Orta Dəhliz artıq yalnız Şərqlə Qərbi birləşdirən nəqliyyat marşrutu olmaqdan çıxıb. Bu gün o, tədricən Avrasiya üçün yeni iqtisadi arxitekturanın formalaşdırılması üçün əsas platformalardan birinə çevrilir və burada limanların, dəmir yollarının və logistika mərkəzlərinin inkişafı ilə yanaşı, etimad, beynəlxalq tərəfdaşlıq və insan kapitalı getdikcə daha çox rol oynayır.
Qlobal təchizat zəncirlərinin transformasiyası fonunda Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələri təkcə tranzit potensiallarını gücləndirmək üçün deyil, həm də dünya miqyasında iqtisadi proseslərin tamhüquqlu iştirakçısı olmaq üzrə unikal fürsətə malikdir. Bu barədə nəqliyyat və logistika üzrə Özbəkistanlı ekspert və beynəlxalq “Business Diplomat” platformasının təsisçisi Mirşod Şakirov AZƏRTAC-a müsahibəsində danışıb.
- Cənab Şakirov, bu gün bir çox insan sizi “biznes diplomatı” və Mərkəzi Asiyada biznes diplomatiyası konsepsiyasını ilk təbliğ edən ekspertlərdən biri kimi tanıyır. Son bir neçə ildə siz bu yanaşmanı fəal şəkildə inkişaf etdirərək region sahibkarlarına beynəlxalq əlaqələr qurmağa və qlobal bazarlara çıxmağa kömək etmisiniz. Orta Dəhlizin inkişafı kontekstində iqtisadi diplomatiya nə deməkdir?
- Mənim üçün biznes diplomatiyası əlaqələri tərəfdaşlığa, tərəfdaşlıqları layihələrə və layihələri uzunmüddətli iqtisadi inkişafa çevirmək vasitəsidir. Bu gün çoxları Orta Dəhlizdən Asiya və Avropa arasında nəqliyyat yolu kimi danışır. Mən bu məsələyə bir az fərqli baxıram. Mənim üçün Orta Dəhliz XXI əsrin İpək Yoludur. Bir neçə il əvvəl məni müasir İpək Yoluna həsr olunmuş dünyanın ilk “Think-Do Tank” mərkəzi olan “Business Diplomat” platformasını yaratmağa ruhlandıran da məhz bu fəlsəfə idi. Biz özümüzü bilərəkdən yalnız “Think Tank” deyil, “Think-Do Tank” adlandırırıq, çünki inanırıq ki, sadəcə qlobal prosesləri araşdırmaq kifayət deyil - sahibkarları bir araya gətirməli, real beynəlxalq tərəfdaşlıqlar yaratmalı və ideyaları konkret iqtisadi layihələrə çevirməliyik.
Biz konteynerlər, dəmir yolu vaqonları, limanlar və kilometrlərlə dəmir yolu haqqında müzakirələrə öyrəşmişik. Amma daha dərindən araşdırsanız, aydın olur ki, dəmir yolları danışıqlar aparmır. Danışıqları insanlar aparırlar. Konteynerlər etibar yaratmır. Etibar insanlar tərəfindən yaradılır.
Buna görə də, iqtisadi diplomatiya iqtisadiyyatın daha sürətlə hərəkət etməsinə imkan verən insan münasibətləri ilə işləməkdən ibarətdir. Nəticədə istənilən ticarət yolu yalnız hər iki tərəfdəki insanların səmərəli əməkdaşlıq edə biləcəyi qədər təsirli olur. Buna görə də mən tez-tez deyirəm ki, bu gün biz sadəcə yeni nəqliyyat dəhlizi qurmaqdan daha çox şey yaradırıq. Biz Avrasiya ölkələri, sahibkarlar və cəmiyyətlər arasında yeni etibar dəhlizi qururuq.
- Bu gün limanlara, dəmir yollarına və logistika mərkəzlərinə əhəmiyyətli investisiyalar yönəldilir. Bununla belə, siz “insan infrastrukturunun” inkişaf etdirilməsinin zəruriliyindən danışırsınız. Bununla nəyi nəzərdə tutursunuz?
