Dünyanın müxtəlif guşələrində temperaturun yüksəlməsi, daşqınlar, quraqlıqlar, meşə yanğınları və güclü fırtınalar planetimizin təbii tarazlığının pozulduğunu göstərir. Bu proseslərin böyük hissəsi antropogen təsirlərlə bağlıdır. Sənaye tullantıları, plastik çirklənmə, qeyri-sağlam urbanizasiya, sürətli əhali artımı və təbii resursların həddindən artıq istismarı havanın, suyun və torpağın çirklənməsinə səbəb olur. Nəticədə ekosistemlər zəifləyir, təbii tarazlıq pozulur və insan sağlamlığı ciddi təhlükə altına düşür.
Məlumatlara görə, artıq 3,6 milyard insan iqlim dəyişikliklərinə yüksək həssas bölgələrdə yaşayır. 2030-2050-ci illər arasında iqlim dəyişikliyinin qidalanma çatışmazlığı, malyariya və ishal səbəbindən hər il təxminən 250 min əlavə ölümə səbəb olacağı gözlənilir. Sağlamlığa birbaşa zərərin iqtisadi dəyərinin isə 2030-cu ildə 2-4 milyard dollar arasında olacağı proqnozlaşdırılır.
İstilik dalğaları iqlim dəyişikliklərinin ən ölümcül nəticələrindən biridir. Dünya əhalisinin təxminən 30 faizi artıq ildə ən azı 20 gün həyati təhlükəli istilərə məruz qalır və bu göstəricinin əsrin sonuna qədər 50-75 faizə yüksələcəyi gözlənilir. Son illərdə istilik dalğalarının tezliyi və müddəti artdıqca ölüm halları da çoxalır. Yaşlılar, uşaqlar və xroniki xəstəliyi olan insanlar xüsusilə həssas qruplar hesab olunurlar.
2023-2025-ci illər tarixdə qeydə alınan ən isti dövr kimi yadda qalıb. 2025-ci ildə qlobal temperatur sənayeləşmədən əvvəlki dövrdən təxminən 1,47 dərəcə yüksək olub. Yer səthinin yarısı 32 dərəcədən yuxarı temperaturu olan istilik dalğaları ilə üzləşib. Hindistanda bəzi bölgələrdə temperatur 46 dərəcəni keçmiş, bu isə onlarla ölüm və minlərlə istiliklə bağlı xəstəlik halına səbəb olmuşdur.
Qeyri-sabit iqlim şəraiti ərzaq və su ehtiyatlarına təsir edir, yeni infeksion xəstəlik modelləri yaradır və mövcud xəstəliklərin yayılma coğrafiyasını dəyişdirir. Ekstremal meteoroloji hadisələr və ekosistem dəyişiklikləri qlobal istiləşmənin yaratdığı təhlükələrin yalnız bir hissəsidir. Bu proseslər artıq səhiyyə sistemləri üçün ciddi çağırışa çevrilib.Yüksək temperatur dalğaları, daşqınlar və digər təbii fəlakətlər zamanı xəstəliklərin yayılması sürətlənir. Malyariya kimi transmissiv xəstəliklərin yayılma modelləri dəyişir və əvvəllər təhlükəsiz sayılan bölgələrdə risk artır. Temperatur və yağıntı dəyişiklikləri xəstəlik daşıyıcı həşəratların yaşayış mühitini genişləndirərək infeksiyaların coğrafiyasını böyüdür.
İqlim dəyişikliyinin sağlamlığa təsiri həm birbaşa, həm də dolayı yollarla özünü göstərir. Birbaşa təsirlər istilik dalğaları, qasırğalar, daşqınlar və dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi nəticəsində yaranan xəsarət və ölümlərlə bağlıdır. Dolayı təsirlər isə ətraf mühit dəyişiklikləri vasitəsilə baş verir. Hava çirklənməsi ürək-damar və tənəffüs xəstəliklərini ağırlaşdırır, su keyfiyyətinin pisləşməsi yoluxucu xəstəliklərin riskini artırır, iqlim dəyişiklikləri isə qida təhlükəsizliyini təhdid edir.
