylar vasitəsilə Xəzərə daxil olur. Buna görə də Volqanın əvvəlki illərlə müqayisədə daha az su gətirməsi ümumilikdə Xəzər hövzəsində su səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb olan əsas amillərdən biridir.
“Xəzərin səviyyəsinin azalmasına təsir göstərən digər mühüm amil iqlim dəyişiklikləri nəticəsində müəyyən illərdə yüksək temperaturun müşahidə olunmasıdır. Temperaturun yüksəlməsi Xəzərdən buxarlanmanın intensivləşməsinə gətirib çıxarır və nəticədə dənizin su balansına əlavə təzyiq yaranır. Bu amillərin birgə təsiri Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsini sürətləndirə bilər. Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi davam edərsə, bunun müxtəlif ekoloji və sosial-iqtisadi nəticələri yarana bilər. İlk növbədə, sahil xəttinin geri çəkilməsi və dənizin geri çəkildiyi ərazilərdə yeni boş sahələrin yaranması mümkündür. Bu ərazilərin gələcəkdə necə istifadə olunması da ayrıca diqqət tələb edən məsələyə çevrilə bilər. Xəzərin səviyyəsindəki dəyişikliklər biomüxtəlifliyə də mənfi təsir göstərə bilər. Xəzər dənizində dünyanın unikal canlılarından olan nərəkimilərin, o cümlədən nərə balıqlarının populyasiyası yaşayır. Dənizdə hidroloji şəraitin dəyişməsi həmin növlərin yaşayış mühitinə və nəticə etibarilə onların populyasiyasına mənfi təsir göstərə bilər”, - deyə A.Məmmədov vurğulayıb.
O qeyd edib ki, Xəzərdə yaranan problemlərin həlli üçün həm regional əməkdaşlıq, həm də investisiya mexanizmlərinin tətbiqi vacibdir. Bu istiqamətdə hər bir Xəzəryanı ölkənin hökuməti tərəfindən ayrılan büdcə vəsaitləri ilə yanaşı, beynəlxalq təşkilatların dəstəyi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xəzər dənizinin dünyanın ən böyük gölü olduğunu nəzərə alsaq, onun qorunması baxımından BMT-nin və digər böyük beynəlxalq təşkilatların bu istiqamətdə gördüyü və görməli olduğu işlər çoxdur. Bu məsələdə layihələrin maliyyələşdirilməsi istiqamətində beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən dəstək göstərilməlidir. Xəzərin ekoloji vəziyyəti və iqlim dəyişikliklərinin dənizə təsiri beynəlxalq iqlim gündəliyində də müzakirə olunan məsələlər sırasındadır. Bu mövzular hər il keçirilən BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfranslarında – COP-larda da gündəmə gətirilir.
İctimai Şuranın sədri bildirib ki, 2024-cü ildə COP29-un Azərbaycanda keçirilməsi zamanı Xəzər dənizi ilə bağlı məsələlər diqqətdə saxlanılıb. “Sonrakı COP proseslərində, o cümlədən Braziliyada keçirilən COP30-da və Türkiyədə keçiriləcək COP31 çərçivəsində də Xəzərin vəziyyəti digər qlobal iqlim məsələləri ilə yanaşı müzakirə olunur. Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması yalnız ayrı-ayrı Xəzəryanı ölkələrin deyil, bütövlükdə regionun qarşısında duran ekoloji və sosial-iqtisadi çağırışdır. Buna görə də problemin elmi əsaslarla araşdırılması, regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi və beynəlxalq maliyyə mexanizmlərindən daha geniş istifadə olunması Xəzərin gələcək ekoloji dayanıqlığının təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır”, - deyə A.Məmmədov vurğulayıb.
