Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ABŞ-yə səfərinin və Vaşinqtonda Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanla birlikdə sülh prosesi üzrə mühüm sənədlərin imzalanmasının bir ili tamam olur. 2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə keçirilən görüş Cənubi Qafqazda uzun illər davam edən münaqişənin arxada qalması istiqamətində ən əhəmiyyətli diplomatik hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir.
AZƏRTAC xəbər verir ki, səfərin əsas nəticəsi Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri tərəfindən dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanması və liderlərin birgə bəyannamə imzalaması olub. Sənəddə tərəflər sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyası istiqamətində işi davam etdirmək, bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanımaq və regionda uzunmüddətli sabitliyə sadiq olduqlarını bəyan etdilər.
Səfərin bir sıra məsələlər baxımdan tarixi əhəmiyyəti
Prezident İlham Əliyevin Vaşinqtona səfəri Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində hərbi qarşıdurmadan siyasi dialoqa keçidin simvolu oldu. Beləliklə, ABŞ Cənubi Qafqazda sülh prosesinin təşviqində daha fəal vasitəçi kimi çıxış etdi. Bununla da regional nəqliyyat və iqtisadi əməkdaşlıq perspektivləri yenidən gündəmə gəldi. Həmçinin münaqişədən sonrakı dövrdə diplomatik münasibətlərin normallaşdırılması üçün yeni beynəlxalq siyasi platforma formalaşdı.
Bir il ərzində proses müxtəlif mərhələlərdən keçsə də, Vaşinqton görüşü regionun siyasi tarixində dönüş nöqtəsi kimi qalır. Analitiklərin qiymətləndirməsinə görə, həmin görüş təkcə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə deyil, həm də Cənubi Qafqazın geosiyasi balansına, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarına və böyük güclərin regiondakı roluna təsir göstərən hadisə idi.
Avqustun 8-i artıq təkcə bir diplomatik səfərin ildönümü deyil, həm də regionda davamlı sülhün qurulması istiqamətində atılmış ən mühüm siyasi addımlardan birinin xatırlandığı tarix kimi dəyərləndirilir.
Prezident İlham Əliyevin diplomatik qələbəsi kimi
ABŞ səfəri Prezident İlham Əliyevin əldə etdiyi mühüm diplomatik qələbə kimi qiymətləndirilir. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, ölkə başçısının irəli sürdüyü Zəngəzur dəhlizi təşəbbüsü rəsmi Vaşinqton tərəfindən nəinki dəstəkləndi, həm də bu layihəyə sərmayə yatırılmasına nail oldu. Prezident İlham Əliyev Amerikanın diqqətini Cənubi Qafqaza cəlb etməklə qlobal ticarətə geniş yollar təqdim etdi. ABŞ Prezidenti bu layihənin qlobal xarakter daşıdığını düzgün qiymətləndirərək, onun reallaşması üçün hər cür köməklik göstərəcəyini bildirərək adının simvolik olaraq Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu (TRIPP) adlandırılmasını istədi.
ABŞ Dövlət Departamentinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə keçmiş köməkçisi James O'Brien bildirib ki, Mərkəzi Asiya ölkələrinin Rusiya və Çindən kənar alternativ ixrac marşrutlarına ehtiyacı var və Azərbaycanın bu baxımdan strateji əhəmiyyəti böyükdür. Bu yanaşma Zəngəzur istiqamətinin də daha geniş Şərq–Qərb bağlantısının bir hissəsi kimi qiymətləndirildiyini göstərir. Bu dəhliz təkcə Asiya ilə Avropa arasında nəqliyyat əlaqəsi yaratmaqla kifayətlənmir, həmçinin geosiyasi əhəmiyyətə malikdir.
Prezident İlham Əliyev IV Şuşa Qlobal Media Forumunun çıxış edərək bu məsələyə dair belə fikir bildirdi: “Biz kifayət qədər uzun müddət ərzində bağlantılar üzərində işləmişik. Biz bəlkə də 10 ildən artıqdır çalışdıq, coğrafi mövqeyimizin üstünlüklərindən istifadə edərək, onları çoxtərəfli əməkdaşlıq üçün real platformaya çevirək. Müxtəlif meyarlar var idi ki, bizə beynəlxalq daşımalar məkanına çevrilmək imkanını yaradırdı və ya buna mane olurdular. İlk olaraq, bu, çatışmayan fiziki infrastrukturla bağlı idi və biz onu yaratmalı idik və yaratdıq. İkincisi, qonşularla qarşılıqlı əlaqələr olmadan, siz heç zaman tranzit ölkəyə çevrilməyəcəksiniz. Əgər qonşularınızla münasibətləriniz pisdirsə, bu o deməkdir ki, heç nə alınmayacaq...”.
