18 illik sürgündən dönən Ağası Məmmədova Vətən yeni həyatın qapısını açdı
Zaman o zaman idi ki, 1930-cu illərin repressiya kabusu Azərbaycanda az qala hər evə, hər küçəyə sızmışdı. NKVD-nin (Daxili İşlər Xalq Komissarlığı) yatmadığı, gözünü qırpmadığı gecələrin acı küləyi demək olar ki, Azərbaycanda çox böyük sürətlə əsirdi. İnsanlar qorxu içində idilər. Hər kəsin dilində "bircə bu külək mənim qapımı çırpmasın, İlahi" duası var idi...
NKVD 1934-1946-cı illərdə SSRİ-də dövlət təhlükəsizliyini, polis sistemini və həbs düşərgələrini (QULAQ) idarə edən mərkəzi orqan idi. 24 saat günahkar axtarırdı ki, sürgünə göndərsin, ya da güllələsin. Gecənin dərin sükutunda qara paltarlı, üzləri bilinməyən, gündüz işığından qorxan NKVD əməkdaşları gedər-gəlməzə göndərdikləri insanları yuxudan oyadırdılar. Maskalıların addımları ağır, baxışları zülmət gecə kimi dərin və dibsiz idi. Belə vahiməli və qorxulu gecələrin birində Ağası Məmmədovun evinin qapısı döyüldü. Qapının arxasında o öz ürəyinin döyüntüsünü eşidərək qaranlıq otaqda dayanmış, gələcəkdən xəbərsiz, yalnız qorxu və gözləmə arasında ilişib qalmışdı. "Mən niyə, günahım nədi?" sualını verməyə gücü çatmadı, qorxdu. Maskalılar soyuq, sərt bir əllə onun qolundan yapışdılar, heç bir açıqlama vermədən qapıdan çıxarıb gecənin qaranlığında yoxa çıxdılar.
Və beləcə... 36 yaşlı cavan bir alimin taleyi qara paltarlı qara adamların qaranlıq kölgəsində itdi. Sükut və qorxu onun həyatına möhür vurdu, geriyə yalnız xatirələrdə titrəyən bir boşluq qaldı. Gecənin sükutu içində gələn o ağır addımlar, sərt səslər, amiranə deyilmiş "bizimlə gedirsən" sözləri evin divarlarına hopdu. Onlar gedəndən sonra Ağası Məmmədovun həyat yoldaşı Şəfiqə xanım pəncərənin kənarında dayanıb uzun zaman boş küçəyə baxdı. Qaranlığın içində itən, gecə kimi qara maşının vahiməli səsi bir ömür Şəfiqə Qiyasbəylinin qulaqlarından getmədi...
İnsanların ucadan danışmağa cürət etmədiyi o qorxulu gecənin arxasında isə artıq çoxdan yazılmış bir ssenari dayanırdı. İstintaqın qaranlıq otaqlarında kağız üzərində qurulan saxta ittihamlar, zorla alınan ifadələr və əvvəlcədən hazırlanmış qərarlar onun taleyini müəyyənləşdirmişdi. Nə müdafiə üçün sözə, nə də ədalət üçün ümidə yer qalmışdı. SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının Səyyar Sessiyası onu əks-inqilabçı fəaliyyətdə, pantürkizmdə və terrorçuluqda günahlandıraraq güllələnməsi barədə hökm çıxardı. Ağası Məmmədovun taleyinə vurulan düyün Tanrı yazısı idi, yoxsa talesizlik? Bu, şübhəsiz, ədalətsiz, dinsiz, Allahsız bir hökm idi. Hər kəsə gün kimi aydın idi ki, taleyinə zərbə vuran bu haqsız cəza onun bəy oğlu olmasından irəli gəlirdi. Amma şans deyilən bir yazı var ki, o da Ağası Məmmədovun haqqında verilən qərara "yazılıbmış". Baş Prokurorluğun məsul işçisi Abdulkərim Məlikovun müdaxiləsi onun işinin ayrıca icraata götürülməsinə və hökmün yumşaldılmasına yol açdı. Nəticədə Ağası Məmmədov 1938-ci ilin payızında güllələnməkdən xilas oldu və 10 il müddətinə azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum edildi. Onda 1938-ci ilin apreli idi...
Kim idi Ağası Məmmədov? O, 1902-ci dekabrin 24-də Göyçay qəzasının sakit və mənzərəli Potu kəndində bəy ailəsində doğulmuşdu. Atası İsmayıl bəy varlı mülkədar idi. Ailənin yaddaşında qorunub saxlanılan şəcərəyə görə, onların soykökü XVIII əsrin ortalarında Osmanlı ordusunda xidmət edən bir türk zabitinin həyat yolu ilə başlanırdı. Həmin zabit Gəncəyə gəlmiş, sonra isə Potu kəndində torpaq alaraq burada kök salmışdı. Maraqlıdır ki, 1918-ci ildə iş elə gətirib ki, 20 yaşlı Ağası Məmmədov Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru Paşanı Şamaxıda ilk qarşılayan vəzifəli şəxslərdən olub.
