Ur Kral oyunu
Əyləncəli vaxt keçirmənin maraqlı üsullarından biri də oyunlardır. Stolüstü oyunların ta qədim zamanlardan bəşəriyyətə məlum olduğu faktı aşkardır. Müxtəlif millətlərin maraq dairəsinə görə oyunlar da çeşidliliyi ilə fərqlənir. Dünyanın ilk yaranan ən qədim stolüstü oyunu “Ur Kral” oyunudur. Mesopotamiyada yaranan bu oyun eramızdan əvvəl 2400-cü ilə aiddir. Oyuna dair lövhələr Yaxın Şərq, o cümlədən Krit, hətta Şri-Lanka ərazilərindən də tapılıb.
Müasir nərd oyununu xatırladan “Ur Kral” oyunu fərqli qaydaları ilə seçilir. Bu qaydalar Babil astronomu tərəfindən mixi yazılarla gil lövhə üzərinə qeyd edilib. Lövhəni 1980-ci illərdə Britaniya muzeyinin kuratoru İrvinq Finkel taparaq yazıları tərcümə edib. Beləliklə, oyunun əsl oynanılma qaydaları bəlli olub.
Oyun lövhəsi 20 naxışlı damadan ibarətdir. Hər iki iştirakçı 7 ədəd fiqura sahib olur. Fiqurların yerinə müxtəlif əşyalardan da (qəpik, daş və s.) istifadə etmək mümkün olur. Gediş 4 ədəd piramida formalı daşla edilir. Bu daşların 4 küncündən ikisi ağ rənglidir. Atılan zaman hansı daşların ağ küncləri düzgün istiqamətə düşərsə, həmin say qədər də gediş edilir. Əgər fiqur olan damaya digəri gediş edib fiqurunu qoyarsa, bu zaman qarşı tərəfin fiquru oyundan çıxarılır. Əvvəldən sona qədər irəliləyib öz yolunu bitirən oyunçu qalib hesab olunur.
“Ur Kral” oyununun kifayət qədər məşhur olduğu halda sonralar unudulmasının əsl səbəbi təəssüf ki, məlum deyil. Müxtəlif fərziyyələrə görə, nərdin ilk versiyalarının formalaşması bu oyunu kölgədə qoymuşdu.
Şahmat
Stolüstü oyunların ən məşhuru və seçilənlərindən biri də şahmatdır. Şahmatın geniş tarixi qədim oyunlardan olduğunu bir daha göstərir. Misirdə 4 min il əvvəl şahmat oynanıldığına dair sübutlar piramidalardan tapılıb. İndiki şahmat isə XI əsrdə Hindistana xas olan Çaturanqa oyunundan yaranıb. Deyilənlərə görə, bu oyunun meydana çıxması Hindistan kralı ilə bağlıdır. Kral müharibələrə maraq göstərdiyi üçün daim hücumlar edir, xalq da bu şəraitdə yaşamaqdan təngə gəlir. Sisa adlı müdrik bir adam bu oyunu hazırlayıb krala təqdim edir. Burada olan fiqurlar isə elə hind ordusunu təmsil edir.
Oyundakı savaş ab-havası da buradan qaynaqlanır. Diqqətlə nəzər yetirdikdə görünür ki, oyun əsnasında istifadə olunun fiqurlardan müharibələr zamanı da istifadə edilib. Atlar, fillər, piyadalar, şah və vəzir qarşılıqlı olaraq yarışırlar. Onları idarə edən oyunçulardan hansı daha strategiyalı gedişlər edərsə, qalib də o olurdu.
Şahmat haqqında ilk yazılı mənbələr Hindistanda mövcuddur. Sonrakı dövrlərdə Avropa və Asiyaya yayılaraq nəticədə formalaşmış bir oyuna çevrilib. Lakin həmin zamanda oyunun qumarla əlaqələndirilməsi din xadimləri arasında gərginlik yaratmışdı. Onlar oyunun qadağan olunması üçün addımlar atırdılar. Hətta Fransa kralı IX Luizin şahmatın oynanılmasını ölkəsində qadağan etməsinə baxmayaraq oyunun populyarlığı qalib gəlmişdi.
Şahmat qaydalarına aid ilk kitab 1497-ci ildə Lusena tərəfindən yazılıb. Həmin vaxtdan bəri oyunun qaydaları eyni üsulla oynanılır. Fiqurlarda edilən dəyişikliklər də bu tarixə düşüb. Şahmat üzrə ilk dünya çempionatı 1886-cı ildə Vilhelm Steinitz və Johannes Zukertort arasında olmuşdu. Oyunun qalibi olan V.Steinitzin istifadə etdiyi üsullar günümüzdə də tətbiq edilir. 1924-cü ildə isə Beynəlxalq Şahmat Federasiyası yaradılıb. Oyunun geniş miqyaslılığı bacarıqlı şahmatçıların sayını artırmış və adlarının tarixə həkk olunmasına səbəb olmuşdu.
Əslində, şahmat bir həyat oyunudur. Bu oyunla zamana qarşı yarışmaq, zamanı, stressi idarə etmək, təzyiq altında doğru qərar vermək, sonrakı həmləni hesablamaq kimi nüanslarla həyatda da mübarizə aparırıq. Şahmatın digər faydalarından biri isə sağlamlığa müsbət təsiridir. Oyun zamanı bütün beyin hüceyrələri aktiv olub işlədildiyi üçün gələcək vaxtlarda baş verə biləcək yaddaş pozğunluğu, alzheymer kimi xəstəliklərin qarşısını ala bilir.