- Biz limanlara, terminallara, dəmir yollarına və logistika mərkəzlərinə milyardlarla dollar sərmayə qoyuruq. Bu, tamamilə doğrudur. Amma mən tez-tez auditoriyama sadə bir sual verirəm: daha vacib olan nədir - iki ölkə arasında yol çəkmək, yoxsa iki sahibkar arasında etimad yaratmaq? Əslində, hər ikisi lazımdır. Çünki konteyner A nöqtəsindən B nöqtəsinə gedə bilər, lakin investisiya, birgə müəssisələr və yeni bazarlar yalnız etimad yarandıqda ortaya çıxır. Mən buna insan infrastrukturu deyirəm.
Əgər fiziki infrastruktur malları daşıyırsa, insan infrastrukturu imkanları da daşıyır. İnsan infrastrukturu dedikdə, beynəlxalq mühitdə işləməkdə mahir olan, müxtəlif ölkələrin mədəni incəliklərini başa düşən və yalnız öz bazarları daxilində deyil, regional baxımdan danışıqlar apara və düşünə bilən yeni nəsil sahibkarlar, menecerlər, investorlar və liderləri nəzərdə tuturam. Fikrimcə, növbəti on il ərzində insan kapitalı Orta Dəhliz ölkələrinin əsas rəqabət üstünlüyünə çevriləcək.
- Qlobal logistikada baş verən dəyişikliklərdən sonra Orta Dəhliz beynəlxalq biznesin diqqət mərkəzinə çevrilib. Bu, region ölkələri üçün hansı imkanları açır?
- Biz çox nadir tarixi anın şahidi oluruq. Son illərdə Avropa, Mərkəzi Asiya, Avstraliya və Yeni Zelandiyadakı sahibkarlar, investorlar və ticarət palataları ilə iş prosesində getdikcə bir tendensiyanı müşahidə edirəm: bizneslər Orta Dəhlizə regional layihə kimi deyil, yeni Avrasiya iqtisadi platforması kimi baxmağa başlayırlar.
Qlobal logistika yenidən qurulur, təchizat zəncirləri şaxələnir və bizneslər Asiya ilə Avropa arasında ticarət üçün yeni, daha dayanıqlı marşrutlar axtarır. Orta Dəhliz ölkələri üçün bu, tranzit ərazilərdən qlobal iqtisadiyyatın tamhüquqlu iştirakçılarına çevrilmək imkanı açır.
Söhbət təkcə tranzit gəlirlərindən yox, sənaye parklarının, logistika hablarının, maliyyə xidmətlərinin, istehsal klasterlərinin, rəqəmsal platformaların və yeni ixrac imkanlarının yaradılmasından gedir. Ən əsası, Orta Dəhliz Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında daha sıx inteqrasiyaya şərait yaradır. Uzun illər ölkələrimiz qonşu olub. Bu gün isə tamhüquqlu iqtisadi tərəfdaş olmaq imkanına malikik. Sahibkarlar üçün bu, yeni bazarlara çıxış, yeni investisiyalar və yeni beynəlxalq əlaqələr anlamına gəlir, regionun gənc nəsli üçün isə ayrı-ayrı dövlətlərin sərhədlərindən kənara çıxaraq Avrasiyanın daha geniş kontekstində düşünmək imkanı deməkdir.
- Azərbaycan Orta Dəhlizin əsas halqasıdır. Yeni Avrasiya nəqliyyat və logistika məkanının formalaşmasında onun rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
- Orta Dəhlizin inkişafında Azərbaycanın rolunu qiymətləndirmək çətindir. Fikrimcə, Azərbaycanın uğurunun ən vacib amillərindən biri ölkə rəhbərliyinin Orta Dəhlizin potensialını qlobal trendə çevrilməzdən çox əvvəl tanıması idi. Nəqliyyat və logistika infrastrukturuna ardıcıl investisiyalar bu gün Azərbaycana yeni Avrasiya iqtisadi məkanının əsas memarı rolunu oynamağa imkan verir.
Avrasiyanın xəritəsinə nəzər saldıqda, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya, Xəzər regionu, Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında özünəməxsus mövqeyi ortaya çıxır. Lakin Azərbaycanın əhəmiyyəti coğrafiya ilə məhdudlaşmır. İllər ərzində ölkə nəqliyyat, liman və dəmir yolu infrastrukturunun inkişafına ardıcıl olaraq sərmayə yatırıb və bütün marşrut boyunca gələcək artımın təməlini qoyub.
