Dünya xəritəsində dövlətlərin gücü çox vaxt onların iqtisadi göstəriciləri, hərbi büdcələri və ya texnoloji yenilikləri ilə ölçülür. Lakin tarixin dərin qatlarına enəndə fərqli bir mənzərə ilə qarşılaşırıq. Əsrlərlə mövcud olan, imperiyaların sərt təzyiqlərinə tab gətirən və sivilizasiya meydanında öz sözünü deyən xalqların gizli gücü onların maddi zənginliyindən daha çox mənəvi sütunlarında gizlənir. Bu sütunların ən etibarlısı xalqın tarixi yaddaşı, mədəni irsi və qoruyub saxladığı mənəvi dəyərlər sistemidir. Hüquqi qanunlar dövlətin xarici çərçivəsini və inzibati sistemini idarə edirsə, mədəni yaddaş bu sistemə can verir, onu, sadəcə, bir mexanizm olmaqdan çıxarıb, canlı orqanizmə çevirir. Mədəni təməllər aşınmağa başlayanda ən böyük ordular və ən zəngin xəzinələr belə dövlətin süqutunun qarşısını ala bilmir.
Kollektiv yaddaş, sadəcə, arxiv rəflərində toz basan sənədlərin, yaxud keçmişdə baş vermiş hadisələrin quru xronologiyası deyil. O, cəmiyyətin bu gününü tənzimləyən və gələcəyə hansı addımlarla gedəcəyini müəyyən edən strateji bir kompasdır. Azərbaycanın dövlətçilik tarixi bu baxımdan çox unikal bir təcrübə təqdim edir. Xalqımız əsrlər boyu müxtəlif imperiyaların tərkibində olanda, siyasi müstəqilliyini itirdiyi ən çətin dönəmlərdə belə öz milli kimliyini qorumağı bacarıb. Bu böyük müqavimətin arxasında dayanan əsas qüvvə ana dili, sarsılmaz ailə institutu, zəngin ədəbi irs, fəlsəfi düşüncə və nəsildən-nəslə keçən adət-ənənələr olub. Siyasi idarəçilik formaları dəyişsə də, bu mədəni kodlar xalqın varlığını qoruyan mənəvi qalxan rolunu oynayıb. Buna görə də ölkəmizdə dövlətçilik anlayışı, sadəcə, müəyyən bir dövrün hakimiyyət strukturu ilə məhdudlaşmır. Dövlətçilik xalqın mənəvi bütövlüyünün siyasi müstəvidə təşkilatlanma formasıdır.
Tarixi inkişafın gedişatına diqqət yetirəndə aydın olur ki, dövlətlərin taleyini gündəlik siyasi hadisələrdən daha çox dərin mədəni qatlar idarə edir. Atropatenadan tutmuş Albaniyaya, Şirvanşahlardan Səfəvilərə, xanlıqlardan müasir respublikamıza qədər uzanan böyük bir tarixi zəncir var. Bu zəncirin halqalarını bir-birinə bağlayan əsas bağ məhz bizim ortaq mədəni yaddaşımızdır. Bu yaddaşın ən qədim laylarından biri "Avesta" irsi ilə birbaşa bağlıdır. Bu qədim mətn, sadəcə, dini baxışların toplusu deyil. O, əslində, qədim cəmiyyətin əmək, ədalət, insan hüquqları, təbiətlə harmoniyanı qorumaq və ictimai məsuliyyət haqqında mənəvi təsəvvürlərini bu günə çatdıran ən böyük abidədir. Həmin mənəvi köklər əsrlər boyu bölgənin etik və humanitar düşüncə tərzini formalaşdırıb. Kollektiv kimlik cəmiyyətin öz keçmişini rituallar, simvollar və yazılı irs vasitəsilə qoruyub gələcək nəsillərə ötürməsi ilə yaşayır. Siyasi sistemlər zamanla tarix səhnəsindən silinə bilər, amma mədəniyyətin yaratdığı kodlar yeni tarixi şəraitdə fərqli formalarda özünü yenidən büruzə verir.
