Azərbaycanın müasir tarixində mühüm hadisələrdən biri uzun illər ərzində regionda davam edən münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılması və yeni reallıqların formalaşmasıdır. Bu prosesdə ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti, onun yaradılma məqsədləri ilə faktiki nəticələri arasındakı fərq, eləcə də bu strukturun fəaliyyətinə xitam verilməsi xüsusi diqqət çəkir.
1992-ci ildə yaradılan ATƏT-in Minsk qrupu keçmiş Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə nail olmaq məqsədi daşıyırdı. Qrupun əsas vəzifəsi beynəlxalq hüququn prinsipləri əsasında münaqişənin həllinə nail olmaq, tərəflər arasında siyasi dialoqu təmin etmək və regionda davamlı sülhün bərqərar olmasına töhfə vermək idi.
Hər zaman olduğu kimi, həmin dövrdə də Azərbaycanın mövqeyi beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanırdı. Dövlətimiz dəfələrlə bəyan edirdi ki, münaqişənin həlli ilk növbədə dövlətlərin ərazi bütövlüyünün tanınması, işğala son qoyulması və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamələrin yerinə yetirilməsi ilə mümkün ola bilər.
Xatırladaq ki, BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsini tələb edən dörd qətnamə qəbul etmişdir. Həmin sənədlərdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmət prinsipi təsdiqlənirdi. Lakin sonrakı illərdə bu qətnamələrin icrası təmin edilmədi. Nəticədə regionda mövcud olan ədalətsiz vəziyyət uzun müddət davam etdi.
Minsk qrupunun fəaliyyəti göstərdi ki, o, qarşısında duran əsas vəzifələrin icrası istiqamətində gözlənilən nəticələrə nail olmaqda maraqlı deyil. Uzun illər davam edən vasitəçilik prosesinə baxmayaraq, münaqişənin həlli istiqamətində real irəliləyiş baş vermədi, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamələrin tələbləri yerinə yetirilmədi və işğal faktı aradan qaldırılmadı.
Prezident İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edirdi ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsi heç bir halda siyasi müzakirə mövzusu ola bilməz, münaqişənin həlli üçün əsas yol Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasıdır. Təəssüf ki, Azərbaycanın münaqişəni sülh yolu ilə həll etmək səyləri nəticəsiz qaldı. Ermənistanla aparılan danışıqlara baxmayaraq, real irəliləyiş əldə olunmadı. Minsk qrupunun vasitəçilik missiyası münaqişənin həllinə nail olmaq əvəzinə, uzun müddət mövcud vəziyyətin qorunub saxlanmasına gətirib çıxardı.
Azərbaycan hesab edirdi ki, beynəlxalq vasitəçilik mexanizmi yalnız danışıqlar prosesinin davam etdirilməsi ilə məhdudlaşmamalı, konkret nəticəyə – beynəlxalq hüququn tələblərinin yerinə yetirilməsinə, işğal altında olan ərazilərin azad edilməsinə və davamlı sülhün təmin olunmasına xidmət etməlidir. Prezident İlham Əliyev iyulun 13-də Şuşada “Sülhün təşviqində medianın missiyası: Həqiqətin bərpası və etimadın yenidən qurulması” mövzusunda IV Şuşa Qlobal Media Forumunun açılış mərasimində çıxışı zamanı demişdir: “Təxminən 30 il davam etmiş işğal dövründə ABŞ administrasiyaları, ATƏT-in o zamankı Minsk qrupunun digər həmsədrləri ilə birlikdə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının özlərinin də qəbul etdiyi qətnamələr əsasında Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad edilməsinə nail olmaq əvəzinə, münaqişənin dondurulması siyasətini yürüdürdülər. Onların əsas məqsədi münaqişəni dondurulmuş vəziyyətdə saxlamaq və bundan həm Azərbaycana, həm də müəyyən dərəcədə Ermənistana təsir vasitəsi kimi istifadə etmək idi. Onlar tam sinxron şəkildə fəaliyyət göstərirdi və ATƏT-in Minsk qrupunun bütün fəaliyyəti münaqişənin həllinə deyil, işğalın sonsuz olmasına xidmət edirdi”.