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın logistika mərkəzinə çevrilməsi üçün Vaşinqton deklarasiyasına uyğun addımlar ataraq rəsmi Bakının siyasi niyyətinin yalnız sülh və iqtisadi inkişafdan ibarət olduğunu bütün dünyaya göstərdi. Məhz Azərbaycan Prezidentinin icazəsi ilə Ermənistana ölkəmiz üzərindən yükdaşımalara icazə verildi. Artıq Ermənistan Rusiya və Qazaxıstan ilə yanacaq, taxıl, kimyəvi gübrələrin ticarətini aparır. Digər tərəfdən Azərbaycanda geniş infrastruktur layihələr həyata keçirilir ki, Zəngəzur dəhlizi tam gücü ilə fəaliyyət göstərsin.
Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu (TRIPP) və ya Zəngəzur dəhlizi
Dəhliz ilk növbədə, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Azərbaycan ilə nəqliyyat əlaqəsini təmin edəcək ki, bunun da mühüm geosiyasi əhəmiyyəti var. Naxçıvan uzun illərin blokadasından çıxaraq nəinki Azərbaycana, eləcə də dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya olunmaq imkanı qazanacaq. Azərbaycanın iqtisadi imkanları öz ərazisində nəzərdə tutulan işləri yekunlaşdırmaq imkanı verir. Əhmədbəyli-Horadiz-Mincivan-Ağbənd avtomobil yolu, Araz çayı üzərində Ağbənd-Kəlalə körpüsünün inşası yekunlaşmaq üzrədir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən işlərin 95 faizi tamamlanıb. Bakı limanının yükaşırma imkanı yaxın zamanlarda 25 milyon tona çatdırılacaq. Bütün bunlar təsadüfən baş verməyib.
ABŞ-nin Mərkəzi Asiya respublikaları ilə son illər müşahidə olunan yaxın iqtisadi əməkdaşlıq əlaqələri də təsadüfi xarakter daşımır. Bu əlaqələrin arxasında ABŞ-nin iqtisadi maraqları dayanır. Bildiyimiz kimi, dünya təmiz enerjiyə transformasiya olunur. Yeni texnologiyaların inkişafı üçün nadir yer metalların istifadəsi zəruridir. Bunlardan elektrik nəqliyyat vasitələrinin, smartfonların, külək turbinlərinin, Günəş batareyalarının, hərbi texnikanın və müxtəlif texniki avadanlıqların istehsalında istifadə olunur. Mərkəzi Asiya respublikalarında uran, litium, tulium, serium və digər nadir yer metallarının qaynaqları var. Texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş ABŞ gələcəkdə də hegemonluğunu qoruyub saxlamaq üçün bunlara ehtiyac duyur. Bu baxımdan ABŞ Zəngəzur dəhlizinin fəaliyyəti üçün həm sərmayə yatıracaq, həm də dəhlizin təhlükəsizliyini təmin edəcək.
ABŞ Dövlət departamentinin 402 milyon dollardan ibarət “TRIPP+ Enterprise” Fondu yaratması və Zəngəzur dəhlizinin 42 kilometrlik məsafəsinin iqtisadi-texniki əsaslandırmasını aparması da təsadüfi xarakter daşıyan məsələ deyil.
Hazırda Avrasiya məkanında davam edən müharibələr Çin ilə Avropa arasındakı ticarət əlaqələrinin məhz Orta Dəhliz üzərindən aparılmasını zərurətə çevirib. Rusiya-Ukrayna müharibəsi şimaldan, İran-ABŞ müharibəsi isə cənubdan Avropaya gedən yolları təhlükəli vəziyyətə salıb. Orta Dəhlizdə iştirak edən Mərkəzi Asiya respublikaları və Azərbaycanın yükdaşıma həcminin 2030-cu ilə kimi 11 milyon tona çatdırmaq planları təsadüfi xarakter daşımır. Prezident İlham Əliyevin Zəngəzur dəhlizi təşəbbüsü təkcə ABŞ yox, Avropa İttifaqının “Global Gateway” təşəbbüsü çərçivəsində də dəstəklənir.
“Fransanın “Expertise France” və Almaniyanın GIZ şirkətləri Orta Dəhlizin inkişafına fəal şəkildə kömək edir, logistikanın rəqəmsallaşdırılmasına və yüklərin tranzit müddətinin azaldılmasına xüsusi diqqət yetirir.
Ötən ilin avqustunda Vaşinqtonda keçirilən görüşdə Prezident İlham Əliyevin əldə etdiyi diplomatik qələbə Azərbaycana yalnız iqtisadi divident deyil, həmçinin siyasi zəmanət də qazandırıb.