Bu tarixi zəncirin ən kritik və müasir Azərbaycanın taleyini həll edən dönüş nöqtəsi 1969-cu ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlməsi oldu. Həmin dövrün sərt geosiyasi şərtlərini göz önünə gətirəndə bu hadisənin əhəmiyyəti daha aydın görünür. Sovet imperiyasının vahid sovet xalqı yaratmaq, milli kimlikləri silmək istədiyi bir vaxtda - 1969-cu ildə Bakıda tamamilə yeni bir milli intibahın əsası qoyuldu. Heydər Əliyev çox uzaqgörən bir strateq kimi dərk edirdi ki, siyasi müstəqilliyə gedən yol cəmiyyətin mənəvi cəhətdən müstəqil olmasından, öz köklərini dərindən tanımasından keçir. Məhz bu səbəbdən 1969-cu ildən başlayaraq mədəniyyət, ədəbiyyat, teatr və kino milli şüurun qorunması və gələcək dövlətçilik ideologiyasının formalaşdırılması üçün əsas platformaya çevrildi. Siyasi mühitdə açıq deyilməsi qadağan olunan milli ideallar sənətin gücü ilə xalqın qəlbinə və beyninə həkk olundu.
Bu strateji xəttin ən böyük və sarsılmaz sütunu ana dili siyasəti oldu. Dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, millətin dünyanı qavrama rejimini və tarixi yaddaşını kodlaşdıran mənəvi məkandır. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə 1978-ci ildə Azərbaycan SSR Konstitusiyasına Azərbaycan dilinin dövlət dili olması barədə bəndin daxil edilməsi sadə bir hüquqi prosedur deyildi. Bu, sovet totalitarizminin ən amansız dövründə milli haqların qorunması yolunda atılmış böyük bir tarixi cəsarət və 1969-cu ildən başlayan böyük hazırlığın məntiqi nəticəsi idi. Müstəqillik qazanıldıqdan sonra 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilən müstəqil Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında bu siyasi xətt daha da möhkəmləndirildi və dövlətin təməl prinsiplərindən birinə çevrildi.
Dil siyasəti təkcə qanunvericilik sənədlərində yazılan bəyanatlarla bitmədi. 2001-ci ilin iyun ayında imzalanan dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında fərman Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyində, elmi dairələrdə, təhsil sistemində və mətbuatda mövqeyini qəti şəkildə bərqərar etdi. Bunun ardınca eyni ilin avqust ayında verilən digər bir qərarla avqust ayının 1-nin ölkəmizdə Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü elan edilməsi milli yaddaşın qorunmasına yönəlmiş dövlət siyasətinin nə qədər ardıcıl və sarsılmaz olduğunu göstərdi. Bu idarəçilik modelində ana dili, klassik irs, elm və tarixi həqiqətlər bir-birini tamamlayan bütöv bir ideoloji sistem kimi nəzərdən keçirilirdi.
Millətlərin tarixində elə məqamlar yetişir ki, təkcə rəsmi qaydalar və hüquqi prosedurlar cəmiyyətin böhrandan çıxmasına bəs etmir. Belə taleyüklü dönüş nöqtələrində proseslərin bütün ağırlığı bütöv bir xalqın taleyini çiyinlərində daşıyan güclü şəxsiyyət amilinin üzərinə düşür. Həmin liderlər mövcud şəraitlə, sadəcə, barışan deyil, cəmiyyətin gələcək modelini öz intellektual iradəsi ilə formalaşdıran qüvvəyə çevrilirlər. Gerçək ziyalılar təkcə akademik biliklərin daşıyıcısı olan insanlar deyil. Onlar mənsub olduqları xalqın sosial və mədəni təcrübəsini sistemləşdirən, milli inkişafın və dövlət maraqlarının intellektual sütunlarını quran aparıcı şəxslərdir.
Azərbaycan tarixinə nəzər saldıqda Şah İsmayıl Xətai, Heydər Əliyev kimi tarixi simaların fərqli əsrlərdə və fərqli siyasi şəraitlərdə fəaliyyət göstərdiklərini görürük. Lakin onların hamısını birləşdirən ortaq bir məram var idi. Bu məram milli dövlət ideyasını hər şeydən uca tutmaq və onu daha üstün bir mərhələyə qaldırmaq missiyası idi. Bu yolda Həsən bəy Zərdabi yaratdığı milli mətbuat vasitəsilə ictimai şüuru oyatdı, Mirzə Fətəli Axundzadə dünyəvi dövlət düşüncəsinin təməllərini atdı, Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlu milli ideologiyanın fəlsəfi əsaslarını zənginləşdirdilər, Üzeyir bəy Hacıbəyli isə milli musiqini xalqın özünüdərk vizit kartına çevirdi.
