Bir il sonra: Vaşinqton razılaşmaları Azərbaycanı hansı yeni geosiyasi mərhələyə çıxardı?

Prezident İlham Əliyevin 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqton diplomatiyası Azərbaycana yalnız regional sülhün şərtlərini diktə etmək imkanı vermədi, həm də ölkəni qlobal ticarət xəritəsinin mərkəzi qovşağına çevirdi. ABŞ-nin “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” (TRIPP), rəsmi Bakının Zəngəzur dəhlizi beynəlxalq səviyyədə tam qəbul edilməklə, növbəti illərdə Azərbaycana həm böyük iqtisadi dividentlər, həm də güclü siyasi zəmanət qazandırır.

AZƏRTAC xəbər verir ki, ötən birillik dövr, regionun geosiyasi və iqtisadi arxitekturasını kökündən dəyişən bir çox mühüm razılaşmaların və praktiki addımların atılması ilə yadda qaldı. Hər şey 2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə ABŞ Prezidenti Donald Tramp ilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev arasında keçirilən görüşlə başlasa da, bu həm də növbəti mühüm addım — ikitərəfli əlaqələrin Strateji Tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlməsi üçün zəmin yaratdı.

Əməkdaşlıqdan Strateji Tərəfdaşlığa keçid

2025-ci il avqustun 8-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasındakı görüşün ən mühüm nəticələrindən biri ABŞ-Azərbaycan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasını hazırlayacaq İşçi Qrupun yaradılması haqqında Memorandumun imzalanması idi. Bu, sadəcə siyasi bəyanat deyildi, tərəflər öz üzərlərinə altı ay ərzində Xartiya hazırlamaq öhdəliyi götürdülər.

Bu proses bu ilin fevralın 10-da real nəticəyə çevrildi. Belə ki, Prezident İlham Əliyev və ABŞ Vitse-prezidenti Cey.Di. Vens Bakıda Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası” imzaladılar.

Xartiya münasibətləri diplomatik, iqtisadi, enerji, texnologiya, regional bağlantı və təhlükəsizlik istiqamətlərində sistemli şəkildə dərinləşdirməyi nəzərdə tutur.

2025-ci il avqustun 8-dən əvvəl Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin əsasında enerji, təhlükəsizlik və diplomatiya dururdu. Yeni Xartiyada isə süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur və texnoloji əməkdaşlıq ayrıca prioritetlər kimi müəyyənləşdirildi. Bu, münasibətlərin daha dayanıqlı modelə keçməsi baxımından müsbət nəticələrə səbəb oldu və çox keçmədi ki, bunun praktik əlamətləri də göründü. Məsələn, 2026-cı ilin fevralında İlham Əliyev ABŞ-ın “Oracle” şirkətinin rəhbəri ilə görüşdü. Görüşdə Azərbaycanda dövlət və özəl sektor üçün uzunmüddətli texnoloji əməkdaşlıq, həmçinin universitetlərdə “Oracle” akademiyalarının fəaliyyəti müzakirə olundu. Beləliklə, ABŞ-Azərbaycan əlaqələri artıq ayrı-ayrı layihələrdən ibarət deyildi. Çünki yüksələn etimad iqtisadi əlaqələrin inkişafına da təkan verdi.

İqtisadi müstəvidə əldə edilən əsas nailiyyətlər

ABŞ Prezidenti tərəfindən "Azadlığa Dəstək Aktı"na 907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması ABŞ-nin Azərbaycanı yalnız Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi kontekstində deyil, həm də ayrıca strateji tərəfdaş kimi gördüyünü göstərən mühüm addımdır. Bu, xüsusilə 2026-cı ildə iki ölkənin strateji tərəfdaşlıq üzrə sənəd qəbul etməsi fonunda əhəmiyyətlidir. Sənəddə təhlükəsizlik, enerji, iqtisadiyyat, texnologiya və regional bağlantı ayrıca əməkdaşlıq sahələri kimi göstərilir. Lakin 907-ci düzəliş qüvvədə qaldığı halda ABŞ-nin Azərbaycan hökumətinə müəyyən birbaşa yardım göstərməsi məhdudlaşdırılırdı. Bu, həm də iqtisadi-müdafiə tərəfdaşlığının önünü açdı.