Bu gün Bakı artıq xəritədə sadəcə tranzit nöqtəsi deyil, yeni Avrasiya iqtisadi məkanının strateji mərkəzlərindən biridir. Azərbaycanın regionun inkişafı üçün uzunmüddətli vizyon nümayiş etdirməsi və Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin bütün iştirakçılarının onunla əməkdaşlıqdan asılı olduğunu başa düşməsi xüsusilə vacibdir. Mərkəzi Asiya baxımından Azərbaycan Avropa bazarlarına təbii körpüyə çevrilir. Avropa baxımından isə Şərq ilə Qərb arasında ticarət yollarının davamlılığını və şaxələndirilməsini təmin edən vacib tərəfdaşdır. Buna görə də Azərbaycan ilə Özbəkistan arasındakı strateji tərəfdaşlıq bütün Orta Dəhliz arxitekturası üçün tamamilə yeni bir əhəmiyyət kəsb edir.
- Bakı Beynəlxalq Dəniz Limanı və dəmir yolu infrastrukturu da daxil olmaqla Azərbaycanın nəqliyyat qovşaqlarının marşrutun inkişafı üçün hansı əhəmiyyəti var?
- İstənilən beynəlxalq dəhliz yalnız əsas qovşaqları qədər güclüdür. Bu baxımdan, Azərbaycan əsas rola malikdir. Mahiyyət etibarilə, Bakı Beynəlxalq Dəniz Limanı Orta Dəhlizin Xəzər dənizindəki əsas qapısıdır. O, Mərkəzi Asiya ilə Qafqaz və Türkiyədən keçərək Avropaya gedən digər marşrutlar arasında əlaqəni təmin edir. Regionun nəqliyyat əlaqəsini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirən Bakı-Tbilisi-Qars marşrutu da daxil olmaqla, Azərbaycanın dəmir yolu infrastrukturu da eyni dərəcədə vacibdir.
Lakin mən həmişə bir məqamı vurğulayıram. Rəqabəti təkcə infrastruktur yaratmır; o, effektiv idarəetmə, rəqəmsallaşma, müasir gömrük prosedurları və yüksəksəviyyəli beynəlxalq koordinasiya ilə birləşdirildikdə ortaya çıxır. Buna görə də Orta Dəhlizin inkişafının növbəti mərhələsi təkcə obyektlərə yeni sərmayələri deyil, həm də onların qarşılıqlı əlaqələrinin səmərəliliyinə investisiyaları əhatə etməlidir.
- Sizcə, Orta Dəhliz on ildən sonra necə görünəcək? Bu marşrut təkcə mövcud nəqliyyat dəhlizlərinə alternativ deyil, həm də Avrasiya ticarətinin tamhüquqlu oxuna çevrilə bilərmi?
- Əminəm ki, on il ərzində Orta Dəhliz Avrasiyanın əsas iqtisadi arteriyalarından birinə çevrilə bilər. Lakin bunun baş verməsi üçün onu yalnız digər marşrutlara alternativ kimi görməkdən əl çəkmək vacibdir.
Öz növbəsində, Özbəkistan da görünməmiş iqtisadi transformasiya mərhələsini yaşayır. Prezident Şavkat Mirziyoyevin rəhbərliyi altında həyata keçirilən son illərdəki genişmiqyaslı islahatlar sayəsində ölkə beynəlxalq biznes, investisiya və regional əməkdaşlığa xeyli açıq olub. Məhz buna görə də Mərkəzi Asiya indi yalnız qlobal iqtisadiyyatın periferiyası deyil, həm də onun yeni böyümə mərkəzlərindən birinə çevrilmək üçün unikal fürsətə malikdir.
Orta Dəhliz əməkdaşlığa, inteqrasiyaya və qarşılıqlı faydaya əsaslanan müstəqil iqtisadi inkişaf modelinə çevrilməlidir. Buna nail olmaq üçün infrastrukturun inkişafını davam etdirmək, ticarət qaydalarını uyğunlaşdırmaq, rəqəmsal həllərin tətbiqini həyata keçirmək, investisiya əməkdaşlığını gücləndirmək və ən əsası, insanlara investisiya qoymaq lazımdır.
Orta Dəhliz Mərkəzi Asiyanı, Cənubi Qafqazı, Türkiyəni, Avropanı və Asiyanı təkcə yük axını vasitəsilə deyil, həm də milyonlarla insan üçün ortaq imkanlar yolu ilə birləşdirən bir ekosistemə çevrilmək üçün bütün ilkin şərtlərə malikdir. Nəticədə müasir İpək Yolu ölkələr arasında deyil, insanlar arasında bir yol deməkdir. Fikrimcə, müasir İpək Yolunun əsl mənası da bundan ibarətdir.
jpg_1782946307.jpg)