Forum iştirakçılarının suallarını cavablandırarkən dövlətimizin başçısı əvvəllər də səsləndirdiyi fikirləri bir daha diqqətə çatdırdı: “...ABŞ, Fransa və Rusiyanın rəhbərlik etdiyi bu Minsk qrupu yalnız Qarabağı, yəni təkcə Qarabağı deyil, keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin inzibati sərhədlərini deyil, həm də Laçın və Kəlbəcər rayonlarının bütün ərazisini əlimizdən alıb Ermənistana vermək istəyirdi ki, biz buna razı olaq. Bunun müqabilində bizə olduğumuz yerdən şərqə doğru beş rayonun qaytarılması vəd edilirdi. Amma nə mən, nə də Azərbaycanda heç kim buna razı olmazdı. Lakin bu, üç aparıcı ölkənin konsolidasiya olunmuş mövqeyi idi, ən azından onların Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri, mən bu termindən istifadə edirəm – dünyanın aparıcı dövlətləri olduqlarını nəzərə alsaq, bu mövqeyə müqavimət göstərmək olduqca çətin idi”.
İkinci Qarabağ müharibəsi başlayanda Azərbaycanın qarşısında mürəkkəb siyasi və diplomatik vəziyyət yaranmışdı. Prezident İlham Əliyev həmin dövrün reallıqlarını belə ifadə etmişdir: “İkinci Qarabağ müharibəsi başlayanda onların hamısı dərhal dayanmağı tələb edirdi. Bəziləri çox, digərləri az bezdirici şəkildə qorxudur, təhdid edir, zəng edirdilər. Amma hamısı istəyirdi ki, biz dayanaq, hər şeyi olduğu kimi saxlayaq. Bir məqamda bəziləri təklif edirdi: “Yaxşı, Füzuli azad edilib, amma dayanın”. Müxtəlif diplomatik mexanizmlərdən istifadə etməli olduq”. Bəli, Azərbaycan öz haqlı mövqeyindən geri çəkilmədi. Zəfərlə başa çatan İkinci Qarabağ müharibəsi Cənubi Qafqazda tamamilə yeni siyasi reallıq yaratdı. İlk növbədə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrində əks olunan əsas prinsiplər təmin edildi. Baxmayaraq ki, dövlətimizin başçısının da qeyd etdiyi kimi, müəyyən qüvvələrin məqsədi Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü bərpa etməsinə imkan verməmək idi. Amma artıq gec idi.
Vətən müharibəsindən sonra da sülhün təşəbbüsçüsü Azərbaycan oldu. Həm də bu səbəbdən ATƏT-in Minsk qrupunun əvvəlki formatda fəaliyyət göstərməsi üçün obyektiv əsaslar aradan qalxdı. Yeni siyasi vəziyyət isə yeni yanaşmalar və yeni mexanizmlər tələb edirdi. ATƏT-in Minsk prosesinə və onunla əlaqəli strukturların fəaliyyətinə xitam verilməsi də məhz yaranmış yeni reallıqların beynəlxalq səviyyədə qəbulunun nəticəsi oldu.
2025-ci il avqustun 9-da Azərbaycan Prezidenti və Ermənistanın Baş naziri arasında Vaşinqtonda keçirilmiş görüşə dair Birgə Bəyannamədə qeyd olundu: “Biz, həmçinin Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) Minsk Prosesi və onunla əlaqəli strukturlarının bağlanmasına dair Azərbaycan Respublikasının xarici işlər naziri və Ermənistan Respublikasının xarici işlər naziri tərəfindən ATƏT-ə birgə müraciətin imzalanmasına şahidlik etdik. Biz ATƏT-in bütün iştirakçı dövlətlərini bu qərarı qəbul etməyə çağırırıq”
Ötən il sentyabrın 1-də ATƏT Nazirlər Şurası tərəfindən ATƏT-in Minsk prosesi və əlaqəli strukturlarının fəaliyyətinə xitam verilməsi barədə qərar qəbul edildi. Qərara əsasən, Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin birgə müraciətinə uyğun olaraq, ATƏT-in Minsk prosesinin, ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədrinin Minsk konfransının məşğul olduğu münaqişə üzrə şəxsi nümayəndəsinin və Yüksəksəviyyəli Planlaşdırma Qrupunun fəaliyyətinə son qoyuldu. Sözügedən strukturların bağlanması ilə bağlı təşkilati və texniki məsələlərin yekunlaşdırılması ATƏT Katibliyinə tapşırıldı.
ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyətinə xitam verilməsi yalnız bir strukturun bağlanması kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu, həm də beynəlxalq münasibətlərdə dəyişən reallıqların, regionda yaranmış yeni siyasi mənzərənin və sülh prosesində yeni mərhələnin göstəricisidir.
Tarixi təcrübə göstərir ki, münaqişələrin həlli yalnız real nəticəyə yönəlmiş siyasi iradə, beynəlxalq hüquqa hörmət və ədalətli yanaşma əsasında mümkündür. Azərbaycan nümunəsi göstərdi ki, uzun müddət həll olunmamış problemlər dəyişən siyasi və hüquqi reallıqlar fonunda öz həllini tapa bilər.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
“Azərbaycan”