Müstəqil dövlətimizdə ziyalılara, elm adamlarına və mədəniyyət xadimlərinə münasibət tamamilə yeni bir müstəviyə keçdi. Heydər Əliyev yaradıcı elitanı və alimləri prosesləri kənardan izləyən müşahidəçilər deyil, dövlət quruculuğunun birbaşa içində olan fəal iştirakçılar kimi görürdü. 1997-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 50 illik yubileyində çıxış edərkən elmi "milli sərvət" adlandırması və bu qurumun fəaliyyətini dövlətin gələcəyi ilə bağlaması həmin dərin baxışın real təzahürü idi. Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, İmadəddin Nəsimi, Cəlil Məmmədquluzadə kimi dühaların mənəvi irsi, sadəcə, xüsusi günlərdə xatırlanan tarixlər deyil, yeni nəşrlər və ciddi araşdırmalar vasitəsilə milli düşüncə sistemimizin daimi tərkib hissəsinə çevrildi. Çünki quru bilik təkbaşına şəxsiyyət yetişdirə bilməz. İnsanı formalaşdıran onun nəfəs aldığı mənəvi mühit, simvollar və mənalar dünyasıdır.
Hər hansı bir milli ideologiya, sadəcə, qapalı otaqlarda yazılan quru siyasi tezislərdən ibarət ola bilməz. Onun həqiqi qaynağı xalqın əsrlər boyu süzgəcdən keçirdiyi təmiz mənəviyyatıdır. Müstəqilliyin ilk illərində ölkəmizin qarşısında duran ən böyük problem fərqli siyasi baxışları, sosial qrupları və təbəqələri vahid bir amal ətrafında toplamaq idi. Cəmiyyətin daxili sabitliyi birbaşa olaraq cəmiyyətin ortaq dəyərlərindən, tarixi keçmişindən və ictimai mədəniyyətin gücündən asılıdır.
Heydər Əliyevin böyük uzaqgörənliklə formalaşdırdığı azərbaycançılıq konsepsiyası məhz bu tarixi zərurətdən irəli gəldi. Bu ideologiya heç vaxt dar etnik çərçivələrə sığışmadı. Onun təməlində dövlətə sonsuz sədaqət, ortaq tarixi keçmiş, ana dilinə hörmət, vətəndaşlıq məsuliyyəti və multikulturalizm prinsipləri dayanırdı. Azərbaycançılıq müxtəlif köklərə və inanclara sahib olan insanları eyni vətəndaşlıq müstəvisində birləşdirən bütöv və sarsılmaz bir dövlətçilik fəlsəfəsinə çevrildi.
Mədəniyyət bu böyük ideologiyanın, sadəcə, bir parçası deyil, onun daşıyıcı nüvəsidir. Çünki insanları siyasi şüarlarla bir yerə toplamaq olar, amma onları mənəvi olaraq bir millət halına gətirmək ancaq ortaq mədəniyyətlə mümkündür. Bu strateji yolun ən mühüm praktik addımlarından biri 2001-ci ilin noyabr ayında Bakıda keçirilən Dünya Azərbaycanlılarının Birinci Qurultayı oldu. Bu tarixi toplantıda dahi rəhbər azərbaycançılığı planetin müxtəlif nöqtələrində yaşayan bütün soydaşlarımızı eyni amal uğrunda birləşdirən qüvvə kimi elan etdi. Həmin ideoloji xətt həm də mədəniyyətin dili ilə cəmiyyətə ötürüldü. Muğam sənətinin qorunması, klassik sənətkarlarımızın beynəlxalq miqyasda qeyd edilən yubileyləri ölkəmizin sivilizasiya tarixindəki yerini bütün dünyaya nümayiş etdirmək məqsədi daşıyırdı. Məhz bu cəhətdən bizim tariximiz parçalanmış, bir-biri ilə əlaqəsi olmayan epizodlardan ibarət deyil. Qədim dövlətlərimiz, Orta əsrlərin intibah mədəniyyəti, maarifçilik hərəkatımız, Xalq Cümhuriyyətimiz və müasir respublikamız vahid inkişaf yolunun bir-birini tamamlayan qızıl halqalarıdır.
Milli mədəni irsin hüquqi baxımdan qorunması istiqamətində 2000-ci ilin avqust ayında dövlət başçısının imzaladığı tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsinin təkmilləşdirilməsi haqqında fərman da məhz bu ali fəlsəfəyə xidmət edirdi. Tarixi abidələr, sadəcə, qədim daşlar və tikililər deyil. Onlar dövlətin tarixi yaddaşının maddi pasportudur. İçərişəhər, Qobustan, Şəki Xan sarayı kimi bənzərsiz incilərin qorunub gələcək nəsillərə saxlanması keçmişə rəsmi ehtiram göstərməkdən daha çox gələcəyin milli kimliyini inşa etmək mənasına gəlirdi.
