Yaxın Şərqdə baş qaldıran yeni hərbi gərginlik, xüsusilə Hörmüz boğazının bağlanması enerji bazarlarına təsirsiz ötüşməyib. Dünya neft daşımalarının ən strateji marşrutlarından biri sayılan bu boğaz ətrafında risklərin artması "qara qızıl"ın qiymətini yüksəldib.
Məlumatlara görə, dünya üzrə daşınan neftin təxminən 20 faizi məhz Hörmüzdən keçir. Belə bir yolun risk altına düşməsi neft idxalçılarını gərgin vəziyyətə salır. Enerji qiymətlərində hər artım birbaşa olaraq nəqliyyat, ərzaq, istehsal və xidmət sektorlarında xərclərin yüksəlməsi ilə nəticələnir. Bu isə son nəticədə vətəndaşların gündəlik həyatına təsir edir.
Hazırkı vəziyyət göstərir ki, bir çox ölkə artıq enerji böhranının nəticələrinə qarşı fövqəladə tədbirlər planı hazırlayıb. Böyük Britaniyada dizel yanacağının qiyməti son illərin ən yüksək həddinə yüksəlib. Hökumət yanacağa tətbiq olunacaq əlavə verginin yenidən nəzərdən keçirilməsini gündəmə gətirib. Eyni zamanda müəyyən enerji siyasətinin hazırlanması, fövqəladə hallar üçün dövlətin ehtiyat yanacaq bazasının tətbiqi kimi məsələlər müzakirə olunur.
Avstraliya isə sosial yükü azaltmaq üçün daha fərqli üsula əl atıb. Belə ki, Tasmaniya və Viktoriya ştatlarında ictimai nəqliyyat pulsuz elan olunub ki, bu da əhalinin yaşayış xərclərini azaltmağa yönəlmiş əhəmiyyətli addımdır. Bu qərar yanacaq sərfiyyatını azaltmaqla yanaşı, insanların şəxsi avtomobillərdən istifadəsini minimuma endirməklə ümumi enerji istehlakını aşağı salmağa xidmət edir.
Misirdə vəziyyət daha sərt inzibati tədbirlərlə müşayiət olunur. Enerjiyə qənaət məqsədilə restoran, mağaza və kafelərin axşam saat 21:00-dək bağlanması qərara alınıb. Küçə işıqları və reklam lövhələrinin söndürülməsi, bəzi işçilərin həftədə ən azı bir gün məsafədən işləməyə keçməsi enerji böhranının şəhər həyatına birbaşa müdaxilə etdiyini göstərir. Bu addımlar enerji istehlakını azaltmaqla yanaşı, hökumətin vəziyyətin ciddiliyini dərk etdiyini ortaya qoyur.
Asiyanın digər ölkələrində isə problem daha çox yanacaq çatışmazlığı və sosial məhdudiyyətlər şəklində özünü göstərib. Myanmada şəxsi avtomobillər üçün limitli yanacaq sistemi tətbiq olunub. QR kodlar vasitəsilə gündəlik yanacaq limiti müəyyən edilir. Burada artıq inzibati nəzarət ön plana keçib. Ölkədə aviaşirkətlərin bəzi marşrutları dayandırması və biletlərin kəskin bahalaşması isə böhranın nəqliyyat sektoruna ciddi zərbə vurduğunu göstərir.
Pakistan və Filippin kimi ölkələrdə dövlət qurumları dörd-günlük iş həftəsinə keçib. Bu addım bir tərəfdən ofislərdə enerji istehlakını azaltmağa, digər tərəfdən isə nəqliyyat xərclərini minimuma endirməyə hesablanıb. Pakistanda toy və şənliklərdə qonaq sayının 200 nəfərlə məhdudlaşdırılması, xarici səfərlərin yalnız zəruri hallarda mümkün olması enerji böhranının sosial həyata ciddi təsir etdiyini göstərir. Filippində isə dövlət qurumlarına enerji istehlakını 20 faiz azaltmaq barədə birbaşa göstəriş verilib.
Yaponiyada benzin qiymətlərində təxminən 9 faizlik artım qeydə alınıb. Hökumətin subsidiyaları qiymət artımının təsirini müəyyən qədər yumşaltsa da, iqtisadi təzyiqin artdığı açıq hiss olunur. Yaponiya kimi sənaye nəhəngi üçün enerji qiymətlərində hər dəyişiklik istehsal xərclərinə, ixraca və ümumi iqtisadi tempə təsir göstərir.
Tayland və Şri-Lanka da enerjiyə qənaət tədbirlərini sərtləşdirən ölkələr sırasındadır. Taylandda dövlət qulluqçularına işıqları söndürmək, lift əvəzinə pilləkənlərdən istifadə etmək və xarici səfərləri dayandırmaq tapşırılıb. Şri-Lankada isə dövlət müəssisələri, məktəblər və universitetlər üçün dördgünlük iş həftəsi tətbiq edilib, sürücülər üçün həftəlik 15 litrlik yanacaq limiti müəyyən olunub.
Banqladeşdə vəziyyət daha kəskin xarakter alıb. Universitetlərin müvəqqəti bağlanması, bəzi dini və ictimai tədbirlərin təxirə salınması böhranın cəmiyyətin bütün təbəqələrinə təsir etdiyini göstərir. Artan idxal xərclərini qarşılamaq üçün 2,5 milyard dollar xarici maliyyə dəstəyi axtarılması isə ölkənin iqtisadi təzyiq altında olduğunu açıq şəkildə ortaya qoyur.
Vyetnam isə vergi güzəştləri yolu ilə bazarı sabitləşdirməyə çalışır. Benzin, dizel və aviasiya yanacağı üzrə əlavə dəyər vergisinin müvəqqəti ləğv olunması qiymət artımının vətəndaşlara təsirini azaltmağa xidmət edir. Eyni zamanda vətəndaşlara velosiped və alternativ nəqliyyat vasitələrindən istifadə tövsiyə olunur.
Bütün bunlar göstərir ki, neftin bahalaşması sıradan bir hadisə deyil. Bu proses ölkələrin iqtisadi siyasətinə, sosial həyatına, iş rejiminə, nəqliyyat sisteminə və hətta insanların gündəlik davranışlarına qədər təsir edir. Hörmüz boğazında vəziyyətin sabitləşməməsi halında enerji qiymətlərində artımın davam etməsi qaçılmaz görünür. Bu isə qlobal inflyasiyanın daha da dərinləşməsi, ərzaq və xidmət qiymətlərinin artması, yaşayış xərclərinin yüksəlməsi deməkdir.
Hazırkı proseslər bir daha sübut edir ki, qlobal iqtisadiyyat enerji təhlükəsizliyi məsələsində hələ də son dərəcə həssasdır. Bir coğrafiyada baş verən gərginlik minlərlə kilometr uzaqda yaşayan insanların gündəlik həyatına, iş rejiminə və büdcəsinə böyük təsir göstərir. Neft bazarındakı bu proses həm də dövlətlər üçün ciddi xəbərdarlıqdır. Belə ki, alternativ enerji mənbələrinə keçid, enerji səmərəliliyi və strateji ehtiyatların gücləndirilməsi artıq zərurətə çevrilib.
Təhminə VERDİYEVA,
İlham BABAYEV (foto),
"Azərbaycan"
