Mağaza rəflərindəki qidaları daha iştahaaçan və gözoxşayan etmək üçün qida boyalarından istifadə edilir. Süni rəngləndiricilərin bəlkə də ən təhlükəlisi uzun müddətdir araşdırmaları aparılan "Qırmızı No.3"dür. Suda həll olan tozşəkilli bu boya eritrosin olaraq da tanınır.
Bu sintetik rəngləndirici neft əsaslı kimyəvi maddələrdən əldə edilir və minlərlə qida məhsulunda, o cümlədən şirniyyatlar, içkilər və hətta öskürək siroplarında istifadə olunur. Sağlamlıq risklərinə görə, o, ABŞ, Böyük Britaniya, Yeni Zelandiya, Avstraliya, Yaponiyada qadağan edilib, bir çox ölkələrdə istifadəsi isə ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb.
Qənnadı məhsullarının, konfetlərin və bəzi qəlyanaltıların tərkibində olan bu al-qırmızı boya hər yaşdan insanı özünə cəlb etsə də, onların arasında uşaqlar daha çox üstünlük təşkil edir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, İngiltərədə aparılan tədqiqatlarda "Qırmızı No.3"ün uşaqlarda davranış problemlərini artırdığı, allergik reaksiya, hiperaktivlik, əsəbilik, diqqətsizlik və əhval dəyişikliyi kimi problemlərə səbəb olduğu aşkarlanıb.
ABŞ-nin Qida və Dərman Agentliyinin (FDA) apardığı elmi tədqiqatlarda isə onun qalxanabənzər vəzi şişlərinə səbəb olduğu müşahidə edilib. Buna görə FDA bu qatqının qida sənayesində istifadəsinin hüquqi və elmi baxımdan təhlükəli olduğunu təsdiqləyib. Qida istehsalçıları 2027-ci ilin yanvarına qədər bu boyanı məhsullarından çıxarmalı, dərman istehsalçıları isə 2028-ci ilin yanvarına qədər eyni addımı atmalıdırlar. FDA-nın bu qərarı istehlakçı hüquqlarını müdafiə edən təşkilatlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. Səhiyyə təşkilatları bu qərarın daha geniş qida boyalarının təhlükəsizliyinə dair müzakirələrə yol açacağına ümid edir.
Daha çox uşaqların istehlak etdiyi qidalarda istifadə olunan "Qırmızı No.3"ü aşkar etməyin müəyyən yolları var. Bunun üçün bəzən məhsulların üzərindəki etiketi oxumaq belə kifayət edir. Əgər etiketdə bu barədə heç bir məlumat yoxdursa, yaxud qida məhsulu, ümumiyyətlə, etiketsizdirsə, bəzi ipucları var ki, onunla bunu müəyyənləşdirmək mümkündür. İstehlak olunan qidanın parlaq albalı qırmızısı bunun ilkidir. Bundan əlavə, dildə və dişlərdə uzunmüddətli qalan izlər də boyanın sübutudur.
Ümumiyyətlə, süni rəngləndiricilərdən qorunmağın ən yaxşı yolu təbii alternativlərdən istifadə etməkdir. Azərbaycan mətbəxində, xüsusən Novruz bayramında qədim zamanlardan təbii qida boyalarından istifadə edilir. Əksər ailələrdə ənənənin bu gün də davam etdirilməsi sevindirici məqamdır.
Boyaq maddələrini təbii piqmentli meyvə, tərəvəz, giləmeyvə və bitki kökləri kimi təbii xammaldan istehsal etmək mümkündür. Çuğundur, soğan qabığı, qırmızı kələm, turp və paprika kimi təbii məhsullar süni boyalar əvəzinə istifadə edilə bilər. Qırmızı, çəhrayı rəngləri çuğundur, nar və moruq şirəsindən, narıncı rəngi kök və paprikadan, sarı rəngi sarıkök və zəfərandan, qəhvəyi rəngi çay, kakao, kofe və soğan qabığından əldə etmək mümkündür.
Düzdür, təbii rənglər konsentrasiya cəhətdən daha durudurlar və bu xassə onlardan daha tünd rənglər almaqda çətinlik yaradır. Təbii rəngləndiricilərdən çox istifadə etdikdə isə bu dada mənfi təsir edir. Lakin bu, sağlamlıq məsələsində elə də böyük əhəmiyyət kəsb etmir.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
