Dünyada yaşanan mürəkkəb geosiyasi vəziyyət, iqtisadi problemlər, sülh və sabitliyin təminatı kimi qlobal çağırışlar beynəlxalq təşkilatları daha sıx dialoq qurmağa vadar edir. Bu kontekstdə ərazi və əhali sayına görə dünyanın ən böyük regional təsisatı olan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) mühüm rol oynayır.
Başlıca məqsədləri üzv dövlətlər arasında etimadın möhkəmləndirilməsi, çoxsahəli əməkdaşlığın gücləndirilməsi, regionda sabitliyin qorunması olan qurum 2001-ci ildə Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan tərəfindən təsis edilib. Zamanla əhatə dairəsini genişləndirən təşkilata 2017-ci ildə Hindistan və Pakistan, 2023-cü ildə İran, 2024-cü ildə isə Belarus üzv qəbul olunub. Avrasiya ərazisinin 60 faizini, dünya əhalisinin 40 faizini, qlobal ümumi daxili məhsulun isə 25 faizini özündə birləşdirən ŞƏT regionda siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində əsas platformalardan birinə çevrilib. ŞƏT ölkələri - 3,5 milyard insan, 36 milyon kvadratmetr ərazi, Avrasiyanın 65 faizi deməkdir və qurumun ümumi iqtisadi potensialı praktiki olaraq 30 trilyon avro təşkil edir.
Təşkilatda əhali sayına görə dünyada birinci, iqtisadiyyatın həcminə görə ikinci olan Çin Xalq Respublikası aparıcı rola malikdir. Çin özünün böyük iqtisadi potensialı ilə ŞƏT çərçivəsində ticarət, iqtisadi və humanitar əməkdaşlığın genişlənməsində əsas lokomotiv rolunu oynayır. Çinin 2024-cü ildə ŞƏT-ə üzv ölkələrlə ticarət dövriyyəsi 2,7 faiz artaraq 512,4 milyard ABŞ dollarına çatıb. Eyni zamanda Pekinin müəllifi olduğu "Bir kəmər, bir yol" strategiyasının ŞƏT ailəsindəki ölkələri əhatə etməsi Çinin bu dövlətlərlə tərəfdaşlığa marağını daha da artırıb.
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı da digər strukturlar kimi inkişafının yeni mərhələsinə qədəm qoyur. Təşkilatın Dövlət Başçıları Şurasının növbəti sammiti 31 avqust - 1 sentyabr 2026-cı il tarixlərində Qırğızıstanın paytaxtı Bişkek şəhərində keçiriləcək. Qurumun 25 illiyinə təsadüf edən və dördüncü dəfə Qırğızıstanın sədrliyi ilə baş tutacaq Zirvə görüşü "ŞƏT-in 25 ili: davamlı sülh, inkişaf və rifah naminə birlikdə" şüarı altında təşkil olunacaq. Qırğızıstanın sədrliyi dövründə regional təhlükəsizlik, rəqəmsal transformasiya, nəqliyyat-logistika infrastrukturu ilə yanaşı, maliyyə mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi, o cümlədən ŞƏT-in İnkişaf Bankı, İnkişaf Fondu və İnvestisiya Fondunun yaradılması prioritet məsələlər kimi nəzərdə tutulur. Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin və üzv ölkələrin liderlərinin iştirak edəcəyi Bişkek sammitində yeni şəraitdə ŞƏT çərçivəsində bütün sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi, eləcə də aktual, mühüm beynəlxalq və regional problemlər üzrə ətraflı fikir mübadiləsi aparılacaq.
Beynəlxalq və regional təşkilatlarda fəal iştirak edən Azərbaycan ŞƏT ilə münasibətlərin inkişafına böyük önəm verir. Azərbaycan və Türkiyə daxil olmaqla qurumun 14 dialoq tərəfdaşı var və daha bir neçə ölkə bu statusu almaq üçün müraciət edib. Ölkəmizə dialoq tərəfdaşı statusunun verilməsinə dair qərar təşkilatın 2015-ci ilin iyulunda Ufada keçirilən Zirvə görüşündə qəbul edilib, müvafiq əməkdaşlıq memorandumu isə 2016-cı ildə Pekində imzalanıb. Ötən dövr ərzində Azərbaycan təşkilatın Düşənbə və Daşkənd İqtisadi forumlarında fəal təmsil olunub. 2024-cü ildə isə Azərbaycan bu statusun müşahidəçi ölkəyə çevrilməsi üçün ŞƏT-ə rəsmi müraciət edib. Ölkəmizin davamlı inkişafı, regional gücə çevrilməsi, əlverişli coğrafi mövqeyi və gerçəkləşdirdiyi nəhəng infrastruktur layihələri onun təşkilat üçün əhəmiyyətini artırır. Azərbaycan gənc müstəqil dövlət olmasına baxmayaraq, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvlüyü, Qoşulmama Hərəkatına uğurlu sədrliyi və COP29 kimi mötəbər qlobal tədbirə evsahibliyi etməsilə etibarlı beynəlxalq tərəfdaş imicini möhkəmləndirib.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ŞƏT-in Zirvə görüşlərində fəxri qonaq qismində iştirakı artıq ənənə halını alıb. Dövlətimizin başçısı 2022-ci ilin sentyabrında Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin dəvəti ilə Səmərqənd Sammitində, 2024-cü ilin iyulunda isə Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Æomart Tokayevin dəvəti ilə Astanada keçirilən "ŞƏT plyus" Zirvə görüşündə iştirak edib. Səmərqənd sammitində çıxış edən dövlətimizin başçısı 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan Qələbədən sonra regionda nəqliyyat və kommunikasiya infrastrukturunun inkişafı üçün yeni imkanların yarandığını, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının illik yükaşırma qabiliyyətinin 15 milyon tondan 25 milyon tona qədər artırılacağını diqqətə çatdırıb.
Ölkəmizlə Çin Xalq Respublikası arasında sürətlə inkişaf edən strateji münasibətlər Azərbaycanın ŞƏT ilə əlaqələrinə də birbaşa müsbət təsir göstərir. 2025-ci ilin aprelində Prezident İlham Əliyevin Çinə növbəti dövlət səfəri və ÇXR Sədri Si Cinpin ilə görüşü zamanı imzalanmış "Hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq əlaqələrinin qurulması haqqında Birgə Bəyanat" ikitərəfli əlaqələrdə yeni tarixi səhifə açıb. Dövlətimizin başçısı 2025-ci ildə Çində keçirilən ŞƏT Sammitində iştirak edib.
ŞƏT ilə əlaqələrin dərinləşməsi əməkdaşlığa, Orta dəhliz kimi qlobal layihələrə dəstəyin artmasına xidmət edir. Xüsusilə Orta dəhlizin üstünlükləri, "Şərq-Qərb" və "Şimal-Cənub" dəhlizlərinə verilən dəstək ölkəmizi Avrasiyanın mühüm nəqliyyat-logistika mərkəzinə çevirir. Bu infrastruktur ŞƏT ölkələri üçün nəqliyyat-tranzit imkanlarının və enerji resurslarının birgə istifadəsini genişləndirir, həmçinin Azərbaycandakı əlverişli investisiya mühitindən faydalanmağa zəmin yaradır.
İsmayıl QOCAYEV,
"Azərbaycan"
