Böyük ölkələrin və bölgə dövlətlərinin maraqları Yaxın Şərqdə toqquşur. Bu səbəbdən regionda vəziyyət yenidən pisləşib. ABŞ və İran arasında hərbi gərginlik pik həddə çatıb. Bu münaqişə Hörmüz boğazındakı neft yolunu və bölgənin iqtisadiyyatını təhlükəyə atıb. Bu dəfə müharibəni dayandırmaq üçün Körfəz ölkələri hərəkətə keçib. Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Qətər Vaşinqtonla diplomatik danışıqlar aparıb. Bu danışıqlardan sonra ABŞ İrana yeni hücumları təxirə salıb. Onu da qeyd edək ki, bu addım regional diplomatiyanın nə qədər vacib olduğunun bariz göstəricisidir. Bəs Körfəz ölkələrinin diplomatik həmlələri Yaxın Şərqdəki bu müharibəni kökündən dayandıra biləcəkmi?
Bu sualın cavabını vermək heç də asan deyil. Körfəz ölkələrinin Vaşinqtonla apardığı danışıqları Tehrana verilən siyasi dəstək kimi görmək doğru olmaz. Burada əsas məqsəd bölgənin təhlükəsizliyini və sabitliyini qorumaqdır. Ər-Riyad, Əbu-Dabi və Doha yaxşı anlayır ki, böyük bir hərbi münaqişə baş verərsə, bunun mənfi təsirləri birinci növbədə körfəzdəki infrastruktura, neft obyektlərinə, limanlara və mülki yaşayış məntəqələrinə toxuna bilər. Bu səbəbdən də bölgə ölkələri öz sülhünü və iqtisadi sabitliyini qorumaq üçün diplomatiyaya üstünlük verirlər.
Eyni zamanda Hörmüz boğazında gəmilərin hərəkəti dayansa, daşınma və sığorta qiymətləri kəskin artacaq. Bu da Körfəz ölkələrinin gələcək üçün planlaşdırdığı böyük iqtisadi layihələrə (məsələn, "Vision 2030") mane olacaq. Burada Körfəz ölkələri üçün ən vacib məsələ müharibənin öz ərazilərinə keçməsinin qarşısını almaqdır.
Sülh danışıqları ilə yanaşı, region ölkələri öz təhlükəsizliyini möhkəmləndirməyə çalışırlar. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanan "Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi" Körfəz ölkələrinin ikitərəfli planını aydın göstərir: bir tərəfdən ABŞ-ni hərbi addımlardan çəkindirmək, digər tərəfdən isə öz müdafiə gücünü artırmaq. Bu sazişə əsasən, ölkələrdən birinə edilən hücum bütün tərəflərə edilmiş sayılır. Bu da göstərir ki, Səudiyyə Ərəbistanı Ankara və İslamabad kimi güclü tərəfdaşlarla birgə regionda təhlükəsizlik şəraiti yaratmağa çalışır, yəni bir tərəfdən diplomatiya ilə sülhə nail olmaq istəyir, digər tərəfdən isə hərbi ittifaqlar quraraq özünü böyük müharibədən qoruyur.
Mövcud böhranın həllində xüsusilə Oman və Pakistan olmaqla iki əsas diplomatiya kanalı vacib rol oynayır. Dəniz təhlükəsizliyi üzrə məsuliyyəti öz üzərinə götürən Oman neft gəmilərinin təhlükəsiz keçidini təmin etmək üçün Tehranla birbaşa danışıqlar aparır. Lakin İran tərəfi gəmilərin sərbəst hərəkəti üçün ABŞ-nin hərbi təzyiqi və limanlara tətbiq olunan qadağaları ləğv etməsini şərt kimi irəli sürür. Eyni zamanda siyasi dialoq xəttini yürüdən Pakistan ABŞ və İran arasında vasitəçilik edərək tərəfləri atəşkəsə və ortaq sülh sazişinə razı salmağa çalışır. Bu iki diplomatik yol danışıqlara müəyyən ümid versə də, tərəflər arasındakı əsas anlaşılmazlıqlar aradan qalxmasa, gəmilərin keçidi ilə bağlı əldə ediləcək hər hansı razılıq müharibəni tam bitirməyəcək. Bu, sülhdən daha çox, tərəflərə vaxt qazandıran müvəqqəti bir fasilə olacaq.
Mövcud diplomatik gedişatı nəzərə alsaq, regionun gələcəyi ilə bağlı üç əsas ssenari önə çıxır. Birinci və ən yüksək ehtimal olunan ssenari məhdud gəmiçilik razılaşmasının əldə edilməsidir. Bu halda Hörmüz boğazından gəmilərin keçidi müəyyən şərtlərlə bərpa olunur və neft bazarı sakitləşir, lakin əsas müharibə tam bitmir. İkinci və daha aşağı ehtimal olunan ssenari addım-addım sülhə doğru gedilməsidir. Bu variantda Oman və Pakistanın vasitəçiliyi ilə atəşkəs uzadılır, iqtisadi qadağalar yumşaldılır və nüvə danışıqları yenidən başlayır. Üçüncüsü və ən təhlükəli ssenari isə danışıqların iflasa uğramasıdır. Danışıqlar gedən vaxtda baş verə biləcək hər hansı bir təxribat ABŞ-ni yenidən hərbi addımlar atmağa təhrik edə bilər ki, bu da münaqişənin bütün regiona yayılması riski yaradır.
Körfəz ölkələrinin müraciəti ABŞ-nin hərbi addımlarını müvəqqəti saxlaya bilər. Amma diplomatik təsirin də bir həddi var. Əgər ABŞ sanksiya və dəniz blokadası siyasətindən geri çəkilməzsə, İran Hörmüz boğazını bağlamaqla hədələməyə davam edərsə, Körfəz ölkələrinin bu uğuru müharibəni bitirməyəcək, sadəcə, bir müddət gecikdirəcək. Oman və Pakistanın təşkil etdiyi danışıqlar tərəfləri real sülh masasına gətirə bilməzsə, bu gün dayandırılan hücumlar, sadəcə, daha böyük bir müharibənin hazırlığına çevriləcək. Yekun nəticə tərəflərin bu qazanılan vaxtdan necə istifadə edəcəyindən asılıdır: onlar bu zamandan sülh qurmaq üçün, yoxsa daha güclü silahlanmaq üçün istifadə edəcəklər. Bunu gələcək zaman göstərəcək.
Təhminə VERDİYEVA,
"Azərbaycan"