Ağası Məmmədov orta təhsilini Göyçay şəhər məktəbində alıb. Gənc yaşlarından ictimai-siyasi proseslərə maraq göstərib və 18 yaşında Kommunist Partiyasına daxil olub. Göyçay qəzasında inqilabi işlərlə məşğul olmağa başlayıb. Bir kommunist kimi öz ideallarına sadiq qalıb, partiya işində fəal iştirak edərək həm nəzəri biliklərini, həm də praktiki bacarıqlarını artırmağa çalışıb. Ona görə də partiya xətti ilə təhsilini davam etdirmək üçün müxtəlif ali təhsil ocaqlarına oxumağa göndərilib. 1922-ci ildə Bakı şəhərində universitetin Tarix fakültəsinə qəbul olub, 1923-cü ildən isə paralel şəkildə partiya məktəbində təhsilini davam etdirib.
Hər iki təhsil ona təkcə ideoloji maarifləndirmə deyil, həm də geniş dünyagörüşünün formalaşmasına yönəlmiş zəngin təcrübə qazandırıb. 1925-ci ildə seçilmiş dinləyicilər qrupunun tərkibində Moskva şəhərinə - Qırmızı Professorlar İnstitutuna (QPİ) göndərilib. O dövrün nüfuzlu ideoloji-tədris müəssisələrindən biri sayılan bu institutda fəlsəfə ixtisası üzrə üç il təhsil alıb. QPİ partiyanın ən yüksək ideoloji kadrlarının və universitetlərdə ictimai elmlər üzrə müəllimlər hazırlayan xüsusi ali təhsil müəssisəsi idi. Təhsil illəri yalnız onun elmi və ideoloji hazırlığını gücləndirməklə kifayətlənməyib, eyni zamanda dövrün tanınmış şəxsiyyətləri ilə əlaqələrinin yaranmasına da zəmin yaradıb. Bu baxımdan onun Xalq Maarif Komissarı Məmməd Cuvarlı ilə qurduğu dostluq münasibətləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. O Cuvarlı ki, haqq söz dediyinə görə Mircəfər Bağırovun qəzəbinə gələrək, 1937-ci il oktyabrın 13-də "antisovet-trotskiçi təşkilatın fəal üzvü" damğası ilə güllələnib.
QPİ-də təhsilini uğurla başa vurub, elmi dərəcə alaraq yenidən Bakı şəhərinə qayıdır. Burada o, bir sıra ali təhsil müəssisələrində dərs deyir, eyni zamanda respublikanın qəzet və jurnallarında dərc olunan məqalələri ilə ictimai fikrə təsir göstərirdi. Həyatının bu dövrü yalnız elmi-pedaqoji fəaliyyətlə deyil, həm də şəxsi həyatında mühüm dəyişikliklə yadda qaldı, Şəfiqə Mahmud qızı Qiyasbəyli ilə ailə qurdu. Lakin onun fəaliyyəti yalnız auditoriyalar və elmi müzakirələrlə məhdudlaşmadı. 1920-ci illərin sonlarında partiya işi onu yenidən fəal siyasi mühitə çəkdi. Bu cavan oğlan qısa müddət ərzində Nuxa (Şəki), Zaqatala və Sabirabad kimi bölgələrdə rayon komitələrinin katibi kimi çalışaraq mürəkkəb və ziddiyyətli bir dövrün məsuliyyətini öz üzərinə götürdü. Kənd rayonlarında banditizmə qarşı mübarizədə iştirakı isə onun yalnız nəzəri deyil, həm də əməli fəaliyyətə hazır bir kommunist olduğunu göstərirdi.
1930-cu illərin əvvəllərindən etibarən fəaliyyətini yenidən pedaqoji sahə üzərində cəmləşdirdi. Fəlsəfə professoru kimi müxtəlif ali məktəblərdə tələbələrə, partiya işçilərinə və hərbi-komandir heyətinə mühazirələr oxuyur, öz bilik və dünyagörüşünü yeni nəslə ötürürdü. Nə yazıq ki, Ağası Məmmədovun həyatının bu məhsuldar və yaradıcılıqla zəngin dövrü uzun sürmədi. Dövrün sərt və ziddiyyətli siyasi mühiti, xüsusilə repressiya dalğaları onun taleyindən də yan keçmədi. Bütün elmi-pedaqoji fəaliyyəti və xidmətlərinə baxmayaraq, ona "xalq düşməni" damğası vuruldu. Bu ədalətsiz ittiham Ağası Məmmədovun həyatında faciəli bir mərhələnin başlanğıcına çevrildi.