Zaman keçdikcə, qlobal çağırışlar dəyişdikcə dövlətçilik məktəbləri də öz fəaliyyətini yeniləməli, dövrün tələblərinə uyğunlaşmalıdır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan yeni əsrdə mədəniyyət siyasətini, sadəcə, milli irsin qorunması çərçivəsindən çıxardı, bu sahə artıq beynəlxalq nüfuz, qlobal humanitar əməkdaşlıq və milli təhlükəsizlik amilləri ilə sintez olundu. 2014-cü ildə təsdiqlənən mədəniyyət konsepsiyası və teatr sənətinin inkişafına dair dövlət proqramları bu sahənin ölkə idarəçiliyinin əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilməsini təmin etdi.
Bu mərhələnin ən möhtəşəm və hər birimizin qəlbində böyük qürur hissi doğuran səhifəsi işğaldan azad edilmiş qədim torpaqlarımızda, Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləridir. Otuz ilə yaxın müddətdə dağıdılmış məscidlərin, talan olunmuş muzeylərin, tarixi memarlıq abidələrinin yenidən ayağa qaldırılması adi bir tikinti və ya infrastruktur layihəsi deyil. Bu, milli yaddaşın öz doğma coğrafiyasına, mənəvi vətəninə qətiyyətli qayıdışıdır.
Dövlət başçısının 2021-ci ilin yanvar ayında imzaladığı sərəncamla Şuşa şəhərinin Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi, Vaqif Poeziya Günlərinin, "Xarıbülbül" festivalının illər sonra yenidən doğma məkanda təşkil olunması, Natəvanın, Bülbülün, Üzeyir bəyin vaxtilə güllələnmiş heykəllərinin yenidən öz yerinə qaytarılması və Qarabağ Universitetinin fəaliyyətə başlaması bir daha sübut etdi ki, Şuşanın dirçəlişi bizim milli ruhumuzun dirçəlişidir. Xalqın yaddaşı konkret coğrafi məkanlarla bütövləşəndə nəsildən-nəslə daha saf və canlı şəkildə ötürülür. Şuşa bizim milli yaddaşımızın coğrafi və mənəvi zirvəsidir.
Bu böyük dövlət strategiyasının beynəlxalq aləmdəki ən fəal qolu Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın və Heydər Əliyev Fondunun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən humanitar diplomatiya xəttidir. Müasir dünyada dövlətlərin uğuru təkcə iqtisadi və ya hərbi güclə deyil, həm də ölkənin mədəni cəlbediciliyi, humanitar siyasəti və formalaşdırdığı bəşəri dəyərlər sayəsində mümkün olur. Azərbaycan muğamının, aşıq sənətinin, xalçaçılıq məktəbinin və kəlağayı ənənələrinin UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahılarına daxil edilməsi ölkəmizin beynəlxalq humanitar pasportunu bütün dünyaya təqdim etdi. Eyni zamanda fondun dəstəyi ilə Vatikandakı qədim katakombaların, Romadakı Kapitoli Muzeyinin, Fransa, Pakistan və dünyanın digər coğrafiyalarındakı tarixi və mədəni abidələrin bərpası Azərbaycanın multikulturalizm modelini əyani şəkildə nümayiş etdirdi. Bu layihələr sübut etdi ki, mədəniyyət dar çərçivələr deyil, bəşəriyyəti eyni mənəvi müstəvidə birləşdirən ortaq bir dildir.
Dövlət mədəniyyətin tərəqqisi, sənət adamlarının fəaliyyəti üçün bütün hüquqi, inzibati və maddi imkanları səfərbər edir. Mədəniyyət isə öz növbəsində dövlətin daxili mənəvi dayaqlarını, cəmiyyətdəki vətəndaş həmrəyliyini və tarixi davamlılığı tam sığortalayır. Azərbaycanın keçdiyi bu şərəfli yol bütün dünyaya bəyan edir ki, milli tərəqqinin davamlı olması təkcə maddi göstəricilərdən deyil, həm də mədəni və intellektual potensialın yüksək səviyyəsindən asılıdır. Öz tarixi yaddaşını hər zaman diri saxlayan, mədəniyyəti dövlət siyasətinin mərkəzinə qoyan bir xalq dəyişən qlobal dünyada öz mövqelərini hər zaman ən uca zirvələrdə qoruyub saxlayacaqdır. 1969-cu ilin 14 iyulunda əsası qoyulan bu dahi strateji xətt sübut etdi ki, güclü dövlət modeli mütləq xalqın intellektual potensialına söykənməlidir. Azərbaycan dövlətçiliyinin gələcək qələbələri də məhz bu sarsılmaz mənəvi təməl üzərində ucalmağa davam edəcəkdir.
Sadiq QURBANOV,
Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri
