Sülhün səsi ədalətdir

Bu ilki  Nobel mükafatı bir ömrün mübarizəsinə verildi

Bəzən dünya tarixini dəyişmək üçün silaha deyil, qanuna,  qəzəbə deyil, vicdana, susmağa deyil, həqiqəti söyləmək cəsarətinə ehtiyac olur. Navi Pillayın ömür yolu məhz bu həqiqətin hekayəsidir.

Dünya bu gün yenidən bir sual qarşısında dayanır: müharibələrin, kütləvi qırğınların, insanlığa qarşı cinayətlərin qarşısını almaq üçün nə edə bilərik? İnsan həyatının siyasi maraqlardan, güc mübarizəsindən və sərhədlərdən daha qiymətli olduğunu necə sübut edə bilərik? 2026-cı il Nobel Sülh mükafatının laureatı Navi Pillayın həyat hekayəsi bu suallara hüququn, ədalətin və insan ləyaqətinin dili ilə cavab verir.

Norveç Nobel Komitəsi mükafatı Cənubi Afrikalı hüquqşünas, keçmiş BMT İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarı və beynəlxalq hakim Navi Pillaya təqdim edib. O, müharibə cinayətlərinin, insanlıq əleyhinə cinayətlərin və soyqırımın cəzasız qalmaması uğrunda fəaliyyəti ilə tanınır. Navi Pillayın hekayəsi Cənubi Afrikada, aparteid rejiminin insanları mənşəyinə və dərisinin rənginə görə ayırdığı bir dövrdə başlayıb. Hind-tamil mənşəli ailədə, Durban şəhərində dünyaya gələn Pillay uşaqlıqdan ayrı-seçkiliyin və bərabərsizliklərin hökm sürdüyü cəmiyyətin reallıqları ilə üzləşib.

Aparteid yalnız siyasi rejim deyildi. O, insanın harada yaşaya biləcəyini, hansı imkanlardan yararlana biləcəyini, hansı hüquqlara sahib olacağını müəyyənləşdirən sistem idi. Belə bir mühitdə hüquqşünas olmaq və hüququ hamı üçün bərabər müdafiə vasitəsinə çevirməyə çalışmaq, əslində, mövcud qaydaların özünə meydan oxumaq demək idi.

Pillay Nelson Mandelanı və aparteidə qarşı mübarizə aparan digər şəxsləri müdafiə edən hüquqşünas kimi fəaliyyət göstərib. Sonradan Cənubi Afrika Ali Məhkəməsində hakim vəzifəsinə yüksəlib, beynəlxalq cinayət ədalətinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Onun həyat yolu bir həqiqəti xatırladır: insanın hansı şəraitdə doğulması onun hansı ideallar uğrunda mübarizə aparacağını müəyyən etmir. Bəzən insan məhz gördüyü ədalətsizliyə görə ədalətin ən qətiyyətli müdafiəçisinə çevrilir

Hüquq elminin əsas prinsiplərindən biri budur: qanun qarşısında bərabərlik hüquqi dövlətin təməlidir. Lakin bu prinsipin gerçək həyatda işləməsi üçün qanunların mövcudluğu kifayət etmir. Onların hamıya eyni şəkildə tətbiqi, cinayətlərin araşdırılması və təqsirli şəxslərin qanun qarşısında cavab verməsi də vacibdir. Çünki cəzasızlıq yalnız keçmişdə baş vermiş cinayətin nəticəsi deyil. O, gələcək zorakılıqlar üçün də təhlükəli zəmin yarada bilər. Cinayət törədən şəxs gücünə, vəzifəsinə və ya siyasi mövqeyinə görə məsuliyyətdən yayınırsa, hüququn aliliyinə inam sarsılır. Qurbanlar isə təkcə yaşadıqları zorakılığın deyil, ədalətsizliyin də ağrısını daşımalı olurlar.

Navi Pillayın beynəlxalq hüquq sahəsindəki fəaliyyəti məhz bu problemin aradan qaldırılmasına yönəlib. Ruanda üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalında və Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsində hakim kimi çalışıb, BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarı vəzifəsini tutub. Onun fəaliyyəti beynəlxalq hüququn ağır cinayətlərin araşdırılmasında və qurbanların hüquqlarının tanınmasında əhəmiyyətini göstərir. Pillayın adı ilə bağlı mühüm hüquqi dönüş nöqtələrindən biri də cinsi zorakılığın müharibə cinayətləri və soyqırımla əlaqəli hüquqi qiymətləndirilməsində beynəlxalq məhkəmə təcrübəsinin inkişafıdır. Ruanda Tribunalının “Akayesu işi” cinsi zorakılığın müəyyən hallarda soyqırımın tərkib hissəsi ola biləcəyini tanıyan tarixi qərarla yadda qalıb. Bu, sadəcə hüquqi terminlərin dəyişməsi deyildi. Bu, zorakılığa məruz qalmış insanların yaşadıqlarının beynəlxalq hüquq tərəfindən tanınması, onların ağrısının hüquqi müstəvidə görünən olması demək idi.