Cəzasını Solikamsk şəhərinin yaxınlığındakı düşərgədə amansız və sərt iqlimin soyuğu altında, heç bir sinfə aid olmayan məhbusların arasında çəkdi. Solikamsk Perm diyarının şimalında yerləşən soyuq və sərt iqlimli bir şəhər idi. 1930-1940-cı illərdə burada fəaliyyət göstərən həbs düşərgələri əsasən duz mədənləri və sənaye obyektləri ilə bağlı idi. Məhbuslar burada ağır fiziki işlər görməyə məcbur edilirdilər. Düşərgə həyatının gündəlik ritmi sərt və monoton idi. Məhbuslar səhər saatlarından başlayaraq mədənlərdə işləyir, infrastruktur layihələrində çalışır və axşam gecə saatlarına qədər fiziki əmək sərf edirdilər. Qida rasionu məhdud və çox zaman yetərsiz idi, tibbi xidmət isə demək olar ki, mövcud deyildi. Soyuq iqlim və ağır iş şəraiti bir çox məhbusun sağlamlığına mənfi təsir göstərirdi. Burada Ağası Məmmədovun hər günü ağır zəhmət və iztirab içində keçirdi, ümid isə həmişə zəif bir işıq kimi ürəyində yanırdı. 1946-cı ildə həbs müddəti başa çatmamış Komi-Perm Muxtar Vilayətinin uzaq bir kəndində sərbəst məskunlaşmağa buraxıldı, amma azadlıq ona tam olaraq gerçək rahatlıq hissini verməmişdi.
1950-ci ildə qardaşının vəsatəti ilə Türkmənistanın Qasan-Kuli qəsəbəsində yeni bir həyat qurmaq üçün yola düşdü. Lakin 1952-ci ildə taleyin amansız qaranlığı yenidən üzünü göstərdi. Ağası Məmmədov həbs edildi və Krasnoyarsk diyarına sürgün olundu. Yalnız üç il sonra 1955-ci ildə Türkmənistana qayıda bildi, amma keçirdiyi əzab və iztirablar ruhunda dərin bir iz buraxmışdı. 1956-cı ildə bəraət alması və Kommunist Partiyasına bərpa edilməsi taleyində yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu. 18 illik məhrumiyyətdən sonra vətənə döndü. Vətən onu qoynuna aldı, Bakının mərkəzində mənzillə təmin olundu. Həmin ev vaxtilə Mircəfər Bağırovun sağ əli olaraq "qılıncının dalı da, qabağı da kəsən" daxili işlər xalq komissarı Ağasəlim Atakişiyevə məxsus idi. Taleyin ironiyasına baxın ki, Mircəfərin məhkəməsində ilk olaraq üzünə duran və Ağası Məmmədovun həbsində birbaşa rolu olan da həmin Atakişiyev idi. Şübhəsiz, bu, Ağası Məmmədov üçün taleyin qaranlıq bir döngəsi, alın yazısının dəyişməz hökmü idi.
54 yaşında Ağası Məmmədovun həyatında yeni bir səhifə açıldı. Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda tələbələr qarşısında mühazirə oxuyur, illərin yığılıb qalmış bilik və təcrübəsini gənc nəsillərə ötürürdü. Fəlsəfə elmləri doktoru, professor və ictimai xadim Ağası Məmmədov 1962-ci ildə ticarət və mədəniyyət sahəsində fəaliyyət göstərərək ölkəsinin inkişafına töhfə verdi. 1967-ci ildə ittifaq əhəmiyyətli şəxsi təqaüdçü statusu qazansa da, fəaliyyətinə ara vermədi. Mədəniyyət sahəsində yüksək vəzifədə çalışdı, daha sonra isə "Azərkurort"un rəhbəri kimi Azərbaycanın şimalında - Nabrandakı istirahət zonasının yaradılmasında bütün qəlbi ilə çalışdı. 1971-ci il mayın 7-də Ağası Məmmədov dünyasını dəyişdi.
Ozamankı sürgün və həbs təkcə hüquqi cəza deyil, həm də siyasi təzyiq və qorxu vasitəsi idi. Bu üsulla sovet hökuməti həm fərdləri cəzalandırır, həm də toplumda qorxu və itaət yaratmağa çalışırdı. Professor Ağası Məmmədovun hekayəsi həmin dövrün siyasi repressiyalarının talelərə necə təsir etdiyini açıq şəkildə göstərir.
Züleyxa ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