Digər iqtisadi nailiyyət iki ölkə arasında Strateji İşçi Qrupunun yaradılması idi. Bu, Azərbaycan və ABŞ-nin investisiya, enerji, rəqəmsal infrastruktur və süni intellekt (AI) sahələrini əhatə edən böyük layihələrin koordinasiyasının birgə təmin edilməsi deməkdir.

Bundan başqa, rəsmi Bakının apardığı praqmatik siyasət nəticəsində Azərbaycan ərazisindən Ermənistana tranzit yüklərin keçməsi və Ermənistanın enerji təhlükəsizliyinə dəstək olaraq neft məhsullarının göndərilməsi təmin olundu. İndiyədək Azərbaycandan Ermənistana 15 min tona yaxın dizel, 5 min tona yaxın Aİ-92 və Aİ-95 benzini ixrac olunub.

Zəngəzur dəhlizinin yeni Vaşinqton modeli - TRIPP layihəsi

Ötənilki səfərin regional və qlobal miqyasda ən səs-küylü iqtisadi-logistik nəticəsi Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu (TRIPP) – Zəngəzur dəhlizi üzrə əldə olunan razılaşmadır. TRIPP layihəsi mahiyyət etibarilə Zəngəzur dəhlizinin Ermənistan ərazisindən keçən 42 kilometrlik hissəsinin beynəlxalq zəmanətlə inşa edilməsini və işə salınmasını nəzərdə tutur. Layihənin həyata keçirilməsi üçün ABŞ və Ermənistan birgə "TRIPP Development Company" şirkətini təsis edib. ABŞ tərəfi layihənin reallaşdırılması üçün ilk mərhələdə 201 milyon dollar maliyyə vəsaiti ayırıb. Həmçinin, ABŞ Dövlət Departamenti xətti ilə regional layihələri dəstəkləmək üçün 402 milyon dollarlıq "TRIPP+ Enterprise" Fondu yaradılıb. Tikinti prosesinə gəlincə, ABŞ şirkətləri ərazidə tədqiqat işlərini yekunlaşdırıb və tikinti işlərinin elə bu il başlanılması gözlənilir. Layihə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yüklərin və sərnişinlərin tam təhlükəsiz, maneəsiz multimodal keçidini təmin edir. Giriş və çıxış nöqtələri birbaşa Azərbaycan sərhədlərinə bağlandığı üçün ABŞ tərəfi layihənin bütün texniki və logistik gedişatı barədə rəsmi Bakını mütəmadi məlumatlandırır.

Bütün bunlar həm də Orta Dəhlizin güclənməsi deməkdir. Şimalda Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki gərginliklər isə cənub marşrutlarını riskli etdiyi üçün TRİPP Şərq-Qərb və Orta Dəhlizinin ən etibarlı iqtisadi elementinə çevrilir. Beləliklə, Mərkəzi Asiya və Azərbaycan üzərindən keçən yükdaşıma həcminin 2030-cu ilə qədər 11 milyon tona çatdırılması hədəflənir.

Vaşinqton sammitində ortaya çıxan TRIPP layihəsi nəinki Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantı, həmçinin daha geniş regional və tranzit baxımından mühüm nəticədir. Azərbaycan bunu Orta Dəhlizin yeni seqmenti kimi təqdim edir. Layihənin potensialı yalnız avtomobil və dəmir yolu ilə məhdudlaşmır; enerji, elektrik və fiber-optik bağlantılar da perspektiv kimi dəyərləndirilir.

Beləliklə, Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ABŞ üçün daha strateji dəyər qazanır. Bu, Azərbaycanın enerji ölkəsindən əlavə tranzit və bağlantı ölkəsi kimi əhəmiyyətini yüksəldir.