Biz sülh haqqında danışanda çox vaxt müharibənin dayanmasını nəzərdə tuturuq. Halbuki atəş səslərinin kəsilməsi həmişə ədalətin bərqərar olması demək deyil. İnsanlar hələ də qorxu içində yaşayırsa, cinayətlər araşdırılmırsa, qurbanların hüquqları tanınmırsa,  bu o deməıkdir ki, sülhün ən vacib dayaqlarından biri çatışmır. Əsl sülh insanın özünü təhlükəsiz hiss etməsi, hüquqlarının qorunacağına inanması və başına gələn haqsızlıq qarşısında tamamilə müdafiəsiz qalmamasıdır.

Bu mənada hüquq və sülh bir-birindən ayrı anlayışlar deyil. Hüquq zorakılığın qarşısını almaq üçün mexanizmlər yaradır, məsuliyyət prinsipini gücləndirir və münaqişələrin həllində zor gücünün yeganə vasitəyə çevrilməsinə qarşı dayanır. Beynəlxalq hüququn bütün hallarda istənilən nəticəni təmin etdiyini söyləmək olmaz. Onun təsiri dövlətlərin əməkdaşlığından, məhkəmələrin müstəqilliyindən və qərarların icrasından da asılıdır. Ancaq bu çətinliklər hüququn əhəmiyyətini azaltmır. Əəksinə, onu qorumağın nə qədər vacib olduğunu göstərir.

Nobel Sülh mükafatının bu ilki laureatının fəaliyyəti də məhz həmin prinsipə diqqət çəkir. Sülh yalnız siyasi razılaşmalarla deyil, insanın hüquqlarının qorunması və cinayətlərin məsuliyyətsiz qalmaması ilə möhkəmlənə bilər. Navi Pillayın həyatında diqqət çəkən məqamlardan biri onun fəaliyyətinin müxtəlif mərhələlərində eyni prinsipə sadiq qalmasıdır. O, əvvəlcə ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə aparan insanların hüquqlarını müdafiə edib, daha sonra beynəlxalq məhkəmələrdə ağır cinayətlərə hüquqi qiymət verilməsində iştirak edib.

Bu yolun başlanğıcı ilə sonrakı mərhələləri arasında ortaq bir xətt var: insanın hüquqları onun kimliyindən, mənsubiyyətindən və ya siyasi şəraitdən asılı olmamalıdır. Əlbəttə, bir insan bütün müharibələri dayandıra, bütün cinayətlərin qarşısını ala və dünyanın bütün ədalətsizliklərini aradan qaldıra bilməz. Lakin o, hüquqi normaların möhkəmlənməsinə, qurbanların səsinin eşidilməsinə və cəzasızlıqla mübarizəyə töhfə verə bilər. Tarixi dəyişikliklər çox vaxt məhz belə töhfələrin birləşməsindən yaranır. Pillayın Nobel mükafatına layiq görülməsi bir şəxsin uzunillik əməyinin tanınması ilə yanaşı, beynəlxalq hüququn gələcəyi barədə də mühüm mesajdır. Qlobal problemlərin həllində hüququn, insan ləyaqətinin və məsuliyyətin rolunu qorumaq lazımdır.

Bu gün dünyanın müxtəlif bölgələrində münaqişələr davam edir, mülki insanlar həyatını itirir, milyonlarla insan doğma evindən uzaq düşür. Belə bir şəraitdə sülh haqqında danışmaq bəzən sadəlövh görünə bilər. Ancaq sülhün mümkünlüyünə inanmaqla cinayətlərin məsuliyyətsiz qalmamasını tələb etmək bir-birini tamamlayan mövqelərdir. Ədalət həmişə dərhal təmin olunmur. Bəzən illər, hətta onilliklər keçir. Bəzən həqiqət siyasi mübahisələrin, təbliğatın və güc mübarizəsinin içində eşidilməz olur. Lakin zamanın keçməsi qurbanların hüquqlarını aradan qaldırmır, cinayətin ağırlığını azaltmır və məsuliyyət məsələsini əhəmiyyətsiz etmir. Navi Pillayın fəaliyyəti bu baxımdan mühüm bir xatırlatmadır: hüququn aliliyini müdafiə etmək yalnız məhkəmə zallarında çalışan hüquqşünasların işi deyil. Bu, dövlətlərin, beynəlxalq təşkilatların və bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyətidir.

Nobel Sülh mükafatı bir insana verilir, amma onun arxasında daha böyük bir sual dayanır: biz necə bir dünya qurmaq istəyirik? Güclülərin istədiyini edə bildiyi, zəiflərin isə susmağa məcbur olduğu bir dünya, yoxsa hər bir insanın hüququnun tanındığı, cinayətlərin araşdırıldığı və ədalətin siyasi maraqlardan üstün tutulduğu bir dünya?

Bəlkə də Nobel mükafatının əsas mənası məhz bundadır: sülh sadəcə müharibənin yoxluğu deyil, insanın ləyaqətinin qorunduğu bir həyatın mövcudluğudur. Navi Pillayın hekayəsi bizə xatırladır ki, dünyanın bütün haqsızlıqlarını bir gündə aradan qaldırmaq mümkün olmasa da, hər bir hüquqi addım, hər bir cəsarətli qərar və hər bir müdafiə olunan insan hüququ daha ədalətli gələcəyə aparan yolun bir hissəsidir. Çünki bəzən tarixə düşən ən güclü səs silah səsi olmur. Bəzən o səs məhkəmə zalında deyilən bir həqiqətdir.

Züleyxa ƏLİYEVA, 

“Azərbaycan"