Quraqlıq və ekstremal hava hadisələri kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını azaldır, ərzaq qiymətlərini artırır və qidalanma çatışmazlığı riskini yüksəldir. Xüsusilə uşaqlar və hamilə qadınlar mikroelement çatışmazlığına qarşı həssasdır. İqlim dəyişikliyi suyun keyfiyyətinə də təsir edir və su ilə ötürülən xəstəliklərin yayılmasını sürətləndirir.
Bu proseslərin psixoloji təsirləri də var. Ekstremal hava hadisələri, yaşayış mühitinin məhv edilməsi və məcburi miqrasiya stres, depressiya və travma sonrası stres pozğunluğuna səbəb olur. Ekoloji narahatlıq kimi tanınan yeni psixoloji fenomen insanlarda gələcək barədə xroniki qorxu yaradır.
Şəhərlərdə beton və asfaltın istiliyi saxlaması "istilik adası" effekti yaradır. Gün ərzində qızan səthlər gecə istilik buraxaraq insanların rahat yatmasına mane olur və bədənin bərpa qabiliyyətini zəiflədir. Bu səbəbdən urbanizasiya iqlim risklərini daha da artıran mühüm amilə çevrilir.
Dağlıq bölgələrdə iqlim dəyişiklikləri daha sürətlə baş verir.Tədqiqatlar göstərir ki, dağlıq ərazilərdə temperatur düzənliklərə nisbətən daha sürətlə artır. Qar örtüyünün azalması və buzlaqların əriməsi dünyada şirin su ehtiyatlarının sabitliyini təhlükə altına qoyur. Dünyada bir milyarddan çox insan içməli su mənbəyi kimi dağ buzlaqlarından asılıdır.
İqlim dəyişiklikləri allergiya xəstələri üçün də ciddi problemlər yaradır. Tədqiqatlar göstərir ki, son onilliklərdə tozcuq mövsümü uzanmış və havadakı polen konsentrasiyası artmışdır. Bu isə allergik reaksiyaların yayılmasını sürətləndirir.
İsti qışlar və uzun payızlar təhlükəli xəstəlik daşıyıcı həşəratların yaşayış mühitini genişləndirir. Qlobal istiləşmə nəticəsində yoluxucu xəstəliklərin təxminən 60 faizinin daha təhlükəli hala gəldiyi qeyd olunur.
Su ehtiyatlarının azalması da ciddi problemlər yaradır. Yer kürəsinin su ehtiyatlarının çox az hissəsi asan istifadə edilə biləndir və urbanizasiya, sənaye və kənd təsərrüfatının artan tələbatı bu balansı daha da pozur. Bəzi şəhərlərdə su qıtlığı yaxın onilliklərdə kritik həddə çata bilər.
İqlim dəyişikliklərinin sağlamlığa təsirlərini azaltmaq üçün kompleks tədbirlər tələb olunur. Epidemioloji nəzarət sistemlərinin gücləndirilməsi, səhiyyə infrastrukturunun inkişafı və səhiyyə işçilərinin yeni risklərə uyğun təlimi vacibdir. Erkən xəbərdarlıq sistemləri, ictimai maarifləndirmə və ekstremal hava şəraitinə uyğunlaşma tədbirləri risklərin azaldılmasında mühüm rol oynayır.
Beynəlxalq əməkdaşlıq və Paris Sazişi kimi qlobal razılaşmalar iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə əsas rol oynayır. İstixana qazı emissiyalarının azaldılması, bərpaolunan enerjiyə keçid və təbii resursların davamlı idarə olunması qlobal istiləşməni yavaşlada bilər.
Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, iqlim artıq sağlamlığımız üçün yeni qaydalar müəyyən edir. Lakin bu, qaçılmaz son deyil. Riskləri anlamaq və uyğunlaşma strategiyalarını tətbiq etmək gələcək nəsillərin təhlükəsizliyi üçün əsas şərtdir. Şəhərlərdə yaşıl zonaların artırılması və ekoloji təmiz texnologiyaların tətbiqi bu istiqamətdə mühüm addımlardır.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
